KAHIBARO Bookshelves
Discord Login Register

4.1. عملیات حسابی

آشنایی با عملیات حسابی در پایتون

در این بخش با مهم‌ترین عملگرهای حسابی در پایتون و نحوهٔ استفادهٔ آن‌ها آشنا می‌شویم. فرض می‌کنیم مفهوم «عدد» و انواع int و float را از فصل قبل می‌شناسید و اینجا فقط روی خودِ عملیات تمرکز می‌کنیم.

عملگرهای اصلی حسابی

پایتون برای چهار عمل اصلی و چند عمل مهم دیگر، عملگرهای مشخصی دارد:

  • جمع: +
  • تفریق: -
  • ضرب: *
  • تقسیم معمولی: /
  • تقسیم صحیح (کفِ تقسیم): //
  • باقیماندهٔ تقسیم (مدول): %
  • توان: **

نمونه:

print(3 + 2)      # جمع
print(5 - 1)      # تفریق
print(4 * 6)      # ضرب
print(8 / 2)      # تقسیم معمولی (نتیجه float است)
print(8 // 3)     # تقسیم صحیح
print(8 % 3)      # باقیمانده
print(2 ** 3)     # توان (۲ به توان ۳)

خروجی:

5
4
24
4.0
2
2
8

به تفاوت / و // دقت کنید؛ / همیشه عدد اعشاری (float) برمی‌گرداند، حتی وقتی جواب ظاهراً عدد صحیح باشد.

اولویت عملگرها (ترتیب انجام محاسبات)

در عبارات طولانی، پایتون مثل ریاضیات از یک ترتیب مشخص برای محاسبه استفاده می‌کند. به طور خلاصه:

  1. پرانتزها: ()
  2. توان: **
  3. ضرب و تقسیم و تقسیم صحیح و باقیمانده: *، /، //، %
  4. جمع و تفریق: +، -

مثال:

result1 = 2 + 3 * 4
result2 = (2 + 3) * 4
print(result1)
print(result2)

خروجی:

14
20

در result1 اول 3 * 4 حساب می‌شود (۱۲)، بعد با ۲ جمع می‌شود (۱۴).
در result2 به خاطر پرانتز، اول 2 + 3 حساب می‌شود (۵)، بعد در ۴ ضرب می‌شود (۲۰).

برای خواناتر شدن و جلوگیری از اشتباه، بهتر است برای عبارات پیچیده از پرانتز استفاده کنید، حتی وقتی از نظر اولویت لازم نباشد.

عملگرهای مثبت و منفی یک‌تایی (Unary)

علاوه بر استفادهٔ معمول + و - بین دو عدد، می‌توان آن‌ها را قبل از یک عدد هم استفاده کرد:

  • +x عدد را بدون تغییر برمی‌گرداند (کم استفاده‌تر)
  • -x علامت عدد را عوض می‌کند
x = 5
print(+x)   # 5
print(-x)   # -5

این کار به‌خصوص وقتی با متغیرها کار می‌کنید مفید است، مثلاً برای منفی کردن یک مقدار خوانده‌شده از ورودی.

ترکیب عملیات با متغیرها

در بسیاری از برنامه‌ها لازم است روی متغیرها عملیات حسابی انجام دهید و نتیجه را در همان متغیر یا متغیر دیگری ذخیره کنید.

x = 10
y = 3
sum_result = x + y
diff_result = x - y
mul_result = x * y
div_result = x / y
print(sum_result)
print(diff_result)
print(mul_result)
print(div_result)

این الگو در همه‌جا تکرار می‌شود:
«یک عبارت حسابی بساز، و نتیجه را در یک متغیر ذخیره کن.»

عملگرهای انتساب ترکیبی (مثل +=)

گاهی می‌خواهید مقدار یک متغیر را بر اساس مقدار خودش به‌روزرسانی کنید، مثلاً:

x = 10
x = x + 1

چون این الگو بسیار رایج است، پایتون شکل کوتاه‌تری برای آن دارد:

  • x += 1 به معنی x = x + 1
  • x -= 1 به معنی x = x - 1
  • x = 2 به معنی x = x 2
  • x /= 2 به معنی x = x / 2
  • x //= 2، x %= 2، x **= 2 و …

نمونه:

x = 10
x += 5    # x = x + 5 → x حالا 15 است
x *= 2    # x = x * 2 → x حالا 30 است
print(x)

این شکل نوشتن در حلقه‌ها و برنامه‌های بلند بسیار استفاده می‌شود.

تقسیم صحیح و باقیمانده (کاربردی)

دو عملگر // و % برای کار با تقسیم بسیار مفیدند:

  • a // b = خارج‌قسمتِ صحیحِ $a$ تقسیم بر $b$
  • a % b = باقیماندهٔ $a$ تقسیم بر $b$

برای عدد صحیح $a$ و $b$ (با $b \neq 0$)، رابطهٔ زیر برقرار است:

$$
a = (a // b) \times b + (a \% b)
$$

مثال:

a = 17
b = 5
print(a // b)  # 3
print(a % b)   # 2

این عملگرها برای کارهایی مثل:

  • تشخیص زوج یا فرد بودن یک عدد (x % 2)
  • جدا کردن رقم‌ها در یک عدد
  • کار با چرخه‌ها و الگوهای تکرارشونده

بسیار استفاده می‌شوند.

رفتار تقسیم و باقیمانده با اعداد منفی (مختصر)

برای شروع، معمولاً با اعداد مثبت کار می‌کنید، ولی خوب است الگوی کلی را بدانید.
پایتون همیشه // را «گرد کردن به پایین» (به سمت منفی بی‌نهایت) در نظر می‌گیرد و a % b را طوری حساب می‌کند که رابطهٔ بالا برقرار بماند.

مثال:

print(-7 // 3)   # -3
print(-7 % 3)    # 2  (چون -7 = -3*3 + 2)

در مراحل ابتدایی کافی است بدانید برای اعداد مثبت، // همان «قسمتِ صحیح» است و % «باقیماندهٔ معمولی».

تبدیل خودکار بین int و float در عملیات حسابی

وقتی در یک عبارت، هم int و هم float وجود داشته باشد، معمولاً نتیجه float می‌شود تا دقت اعشاری حفظ شود:

x = 3      # int
y = 2.0    # float
print(x + y)     # 5.0 (float)
print(x * y)     # 6.0 (float)

همچنین x / y همیشه float برمی‌گرداند، حتی اگر هر دو int باشند.
اگر به نتیجهٔ «کاملاً صحیح» نیاز دارید، از // استفاده کنید.

استفاده از پرانتز برای خوانایی بهتر

حتی وقتی از نظر اولویت عملگرها نیازی به پرانتز نیست، استفاده از پرانتز می‌تواند کد را خواناتر کند:

# سخت‌خوان‌تر
result = a + b / c - d * e
# خواناتر
result = a + (b / c) - (d * e)

برای خودتان و دیگران، نوشتن عبارت‌های پیچیده با پرانتز شفاف‌تر است و احتمال خطا را کم می‌کند.

چند تمرین پیشنهادی

برای تمرین (پیاده‌سازی در فصل‌های بعد انجام می‌شود)، می‌توانید سعی کنید:

  1. مساحت یک مستطیل را با داشتن طول و عرض حساب کنید:
    $$\text{مساحت} = \text{طول} \times \text{عرض}$$
  2. میانگین سه عدد را حساب کنید:
    $$\text{میانگین} = \dfrac{a + b + c}{3}$$
  3. با استفاده از // و %، رقمِ یکان و دهگان یک عدد سه‌رقمی را جدا کنید.
  4. یک عدد را طوری تغییر دهید که هر بار ۱۰٪ به آن اضافه شود (x *= 1.1).

در این فصل با خودِ عملگرهای حسابی آشنا شدیم. در بخش‌های بعدی خواهیم دید چطور این عملیات در کنار رشته‌ها، ورودی کاربر و ساختارهای کنترلی، یک برنامهٔ کامل را تشکیل می‌دهند.

Views: 0

Comments

Please login to add a comment.

Don't have an account? Register now!

Where to Move

Move chapter:

  • ☰ 1. فصل ۱: برنامه‌نویسی چیست؟
    • ☰ 1.1. برنامهٔ کامپیوتری چیست؟
      • ☰ 1.2. پایتون چیست؟
        • ☰ 1.3. پایتون کجا استفاده می‌شود؟
          • ☰ 1.4. چگونه برنامه‌نویسی به حل مسائل کمک می‌کند
            • ☰ 1.5. اولین برنامهٔ پایتون شما
            • ☰ 2. فصل ۲: راه‌اندازی پایتون
              • ☰ 2.1. نصب پایتون (ویندوز / macOS / لینوکس)
                • ☰ 2.2. استفاده از پایتون در ترمینال
                  • ☰ 2.3. استفاده از یک IDE (IDLE / VS Code)
                    • ☰ 2.4. اجرای اسکریپت‌های پایتون
                      • ☰ 2.5. حالت تعاملی پایتون
                      • ☰ 3. فصل ۳: متغیرها و انواع داده
                        • ☰ 3.1. متغیر چیست؟
                          • ☰ 3.2. ایجاد متغیرها
                            • ☰ 3.3. اعداد (`int`، `float`)
                              • ☰ 3.4. متن (`str`)
                                • ☰ 3.5. مقادیر بولی (`True`، `False`)
                                  • ☰ 3.6. بررسی نوع داده با `type()`
                                  • ☰ 4. فصل ۴: عملیات پایه
                                    • ☰ 4.1. عملیات حسابی
                                      • ☰ 4.2. کار با اعداد
                                        • ☰ 4.3. عملیات روی رشته‌ها
                                          • ☰ 4.4. ترکیب متن و متغیرها
                                            • ☰ 4.5. کامنت‌ها در پایتون
                                            • ☰ 5. فصل ۵: ورودی و خروجی کاربر
                                              • ☰ 5.1. دریافت ورودی از کاربر
                                                • ☰ 5.2. تبدیل ورودی به عدد
                                                  • ☰ 5.3. قالب‌بندی خروجی
                                                    • ☰ 5.4. نوشتن برنامه‌های تعاملی
                                                    • ☰ 6. فصل ۶: شرط‌ها (if / else)
                                                      • ☰ 6.1. عملگرهای مقایسه‌ای
                                                        • ☰ 6.2. عملگرهای منطقی
                                                          • ☰ 6.3. if، elif، else
                                                            • ☰ 6.4. شرط‌های تو در تو
                                                              • ☰ 6.5. اشتباهات رایج مبتدیان
                                                              • ☰ 7. فصل ۷: حلقه‌ها
                                                                • ☰ 7.1. چرا حلقه‌ها مفید هستند؟
                                                                  • ☰ 7.2. حلقه‌های while
                                                                    • ☰ 7.3. حلقه‌های for
                                                                      • ☰ 7.4. شمارنده‌های حلقه
                                                                        • ☰ 7.5. break و continue
                                                                          • ☰ 7.6. تمرین‌های حلقه
                                                                          • ☰ 8. فصل ۸: مجموعه‌های داده
                                                                            • ☰ 8.1. لیست‌ها (Lists)
                                                                              • ☰ 8.2. تاپل‌ها (Tuples)
                                                                                • ☰ 8.3. دیکشنری‌ها (Dictionaries)
                                                                                  • ☰ 8.4. مجموعه‌ها (Sets – مقدماتی)
                                                                                    • ☰ 8.5. انتخاب ساختار دادهٔ مناسب
                                                                                    • ☰ 9. فصل ۹: توابع
                                                                                      • ☰ 9.1. چرا توابع مهم هستند؟
                                                                                        • ☰ 9.2. تعریف توابع
                                                                                          • ☰ 9.3. پارامترها و آرگومان‌ها
                                                                                            • ☰ 9.4. مقادیر بازگشتی
                                                                                              • ☰ 9.5. محدودهٔ متغیرها (محلی در برابر سراسری)
                                                                                                • ☰ 9.6. استفادهٔ مجدد از کد
                                                                                                • ☰ 10. فصل ۱۰: کار با فایل‌ها
                                                                                                  • ☰ 10.1. فایل چیست؟
                                                                                                    • ☰ 10.2. خواندن فایل‌های متنی
                                                                                                      • ☰ 10.3. نوشتن و افزودن به فایل‌ها
                                                                                                        • ☰ 10.4. مسیر فایل‌ها
                                                                                                          • ☰ 10.5. برنامه‌های ساده مبتنی بر فایل
                                                                                                          • ☰ 11. فصل ۱۱: خطاها و اشکال‌زدایی
                                                                                                            • ☰ 11.1. انواع خطاها
                                                                                                              • ☰ 11.2. خواندن پیام‌های خطا
                                                                                                                • ☰ 11.3. خطاهای رایج مبتدیان
                                                                                                                  • ☰ 11.4. try و except
                                                                                                                    • ☰ 11.5. راهبردهای اشکال‌زدایی
                                                                                                                    • ☰ 12. فصل ۱۲: استفاده از کتابخانه‌های پایتون
                                                                                                                      • ☰ 12.1. کتابخانه چیست؟
                                                                                                                        • ☰ 12.2. وارد کردن ماژول‌ها
                                                                                                                          • ☰ 12.3. کتابخانه‌های استاندارد
                                                                                                                            • ☰ 12.3.1. math
                                                                                                                              • ☰ 12.3.2. random
                                                                                                                                • ☰ 12.3.3. datetime
                                                                                                                                • ☰ 12.4. نصب کتابخانه‌های خارجی با pip
                                                                                                                                • ☰ 13. فصل ۱۳: برنامه‌نویسی شی‌گرا (OOP)
                                                                                                                                  • ☰ 13.1. برنامه‌نویسی شی‌گرا چیست؟
                                                                                                                                    • ☰ 13.2. کلاس‌ها و اشیاء
                                                                                                                                      • ☰ 13.3. ویژگی‌ها و متدها
                                                                                                                                        • ☰ 13.4. متد `__init__`
                                                                                                                                          • ☰ 13.5. کپسوله‌سازی
                                                                                                                                            • ☰ 13.6. وراثت (مقدماتی)
                                                                                                                                              • ☰ 13.7. مثال‌های سادهٔ شی‌گرا
                                                                                                                                              • ☰ 14. فصل ۱۴: خودکارسازی با پایتون
                                                                                                                                                • ☰ 14.1. خودکارسازی چیست؟
                                                                                                                                                  • ☰ 14.2. خودکار کردن وظایف ساده
                                                                                                                                                    • ☰ 14.3. کار با فایل‌ها و پوشه‌ها
                                                                                                                                                      • ☰ 14.4. خودکارسازی پردازش متن
                                                                                                                                                        • ☰ 14.5. زمان‌بندی اجرای اسکریپت‌ها
                                                                                                                                                          • ☰ 14.6. مثال‌های کاربردی خودکارسازی
                                                                                                                                                          • ☰ 15. فصل ۱۵: توسعهٔ وب با پایتون
                                                                                                                                                            • ☰ 15.1. وب چگونه کار می‌کند؟ (نمای کلی)
                                                                                                                                                              • ☰ 15.2. آشنایی با Flask
                                                                                                                                                                • ☰ 15.3. ساخت یک وب‌سرور ساده
                                                                                                                                                                  • ☰ 15.4. مسیرها و قالب‌ها (Templates)
                                                                                                                                                                    • ☰ 15.5. پردازش ورودی کاربر (فرم‌ها)
                                                                                                                                                                      • ☰ 15.6. API های بسیار ساده
                                                                                                                                                                      • ☰ 16. فصل ۱۶: علم داده با پایتون
                                                                                                                                                                        • ☰ 16.1. علم داده چیست؟
                                                                                                                                                                          • ☰ 16.2. کار با داده‌ها
                                                                                                                                                                            • ☰ 16.3. آشنایی با NumPy
                                                                                                                                                                              • ☰ 16.4. آشنایی با pandas
                                                                                                                                                                                • ☰ 16.5. مصورسازی داده با matplotlib
                                                                                                                                                                                  • ☰ 16.6. مثال‌های سادهٔ تحلیل داده
                                                                                                                                                                                  • ☰ 17. فصل ۱۷: پروژه‌های کوچک
                                                                                                                                                                                    • ☰ 17.1. بازی حدس عدد
                                                                                                                                                                                      • ☰ 17.2. ماشین‌حساب ساده
                                                                                                                                                                                        • ☰ 17.3. فهرست کارها (To-Do List)
                                                                                                                                                                                          • ☰ 17.4. تولیدکنندهٔ رمز عبور
                                                                                                                                                                                            • ☰ 17.5. برنامهٔ آزمون (Quiz)
                                                                                                                                                                                              • ☰ 17.6. پروژهٔ کوچک وب یا داده
                                                                                                                                                                                              • ☰ 18. فصل ۱۸: گام‌های بعدی
                                                                                                                                                                                                • ☰ 18.1. چگونه پایتون را تمرین کنیم
                                                                                                                                                                                                  • ☰ 18.2. نوشتن کد تمیز و خوانا
                                                                                                                                                                                                    • ☰ 18.3. انتخاب یک حوزهٔ تخصصی
                                                                                                                                                                                                      • ☰ 18.3.1. توسعهٔ وب
                                                                                                                                                                                                        • ☰ 18.3.2. علم داده
                                                                                                                                                                                                          • ☰ 18.3.3. خودکارسازی
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.3.4. توسعهٔ نرم‌افزار
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.4. منابع یادگیری و انجمن‌ها
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 19. پیوست
                                                                                                                                                                                                              • ☰ 19.1. برگهٔ تقلب دستور زبان پایتون
                                                                                                                                                                                                                • ☰ 19.2. خطاهای رایج و راه‌حل‌ها
                                                                                                                                                                                                                  • ☰ 19.3. واژه‌نامهٔ اصطلاحات