6.2. عملگرهای منطقی
Table of Contents
آشنایی با عملگرهای منطقی در پایتون
در فصل شرطها، یاد گرفتهاید که با if و عملگرهای مقایسهای (مثل ==، >، < و …) کار کنید. عملگرهای منطقی (Logical Operators) کمک میکنند چند شرط را با هم ترکیب کنید و تصمیمهای پیچیدهتری بگیرید.
در پایتون سه عملگر منطقی اصلی داریم:
andornot
در این فصل تمرکز ما روی این سه عملگر و نحوهٔ کار آنها در شرطها است.
عملگر `and` (و)
and زمانی نتیجهٔ True میدهد که هر دو شرط True باشند. اگر حتی یکی از شرطها False باشد، نتیجه False میشود.
ساختار کلی:
شرط1 and شرط2مثال ساده:
age = 20
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
print("میتوانید وارد شوید.")در این مثال:
- شرط اول:
age >= 18→ درست (True) - شرط دوم:
has_id == True→ درست (True) - نتیجه:
True and True→True→ دستور داخلifاجرا میشود.
مثال دیگر که یکی از شرطها برقرار نیست:
age = 16
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
print("میتوانید وارد شوید.")
else:
print("اجازهٔ ورود ندارید.")اینجا:
- شرط اول:
age >= 18→ نادرست (False) - شرط دوم:
has_id == True→ درست (True) - نتیجه:
False and True→False
جدول حقیقت `and`
برای خلاصهکردن رفتار and:
| شرط۱ | شرط۲ | نتیجهٔ شرط1 and شرط2 |
|---|---|---|
| True | True | True |
| True | False | False |
| False | True | False |
| False | False | False |
عملگر `or` (یا)
or زمانی نتیجهٔ True میدهد که حداقل یکی از شرطها True باشد. فقط وقتی هر دو شرط False باشند، نتیجه False میشود.
ساختار کلی:
شرط1 or شرط2مثال:
is_student = True
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
print("شما شامل تخفیف میشوید.")
else:
print("تخفیفی شامل شما نمیشود.")در این مثال:
- شرط اول:
is_student→True - شرط دوم:
has_discount_code→False - نتیجه:
True or False→True→ پیام تخفیف نمایش داده میشود.
مثال که هر دو شرط برقرار نیستند:
is_student = False
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
print("شما شامل تخفیف میشوید.")
else:
print("تخفیفی شامل شما نمیشود.")اینجا:
False or False→False
جدول حقیقت `or`
| شرط۱ | شرط۲ | نتیجهٔ شرط1 or شرط2 |
|---|---|---|
| True | True | True |
| True | False | True |
| False | True | True |
| False | False | False |
عملگر `not` (نقیض / برعکسکننده)
not روی یک مقدار بولی کار میکند و آن را برعکس میکند:
not True→Falsenot False→True
ساختار کلی:
not شرطمثال:
is_raining = False
if not is_raining:
print("میتوانیم بیرون برویم.")
else:
print("هوا بارانی است، بهتر است بمانیم.")اینجا:
is_rainingبرابرFalsenot is_rainingبرابرTrue→ شرط برقرار است.
مثال دیگر:
logged_in = True
if not logged_in:
print("لطفاً ابتدا وارد شوید.")
else:
print("خوش آمدید!")
چون logged_in برابر True است، not logged_in برابر False میشود و بخش else اجرا میشود.
ترکیب چند عملگر منطقی
میتوانید چندین شرط را با هم ترکیب کنید. در این حالت، ترتیب اجرای عملگرها مهم است.
ترتیب اولویت (بدون پرانتز):
notandor
برای خواناتر شدن کد و جلوگیری از اشتباه، استفاده از پرانتز پیشنهاد میشود.
مثال:
age = 25
is_student = False
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or is_student:
print("میتوانید وارد سینما شوید.")
else:
print("اجازهٔ ورود ندارید.")تجزیهٔ شرط:
(age >= 18 and has_ticket)age >= 18→Truehas_ticket→True- نتیجه:
True and True→True - حالا:
True or is_student is_student→FalseTrue or False→True
→ شرط کلیTrueمیشود.
اگر پرانتز را برداریم هم در این مثال نتیجه همان است، ولی در شرایط پیچیده، نبود پرانتز میتواند باعث سوءتفاهم شود.
مثال: استفادهٔ همزمان از `and` و `or`
age = 17
parent_permission = True
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or (age < 18 and has_ticket and parent_permission):
print("میتوانید وارد سینما شوید.")
else:
print("اجازهٔ ورود ندارید.")خواندن شرط به زبان ساده:
- اگر بالای ۱۸ سال هستی و بلیت داری، یا
- اگر زیر ۱۸ سال هستی، بلیت داری و اجازهٔ والدین هم داری
→ میتوانی وارد شوی.
چند اشتباه رایج با عملگرهای منطقی
۱. اشتباه گرفتن `and` و `or`
مثال اشتباه:
age = 20
# هدف: اگر سن بین 18 و 30 است
if age >= 18 or age <= 30:
print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")
این شرط تقریباً همیشه True است، چون:
- اگر
ageبزرگتر مساوی ۱۸ باشد → شرط اولTrue - اگر
ageکوچکتر مساوی ۳۰ باشد → شرط دومTrue
برای «بین ۱۸ و ۳۰ بودن» باید از and استفاده کنید:
if age >= 18 and age <= 30:
print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")یا به شکل کوتاهتر (که در فصل عملگرهای مقایسهای دیدهاید):
if 18 <= age <= 30:
print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")۲. مقایسهٔ بولیها با `==` وقتی لازم نیست
این دو از نظر نتیجه یکساناند:
if is_student == True:
...
if is_student:
...کد دوم رایجتر و خواناتر است. مشابه همین:
if is_student == False: # کمتر خوانا
...
if not is_student: # خواناتر
...چند تمرین پیشنهادی
(خودتان سعی کنید اینها را در محیط پایتون پیادهسازی کنید.)
- برنامهای بنویسید که:
- سن کاربر را بگیرد
- اگر سن بین ۱۳ و ۱۹ بود، پیام «شما نوجوان هستید.» را چاپ کند.
- از عملگر
andاستفاده کنید. - برنامهای بنویسید که:
- از کاربر بپرسد دانشجو است (
yes/no) - از او بپرسد کد تخفیف دارد یا نه (
yes/no) - اگر یکی از آن دو
yesبود، بنویسد «شما شامل تخفیف میشوید.»
(ازorاستفاده کنید.) - متغیری به نام
is_nightتعریف کنید (TrueیاFalse). - اگر شب نیست (
not is_night) پیام «روشنایی روز» را چاپ کنید. - اگر شب است و کاربر هم خسته است (
is_tired == True) پیام «بهتر است بخوابید.» را چاپ کنید. از ترکیبandوnotاستفاده کنید.
در فصلهای بعدی، از همین عملگرهای منطقی در شرطها و حلقهها بارها استفاده خواهید کرد؛ بنابراین چند بار با آنها تمرین کنید تا برایتان کاملاً طبیعی شوند.
Views: 0
Where to Move
Move chapter:
- ☰ 1. فصل ۱: برنامهنویسی چیست؟
- ☰ 1.1. برنامهٔ کامپیوتری چیست؟
- ☰ 1.2. پایتون چیست؟
- ☰ 1.3. پایتون کجا استفاده میشود؟
- ☰ 1.4. چگونه برنامهنویسی به حل مسائل کمک میکند
- ☰ 1.5. اولین برنامهٔ پایتون شما
-
- ☰ 2. فصل ۲: راهاندازی پایتون
- ☰ 2.1. نصب پایتون (ویندوز / macOS / لینوکس)
- ☰ 2.2. استفاده از پایتون در ترمینال
- ☰ 2.3. استفاده از یک IDE (IDLE / VS Code)
- ☰ 2.4. اجرای اسکریپتهای پایتون
- ☰ 2.5. حالت تعاملی پایتون
-
- ☰ 3. فصل ۳: متغیرها و انواع داده
- ☰ 3.1. متغیر چیست؟
- ☰ 3.2. ایجاد متغیرها
- ☰ 3.3. اعداد (`int`، `float`)
- ☰ 3.4. متن (`str`)
- ☰ 3.5. مقادیر بولی (`True`، `False`)
- ☰ 3.6. بررسی نوع داده با `type()`
-
- ☰ 4. فصل ۴: عملیات پایه
- ☰ 4.1. عملیات حسابی
- ☰ 4.2. کار با اعداد
- ☰ 4.3. عملیات روی رشتهها
- ☰ 4.4. ترکیب متن و متغیرها
- ☰ 4.5. کامنتها در پایتون
-
- ☰ 5. فصل ۵: ورودی و خروجی کاربر
- ☰ 5.1. دریافت ورودی از کاربر
- ☰ 5.2. تبدیل ورودی به عدد
- ☰ 5.3. قالببندی خروجی
- ☰ 5.4. نوشتن برنامههای تعاملی
-
- ☰ 6. فصل ۶: شرطها (if / else)
- ☰ 6.1. عملگرهای مقایسهای
- ☰ 6.2. عملگرهای منطقی
- ☰ 6.3. if، elif، else
- ☰ 6.4. شرطهای تو در تو
- ☰ 6.5. اشتباهات رایج مبتدیان
-
- ☰ 7. فصل ۷: حلقهها
- ☰ 7.1. چرا حلقهها مفید هستند؟
- ☰ 7.2. حلقههای while
- ☰ 7.3. حلقههای for
- ☰ 7.4. شمارندههای حلقه
- ☰ 7.5. break و continue
- ☰ 7.6. تمرینهای حلقه
-
- ☰ 8. فصل ۸: مجموعههای داده
- ☰ 8.1. لیستها (Lists)
- ☰ 8.2. تاپلها (Tuples)
- ☰ 8.3. دیکشنریها (Dictionaries)
- ☰ 8.4. مجموعهها (Sets – مقدماتی)
- ☰ 8.5. انتخاب ساختار دادهٔ مناسب
-
- ☰ 9. فصل ۹: توابع
- ☰ 9.1. چرا توابع مهم هستند؟
- ☰ 9.2. تعریف توابع
- ☰ 9.3. پارامترها و آرگومانها
- ☰ 9.4. مقادیر بازگشتی
- ☰ 9.5. محدودهٔ متغیرها (محلی در برابر سراسری)
- ☰ 9.6. استفادهٔ مجدد از کد
-
- ☰ 10. فصل ۱۰: کار با فایلها
- ☰ 10.1. فایل چیست؟
- ☰ 10.2. خواندن فایلهای متنی
- ☰ 10.3. نوشتن و افزودن به فایلها
- ☰ 10.4. مسیر فایلها
- ☰ 10.5. برنامههای ساده مبتنی بر فایل
-
- ☰ 11. فصل ۱۱: خطاها و اشکالزدایی
- ☰ 11.1. انواع خطاها
- ☰ 11.2. خواندن پیامهای خطا
- ☰ 11.3. خطاهای رایج مبتدیان
- ☰ 11.4. try و except
- ☰ 11.5. راهبردهای اشکالزدایی
-
- ☰ 12. فصل ۱۲: استفاده از کتابخانههای پایتون
- ☰ 12.1. کتابخانه چیست؟
- ☰ 12.2. وارد کردن ماژولها
- ☰ 12.3. کتابخانههای استاندارد
- ☰ 12.3.1. math
- ☰ 12.3.2. random
- ☰ 12.3.3. datetime
-
- ☰ 12.4. نصب کتابخانههای خارجی با pip
-
- ☰ 13. فصل ۱۳: برنامهنویسی شیگرا (OOP)
- ☰ 13.1. برنامهنویسی شیگرا چیست؟
- ☰ 13.2. کلاسها و اشیاء
- ☰ 13.3. ویژگیها و متدها
- ☰ 13.4. متد `__init__`
- ☰ 13.5. کپسولهسازی
- ☰ 13.6. وراثت (مقدماتی)
- ☰ 13.7. مثالهای سادهٔ شیگرا
-
- ☰ 14. فصل ۱۴: خودکارسازی با پایتون
- ☰ 14.1. خودکارسازی چیست؟
- ☰ 14.2. خودکار کردن وظایف ساده
- ☰ 14.3. کار با فایلها و پوشهها
- ☰ 14.4. خودکارسازی پردازش متن
- ☰ 14.5. زمانبندی اجرای اسکریپتها
- ☰ 14.6. مثالهای کاربردی خودکارسازی
-
- ☰ 15. فصل ۱۵: توسعهٔ وب با پایتون
- ☰ 15.1. وب چگونه کار میکند؟ (نمای کلی)
- ☰ 15.2. آشنایی با Flask
- ☰ 15.3. ساخت یک وبسرور ساده
- ☰ 15.4. مسیرها و قالبها (Templates)
- ☰ 15.5. پردازش ورودی کاربر (فرمها)
- ☰ 15.6. API های بسیار ساده
-
- ☰ 16. فصل ۱۶: علم داده با پایتون
- ☰ 16.1. علم داده چیست؟
- ☰ 16.2. کار با دادهها
- ☰ 16.3. آشنایی با NumPy
- ☰ 16.4. آشنایی با pandas
- ☰ 16.5. مصورسازی داده با matplotlib
- ☰ 16.6. مثالهای سادهٔ تحلیل داده
-
- ☰ 17. فصل ۱۷: پروژههای کوچک
- ☰ 17.1. بازی حدس عدد
- ☰ 17.2. ماشینحساب ساده
- ☰ 17.3. فهرست کارها (To-Do List)
- ☰ 17.4. تولیدکنندهٔ رمز عبور
- ☰ 17.5. برنامهٔ آزمون (Quiz)
- ☰ 17.6. پروژهٔ کوچک وب یا داده
-
- ☰ 18. فصل ۱۸: گامهای بعدی
- ☰ 18.1. چگونه پایتون را تمرین کنیم
- ☰ 18.2. نوشتن کد تمیز و خوانا
- ☰ 18.3. انتخاب یک حوزهٔ تخصصی
- ☰ 18.3.1. توسعهٔ وب
- ☰ 18.3.2. علم داده
- ☰ 18.3.3. خودکارسازی
- ☰ 18.3.4. توسعهٔ نرمافزار
-
- ☰ 18.4. منابع یادگیری و انجمنها
-
- ☰ 19. پیوست
- ☰ 19.1. برگهٔ تقلب دستور زبان پایتون
- ☰ 19.2. خطاهای رایج و راهحلها
- ☰ 19.3. واژهنامهٔ اصطلاحات
-
Comments
Please login to add a comment.
Don't have an account? Register now!