عملگرهای منطقی

Table of Contents

آشنایی با عملگرهای منطقی در پایتون

در فصل شرط‌ها، یاد گرفته‌اید که با if و عملگرهای مقایسه‌ای (مثل ==، >، < و …) کار کنید. عملگرهای منطقی (Logical Operators) کمک می‌کنند چند شرط را با هم ترکیب کنید و تصمیم‌های پیچیده‌تری بگیرید.

در پایتون سه عملگر منطقی اصلی داریم:

and
or
not

در این فصل تمرکز ما روی این سه عملگر و نحوهٔ کار آن‌ها در شرط‌ها است.

عملگر `and` (و)

and زمانی نتیجهٔ True می‌دهد که هر دو شرط True باشند. اگر حتی یکی از شرط‌ها False باشد، نتیجه False می‌شود.

ساختار کلی:

python

شرط1 and شرط2

مثال ساده:

python

age = 20
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
    print("می‌توانید وارد شوید.")

در این مثال:

شرط اول: age >= 18 → درست (True)
شرط دوم: has_id == True → درست (True)
نتیجه: True and True → True → دستور داخل if اجرا می‌شود.

مثال دیگر که یکی از شرط‌ها برقرار نیست:

python

age = 16
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
    print("می‌توانید وارد شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

اینجا:

شرط اول: age >= 18 → نادرست (False)
شرط دوم: has_id == True → درست (True)
نتیجه: False and True → False

جدول حقیقت `and`

برای خلاصه‌کردن رفتار and:

شرط۱	شرط۲	نتیجهٔ `شرط1 and شرط2`
True	True	True
True	False	False
False	True	False
False	False	False

عملگر `or` (یا)

or زمانی نتیجهٔ True می‌دهد که حداقل یکی از شرط‌ها True باشد. فقط وقتی هر دو شرط False باشند، نتیجه False می‌شود.

ساختار کلی:

python

شرط1 or شرط2

مثال:

python

is_student = True
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
    print("شما شامل تخفیف می‌شوید.")
else:
    print("تخفیفی شامل شما نمی‌شود.")

در این مثال:

شرط اول: is_student → True
شرط دوم: has_discount_code → False
نتیجه: True or False → True → پیام تخفیف نمایش داده می‌شود.

مثال که هر دو شرط برقرار نیستند:

python

is_student = False
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
    print("شما شامل تخفیف می‌شوید.")
else:
    print("تخفیفی شامل شما نمی‌شود.")

اینجا:

False or False → False

جدول حقیقت `or`

شرط۱	شرط۲	نتیجهٔ `شرط1 or شرط2`
True	True	True
True	False	True
False	True	True
False	False	False

عملگر `not` (نقیض / برعکس‌کننده)

not روی یک مقدار بولی کار می‌کند و آن را برعکس می‌کند:

not True → False
not False → True

ساختار کلی:

python

not شرط

مثال:

python

is_raining = False
if not is_raining:
    print("می‌توانیم بیرون برویم.")
else:
    print("هوا بارانی است، بهتر است بمانیم.")

اینجا:

is_raining برابر False
not is_raining برابر True → شرط برقرار است.

مثال دیگر:

python

logged_in = True
if not logged_in:
    print("لطفاً ابتدا وارد شوید.")
else:
    print("خوش آمدید!")

چون logged_in برابر True است، not logged_in برابر False می‌شود و بخش else اجرا می‌شود.

ترکیب چند عملگر منطقی

می‌توانید چندین شرط را با هم ترکیب کنید. در این حالت، ترتیب اجرای عملگرها مهم است.

ترتیب اولویت (بدون پرانتز):

not
and
or

برای خواناتر شدن کد و جلوگیری از اشتباه، استفاده از پرانتز پیشنهاد می‌شود.

مثال:

python

age = 25
is_student = False
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or is_student:
    print("می‌توانید وارد سینما شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

تجزیهٔ شرط:

(age >= 18 and has_ticket)

age >= 18 → True
has_ticket → True
نتیجه: True and True → True

حالا: True or is_student

is_student → False
True or False → True
→ شرط کلی True می‌شود.

اگر پرانتز را برداریم هم در این مثال نتیجه همان است، ولی در شرایط پیچیده، نبود پرانتز می‌تواند باعث سوءتفاهم شود.

مثال: استفادهٔ هم‌زمان از `and` و `or`

python

age = 17
parent_permission = True
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or (age < 18 and has_ticket and parent_permission):
    print("می‌توانید وارد سینما شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

خواندن شرط به زبان ساده:

اگر بالای ۱۸ سال هستی و بلیت داری، یا
اگر زیر ۱۸ سال هستی، بلیت داری و اجازهٔ والدین هم داری
→ می‌توانی وارد شوی.

چند اشتباه رایج با عملگرهای منطقی

۱. اشتباه گرفتن `and` و `or`

مثال اشتباه:

python

age = 20
# هدف: اگر سن بین 18 و 30 است
if age >= 18 or age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

این شرط تقریباً همیشه True است، چون:

اگر age بزرگ‌تر مساوی ۱۸ باشد → شرط اول True
اگر age کوچک‌تر مساوی ۳۰ باشد → شرط دوم True

برای «بین ۱۸ و ۳۰ بودن» باید از and استفاده کنید:

python

if age >= 18 and age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

یا به شکل کوتاه‌تر (که در فصل عملگرهای مقایسه‌ای دیده‌اید):

python

if 18 <= age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

۲. مقایسهٔ بولی‌ها با `==` وقتی لازم نیست

این دو از نظر نتیجه یکسان‌اند:

python

if is_student == True:
    ...
if is_student:
    ...

کد دوم رایج‌تر و خواناتر است. مشابه همین:

python

if is_student == False:   # کمتر خوانا
    ...
if not is_student:        # خواناتر
    ...

چند تمرین پیشنهادی

(خودتان سعی کنید این‌ها را در محیط پایتون پیاده‌سازی کنید.)

برنامه‌ای بنویسید که:

سن کاربر را بگیرد
اگر سن بین ۱۳ و ۱۹ بود، پیام «شما نوجوان هستید.» را چاپ کند.
از عملگر and استفاده کنید.

برنامه‌ای بنویسید که:

از کاربر بپرسد دانشجو است (yes/no)
از او بپرسد کد تخفیف دارد یا نه (yes/no)
اگر یکی از آن دو yes بود، بنویسد «شما شامل تخفیف می‌شوید.»
(از or استفاده کنید.)

متغیری به نام is_night تعریف کنید (True یا False).

اگر شب نیست (not is_night) پیام «روشنایی روز» را چاپ کنید.
اگر شب است و کاربر هم خسته است (is_tired == True) پیام «بهتر است بخوابید.» را چاپ کنید. از ترکیب and و not استفاده کنید.

در فصل‌های بعدی، از همین عملگرهای منطقی در شرط‌ها و حلقه‌ها بارها استفاده خواهید کرد؛ بنابراین چند بار با آن‌ها تمرین کنید تا برایتان کاملاً طبیعی شوند.

Comments

Please login to add a comment.

Don't have an account? Register now!

عملگرهای منطقی

آشنایی با عملگرهای منطقی در پایتون

عملگر `and` (و)

جدول حقیقت `and`

عملگر `or` (یا)

جدول حقیقت `or`

عملگر `not` (نقیض / برعکس‌کننده)

ترکیب چند عملگر منطقی

مثال: استفادهٔ هم‌زمان از `and` و `or`

چند اشتباه رایج با عملگرهای منطقی

۱. اشتباه گرفتن `and` و `or`

۲. مقایسهٔ بولی‌ها با `==` وقتی لازم نیست

چند تمرین پیشنهادی

Comments

Where to Move