KAHIBARO Bookshelves
Discord Login Register

6.2. عملگرهای منطقی

آشنایی با عملگرهای منطقی در پایتون

در فصل شرط‌ها، یاد گرفته‌اید که با if و عملگرهای مقایسه‌ای (مثل ==، >، < و …) کار کنید. عملگرهای منطقی (Logical Operators) کمک می‌کنند چند شرط را با هم ترکیب کنید و تصمیم‌های پیچیده‌تری بگیرید.

در پایتون سه عملگر منطقی اصلی داریم:

  • and
  • or
  • not

در این فصل تمرکز ما روی این سه عملگر و نحوهٔ کار آن‌ها در شرط‌ها است.


عملگر `and` (و)

and زمانی نتیجهٔ True می‌دهد که هر دو شرط True باشند. اگر حتی یکی از شرط‌ها False باشد، نتیجه False می‌شود.

ساختار کلی:

python
شرط1 and شرط2

مثال ساده:

python
age = 20
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
    print("می‌توانید وارد شوید.")

در این مثال:

  • شرط اول: age >= 18 → درست (True)
  • شرط دوم: has_id == True → درست (True)
  • نتیجه: True and True → True → دستور داخل if اجرا می‌شود.

مثال دیگر که یکی از شرط‌ها برقرار نیست:

python
age = 16
has_id = True
if age >= 18 and has_id == True:
    print("می‌توانید وارد شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

اینجا:

  • شرط اول: age >= 18 → نادرست (False)
  • شرط دوم: has_id == True → درست (True)
  • نتیجه: False and True → False

جدول حقیقت `and`

برای خلاصه‌کردن رفتار and:


شرط۱شرط۲نتیجهٔ شرط1 and شرط2
TrueTrueTrue
TrueFalseFalse
FalseTrueFalse
FalseFalseFalse

عملگر `or` (یا)

or زمانی نتیجهٔ True می‌دهد که حداقل یکی از شرط‌ها True باشد. فقط وقتی هر دو شرط False باشند، نتیجه False می‌شود.

ساختار کلی:

python
شرط1 or شرط2

مثال:

python
is_student = True
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
    print("شما شامل تخفیف می‌شوید.")
else:
    print("تخفیفی شامل شما نمی‌شود.")

در این مثال:

  • شرط اول: is_student → True
  • شرط دوم: has_discount_code → False
  • نتیجه: True or False → True → پیام تخفیف نمایش داده می‌شود.

مثال که هر دو شرط برقرار نیستند:

python
is_student = False
has_discount_code = False
if is_student or has_discount_code:
    print("شما شامل تخفیف می‌شوید.")
else:
    print("تخفیفی شامل شما نمی‌شود.")

اینجا:

  • False or False → False

جدول حقیقت `or`


شرط۱شرط۲نتیجهٔ شرط1 or شرط2
TrueTrueTrue
TrueFalseTrue
FalseTrueTrue
FalseFalseFalse

عملگر `not` (نقیض / برعکس‌کننده)

not روی یک مقدار بولی کار می‌کند و آن را برعکس می‌کند:

  • not True → False
  • not False → True

ساختار کلی:

python
not شرط

مثال:

python
is_raining = False
if not is_raining:
    print("می‌توانیم بیرون برویم.")
else:
    print("هوا بارانی است، بهتر است بمانیم.")

اینجا:

  • is_raining برابر False
  • not is_raining برابر True → شرط برقرار است.

مثال دیگر:

python
logged_in = True
if not logged_in:
    print("لطفاً ابتدا وارد شوید.")
else:
    print("خوش آمدید!")

چون logged_in برابر True است، not logged_in برابر False می‌شود و بخش else اجرا می‌شود.


ترکیب چند عملگر منطقی

می‌توانید چندین شرط را با هم ترکیب کنید. در این حالت، ترتیب اجرای عملگرها مهم است.

ترتیب اولویت (بدون پرانتز):

  1. not
  2. and
  3. or

برای خواناتر شدن کد و جلوگیری از اشتباه، استفاده از پرانتز پیشنهاد می‌شود.

مثال:

python
age = 25
is_student = False
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or is_student:
    print("می‌توانید وارد سینما شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

تجزیهٔ شرط:

  • (age >= 18 and has_ticket)
    • age >= 18 → True
    • has_ticket → True
    • نتیجه: True and True → True
  • حالا: True or is_student
    • is_student → False
    • True or False → True
      → شرط کلی True می‌شود.

اگر پرانتز را برداریم هم در این مثال نتیجه همان است، ولی در شرایط پیچیده، نبود پرانتز می‌تواند باعث سوءتفاهم شود.

مثال: استفادهٔ هم‌زمان از `and` و `or`

python
age = 17
parent_permission = True
has_ticket = True
if (age >= 18 and has_ticket) or (age < 18 and has_ticket and parent_permission):
    print("می‌توانید وارد سینما شوید.")
else:
    print("اجازهٔ ورود ندارید.")

خواندن شرط به زبان ساده:

  • اگر بالای ۱۸ سال هستی و بلیت داری، یا
  • اگر زیر ۱۸ سال هستی، بلیت داری و اجازهٔ والدین هم داری
    → می‌توانی وارد شوی.

چند اشتباه رایج با عملگرهای منطقی

۱. اشتباه گرفتن `and` و `or`

مثال اشتباه:

python
age = 20
# هدف: اگر سن بین 18 و 30 است
if age >= 18 or age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

این شرط تقریباً همیشه True است، چون:

  • اگر age بزرگ‌تر مساوی ۱۸ باشد → شرط اول True
  • اگر age کوچک‌تر مساوی ۳۰ باشد → شرط دوم True

برای «بین ۱۸ و ۳۰ بودن» باید از and استفاده کنید:

python
if age >= 18 and age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

یا به شکل کوتاه‌تر (که در فصل عملگرهای مقایسه‌ای دیده‌اید):

python
if 18 <= age <= 30:
    print("سن شما بین ۱۸ و ۳۰ است.")

۲. مقایسهٔ بولی‌ها با `==` وقتی لازم نیست

این دو از نظر نتیجه یکسان‌اند:

python
if is_student == True:
    ...
if is_student:
    ...

کد دوم رایج‌تر و خواناتر است. مشابه همین:

python
if is_student == False:   # کمتر خوانا
    ...
if not is_student:        # خواناتر
    ...

چند تمرین پیشنهادی

(خودتان سعی کنید این‌ها را در محیط پایتون پیاده‌سازی کنید.)

  1. برنامه‌ای بنویسید که:
    • سن کاربر را بگیرد
    • اگر سن بین ۱۳ و ۱۹ بود، پیام «شما نوجوان هستید.» را چاپ کند.
    • از عملگر and استفاده کنید.
  2. برنامه‌ای بنویسید که:
    • از کاربر بپرسد دانشجو است (yes/no)
    • از او بپرسد کد تخفیف دارد یا نه (yes/no)
    • اگر یکی از آن دو yes بود، بنویسد «شما شامل تخفیف می‌شوید.»
      (از or استفاده کنید.)
  3. متغیری به نام is_night تعریف کنید (True یا False).
    • اگر شب نیست (not is_night) پیام «روشنایی روز» را چاپ کنید.
    • اگر شب است و کاربر هم خسته است (is_tired == True) پیام «بهتر است بخوابید.» را چاپ کنید. از ترکیب and و not استفاده کنید.

در فصل‌های بعدی، از همین عملگرهای منطقی در شرط‌ها و حلقه‌ها بارها استفاده خواهید کرد؛ بنابراین چند بار با آن‌ها تمرین کنید تا برایتان کاملاً طبیعی شوند.

Views: 0

Comments

Please login to add a comment.

Don't have an account? Register now!

Where to Move

Move chapter:

  • ☰ 1. فصل ۱: برنامه‌نویسی چیست؟
    • ☰ 1.1. برنامهٔ کامپیوتری چیست؟
      • ☰ 1.2. پایتون چیست؟
        • ☰ 1.3. پایتون کجا استفاده می‌شود؟
          • ☰ 1.4. چگونه برنامه‌نویسی به حل مسائل کمک می‌کند
            • ☰ 1.5. اولین برنامهٔ پایتون شما
            • ☰ 2. فصل ۲: راه‌اندازی پایتون
              • ☰ 2.1. نصب پایتون (ویندوز / macOS / لینوکس)
                • ☰ 2.2. استفاده از پایتون در ترمینال
                  • ☰ 2.3. استفاده از یک IDE (IDLE / VS Code)
                    • ☰ 2.4. اجرای اسکریپت‌های پایتون
                      • ☰ 2.5. حالت تعاملی پایتون
                      • ☰ 3. فصل ۳: متغیرها و انواع داده
                        • ☰ 3.1. متغیر چیست؟
                          • ☰ 3.2. ایجاد متغیرها
                            • ☰ 3.3. اعداد (`int`، `float`)
                              • ☰ 3.4. متن (`str`)
                                • ☰ 3.5. مقادیر بولی (`True`، `False`)
                                  • ☰ 3.6. بررسی نوع داده با `type()`
                                  • ☰ 4. فصل ۴: عملیات پایه
                                    • ☰ 4.1. عملیات حسابی
                                      • ☰ 4.2. کار با اعداد
                                        • ☰ 4.3. عملیات روی رشته‌ها
                                          • ☰ 4.4. ترکیب متن و متغیرها
                                            • ☰ 4.5. کامنت‌ها در پایتون
                                            • ☰ 5. فصل ۵: ورودی و خروجی کاربر
                                              • ☰ 5.1. دریافت ورودی از کاربر
                                                • ☰ 5.2. تبدیل ورودی به عدد
                                                  • ☰ 5.3. قالب‌بندی خروجی
                                                    • ☰ 5.4. نوشتن برنامه‌های تعاملی
                                                    • ☰ 6. فصل ۶: شرط‌ها (if / else)
                                                      • ☰ 6.1. عملگرهای مقایسه‌ای
                                                        • ☰ 6.2. عملگرهای منطقی
                                                          • ☰ 6.3. if، elif، else
                                                            • ☰ 6.4. شرط‌های تو در تو
                                                              • ☰ 6.5. اشتباهات رایج مبتدیان
                                                              • ☰ 7. فصل ۷: حلقه‌ها
                                                                • ☰ 7.1. چرا حلقه‌ها مفید هستند؟
                                                                  • ☰ 7.2. حلقه‌های while
                                                                    • ☰ 7.3. حلقه‌های for
                                                                      • ☰ 7.4. شمارنده‌های حلقه
                                                                        • ☰ 7.5. break و continue
                                                                          • ☰ 7.6. تمرین‌های حلقه
                                                                          • ☰ 8. فصل ۸: مجموعه‌های داده
                                                                            • ☰ 8.1. لیست‌ها (Lists)
                                                                              • ☰ 8.2. تاپل‌ها (Tuples)
                                                                                • ☰ 8.3. دیکشنری‌ها (Dictionaries)
                                                                                  • ☰ 8.4. مجموعه‌ها (Sets – مقدماتی)
                                                                                    • ☰ 8.5. انتخاب ساختار دادهٔ مناسب
                                                                                    • ☰ 9. فصل ۹: توابع
                                                                                      • ☰ 9.1. چرا توابع مهم هستند؟
                                                                                        • ☰ 9.2. تعریف توابع
                                                                                          • ☰ 9.3. پارامترها و آرگومان‌ها
                                                                                            • ☰ 9.4. مقادیر بازگشتی
                                                                                              • ☰ 9.5. محدودهٔ متغیرها (محلی در برابر سراسری)
                                                                                                • ☰ 9.6. استفادهٔ مجدد از کد
                                                                                                • ☰ 10. فصل ۱۰: کار با فایل‌ها
                                                                                                  • ☰ 10.1. فایل چیست؟
                                                                                                    • ☰ 10.2. خواندن فایل‌های متنی
                                                                                                      • ☰ 10.3. نوشتن و افزودن به فایل‌ها
                                                                                                        • ☰ 10.4. مسیر فایل‌ها
                                                                                                          • ☰ 10.5. برنامه‌های ساده مبتنی بر فایل
                                                                                                          • ☰ 11. فصل ۱۱: خطاها و اشکال‌زدایی
                                                                                                            • ☰ 11.1. انواع خطاها
                                                                                                              • ☰ 11.2. خواندن پیام‌های خطا
                                                                                                                • ☰ 11.3. خطاهای رایج مبتدیان
                                                                                                                  • ☰ 11.4. try و except
                                                                                                                    • ☰ 11.5. راهبردهای اشکال‌زدایی
                                                                                                                    • ☰ 12. فصل ۱۲: استفاده از کتابخانه‌های پایتون
                                                                                                                      • ☰ 12.1. کتابخانه چیست؟
                                                                                                                        • ☰ 12.2. وارد کردن ماژول‌ها
                                                                                                                          • ☰ 12.3. کتابخانه‌های استاندارد
                                                                                                                            • ☰ 12.3.1. math
                                                                                                                              • ☰ 12.3.2. random
                                                                                                                                • ☰ 12.3.3. datetime
                                                                                                                                • ☰ 12.4. نصب کتابخانه‌های خارجی با pip
                                                                                                                                • ☰ 13. فصل ۱۳: برنامه‌نویسی شی‌گرا (OOP)
                                                                                                                                  • ☰ 13.1. برنامه‌نویسی شی‌گرا چیست؟
                                                                                                                                    • ☰ 13.2. کلاس‌ها و اشیاء
                                                                                                                                      • ☰ 13.3. ویژگی‌ها و متدها
                                                                                                                                        • ☰ 13.4. متد `__init__`
                                                                                                                                          • ☰ 13.5. کپسوله‌سازی
                                                                                                                                            • ☰ 13.6. وراثت (مقدماتی)
                                                                                                                                              • ☰ 13.7. مثال‌های سادهٔ شی‌گرا
                                                                                                                                              • ☰ 14. فصل ۱۴: خودکارسازی با پایتون
                                                                                                                                                • ☰ 14.1. خودکارسازی چیست؟
                                                                                                                                                  • ☰ 14.2. خودکار کردن وظایف ساده
                                                                                                                                                    • ☰ 14.3. کار با فایل‌ها و پوشه‌ها
                                                                                                                                                      • ☰ 14.4. خودکارسازی پردازش متن
                                                                                                                                                        • ☰ 14.5. زمان‌بندی اجرای اسکریپت‌ها
                                                                                                                                                          • ☰ 14.6. مثال‌های کاربردی خودکارسازی
                                                                                                                                                          • ☰ 15. فصل ۱۵: توسعهٔ وب با پایتون
                                                                                                                                                            • ☰ 15.1. وب چگونه کار می‌کند؟ (نمای کلی)
                                                                                                                                                              • ☰ 15.2. آشنایی با Flask
                                                                                                                                                                • ☰ 15.3. ساخت یک وب‌سرور ساده
                                                                                                                                                                  • ☰ 15.4. مسیرها و قالب‌ها (Templates)
                                                                                                                                                                    • ☰ 15.5. پردازش ورودی کاربر (فرم‌ها)
                                                                                                                                                                      • ☰ 15.6. API های بسیار ساده
                                                                                                                                                                      • ☰ 16. فصل ۱۶: علم داده با پایتون
                                                                                                                                                                        • ☰ 16.1. علم داده چیست؟
                                                                                                                                                                          • ☰ 16.2. کار با داده‌ها
                                                                                                                                                                            • ☰ 16.3. آشنایی با NumPy
                                                                                                                                                                              • ☰ 16.4. آشنایی با pandas
                                                                                                                                                                                • ☰ 16.5. مصورسازی داده با matplotlib
                                                                                                                                                                                  • ☰ 16.6. مثال‌های سادهٔ تحلیل داده
                                                                                                                                                                                  • ☰ 17. فصل ۱۷: پروژه‌های کوچک
                                                                                                                                                                                    • ☰ 17.1. بازی حدس عدد
                                                                                                                                                                                      • ☰ 17.2. ماشین‌حساب ساده
                                                                                                                                                                                        • ☰ 17.3. فهرست کارها (To-Do List)
                                                                                                                                                                                          • ☰ 17.4. تولیدکنندهٔ رمز عبور
                                                                                                                                                                                            • ☰ 17.5. برنامهٔ آزمون (Quiz)
                                                                                                                                                                                              • ☰ 17.6. پروژهٔ کوچک وب یا داده
                                                                                                                                                                                              • ☰ 18. فصل ۱۸: گام‌های بعدی
                                                                                                                                                                                                • ☰ 18.1. چگونه پایتون را تمرین کنیم
                                                                                                                                                                                                  • ☰ 18.2. نوشتن کد تمیز و خوانا
                                                                                                                                                                                                    • ☰ 18.3. انتخاب یک حوزهٔ تخصصی
                                                                                                                                                                                                      • ☰ 18.3.1. توسعهٔ وب
                                                                                                                                                                                                        • ☰ 18.3.2. علم داده
                                                                                                                                                                                                          • ☰ 18.3.3. خودکارسازی
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.3.4. توسعهٔ نرم‌افزار
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.4. منابع یادگیری و انجمن‌ها
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 19. پیوست
                                                                                                                                                                                                              • ☰ 19.1. برگهٔ تقلب دستور زبان پایتون
                                                                                                                                                                                                                • ☰ 19.2. خطاهای رایج و راه‌حل‌ها
                                                                                                                                                                                                                  • ☰ 19.3. واژه‌نامهٔ اصطلاحات