KAHIBARO Bookshelves
Discord Login Register

6.4. شرط‌های تو در تو

ایدهٔ کلی شرط‌های تو در تو

گاهی یک شرط ساده if / elif / else کافی نیست؛ چون تصمیم دوم شما به نتیجهٔ تصمیم اول وابسته است. در این حالت از شرط‌های تو در تو استفاده می‌کنیم؛ یعنی یک if (یا elif / else) را داخل بلوک شرط دیگری قرار می‌دهیم.

به زبان ساده:

  • اول یک شرط را بررسی می‌کنید،
  • اگر آن شرط برقرار بود، درون همان بلوک شرط‌های دیگری را بررسی می‌کنید.

ساختار کلی شرط تو در تو

الگوی کلی به این شکل است:

if شرط_اول:
    # اگر شرط اول درست باشد
    if شرط_دوم:
        # این کد فقط اگر شرط اول و شرط دوم هر دو درست باشند اجرا می‌شود
    else:
        # این کد فقط اگر شرط اول درست و شرط دوم نادرست باشد اجرا می‌شود
else:
    # این کد اگر شرط اول نادرست باشد اجرا می‌شود

به فاصله‌ها (تورفتگی‌ها / indentation) دقت کنید:

  • بلوک مربوط به if شرط_اول یک سطح تورفتگی دارد.
  • شرط دوم if شرط_دوم و else مربوط به آن، یک سطح دیگر تورفتگی دارند.

مثال ۱: سن و اجازهٔ رانندگی

فرض کنید می‌خواهیم وضعیت رانندگی یک نفر را بررسی کنیم:

  • اگر زیر ۱۸ سال است: اجازهٔ رانندگی ندارد.
  • اگر ۱۸ سال یا بیشتر است:
    • اگر گواهینامه دارد: اجازهٔ رانندگی دارد.
    • اگر گواهینامه ندارد: باید اول گواهینامه بگیرد.
age = int(input("سن خود را وارد کنید: "))
has_license = input("آیا گواهینامه دارید؟ (yes/no): ")
if age >= 18:
    if has_license == "yes":
        print("می‌توانید رانندگی کنید.")
    else:
        print("سن شما کافی است، اما باید گواهینامه بگیرید.")
else:
    print("سن شما برای رانندگی کافی نیست.")

در این مثال:

  • شرط اول: age >= 18
  • اگر درست باشد، تازه شرط دوم بررسی می‌شود: has_license == "yes"

مثال ۲: نمره و وضعیت قبولی

فرض کنید:

  • اگر نمره کمتر از ۱۰ باشد: مردود.
  • اگر نمره بین ۱۰ تا ۲۰ باشد:
    • اگر بالای ۱۷ باشد: ممتاز.
    • در غیر این صورت: قبول عادی.
score = float(input("نمره را وارد کنید: "))
if score < 10:
    print("مردود")
else:
    if score >= 17:
        print("قبول با رتبهٔ ممتاز")
    else:
        print("قبول")

اینجا شرط تو در تو داخل else قرار گرفته است؛ یعنی:

  • اگر نمره کمتر از ۱۰ نباشد (پس ۱۰ یا بیشتر است)، وارد else می‌شویم،
  • سپس درون آن، شرط‌های دیگری روی همان مقدار بررسی می‌کنیم.

شرط تو در تو یا `elif`؟

خیلی وقت‌ها می‌توانید به‌جای شرط تو در تو از elif استفاده کنید، و کد را خواناتر کنید.

مثال بالا را می‌توان این‌طور هم نوشت:

score = float(input("نمره را وارد کنید: "))
if score < 10:
    print("مردود")
elif score >= 17:
    print("قبول با رتبهٔ ممتاز")
else:
    print("قبول")

پس چه زمانی تو در تو منطقی‌تر است؟

  • وقتی شرط دوم فقط در صورت درست بودن شرط اول معنی دارد.
  • وقتی می‌خواهید مرحله‌به‌مرحله تصمیم بگیرید (مثل منوهای چند مرحله‌ای).

مثال ۳: انتخاب از منوی چندمرحله‌ای

یک مثال خوبِ کاربرد شرط تو در تو، منوهای چندمرحله‌ای است:

print("1. نوشیدنی گرم")
print("2. نوشیدنی سرد")
main_choice = input("انتخاب کنید (1 یا 2): ")
if main_choice == "1":
    print("1. چای")
    print("2. قهوه")
    hot_choice = input("نوع نوشیدنی گرم را انتخاب کنید: ")
    if hot_choice == "1":
        print("شما چای انتخاب کردید.")
    elif hot_choice == "2":
        print("شما قهوه انتخاب کردید.")
    else:
        print("انتخاب نامعتبر برای نوشیدنی گرم.")
elif main_choice == "2":
    print("1. آب")
    print("2. آب‌میوه")
    cold_choice = input("نوع نوشیدنی سرد را انتخاب کنید: ")
    if cold_choice == "1":
        print("شما آب انتخاب کردید.")
    elif cold_choice == "2":
        print("شما آب‌میوه انتخاب کردید.")
    else:
        print("انتخاب نامعتبر برای نوشیدنی سرد.")
else:
    print("انتخاب نامعتبر در منوی اصلی.")

اینجا:

  • انتخاب نوع نوشیدنی گرم فقط وقتی معنی دارد که کاربر «نوشیدنی گرم» را انتخاب کرده باشد؛
  • به همین دلیل، شرط‌های مربوط به نوشیدنی گرم داخل بلوک if main_choice == "1" نوشته شده‌اند.

تورفتگی (Indentation) در شرط‌های تو در تو

در شرط‌های تو در تو، اشتباه در تورفتگی‌ها خیلی رایج است. چند نکته:

  • هر سطح جدید از تو در تو بودن، یعنی یک سطح تورفتگی بیشتر.
  • در یک بلوک، تمام خطوط باید هم‌سطح باشند.
  • مخلوط کردن فاصله و تب (space و tab) می‌تواند مشکل ایجاد کند؛ معمولاً از ۴ فاصله برای هر سطح استفاده می‌شود.

مثال نادرست:

age = 20
if age >= 18:
print("بزرگسال")  # خطا: تورفتگی ندارد
    if age > 60:
        print("سالمند")

مثال درست:

age = 20
if age >= 18:
    print("بزرگسال")
    if age > 60:
        print("سالمند")

مثال ۴: چندین سطح تو در تو

می‌توانید بیش از دو سطح تو در تو داشته باشید، اما خوانایی کد کم می‌شود. به مثال زیر دقت کنید:

username = input("نام کاربری: ")
password = input("رمز عبور: ")
if username == "admin":
    if password == "1234":
        print("ورود موفق")
        confirm = input("آیا می‌خواهید تنظیمات را ببینید؟ (yes/no): ")
        if confirm == "yes":
            print("نمایش تنظیمات...")
        else:
            print("بازگشت به صفحهٔ اصلی")
    else:
        print("رمز عبور اشتباه است.")
else:
    print("نام کاربری اشتباه است.")

سطح‌ها:

  1. بررسی نام کاربری
  2. اگر درست بود، بررسی رمز عبور
  3. اگر هر دو درست بودند، پرسیدن سؤال بعدی

این منطق به‌ترتیب اجرا می‌شود و هر مرحله به مرحلهٔ قبلی وابسته است، پس استفاده از شرط تو در تو منطقی است.

اشتباهات رایج در شرط‌های تو در تو

چند خطای متداول:

۱. شرط تو در تو بدون نیاز واقعی

گاهی می‌توان بدون تو در تو بودن، همان منطق را ساده‌تر نوشت:

# پیچیده و غیرضروری
if age >= 18:
    if age >= 65:
        print("بازنشسته")
    else:
        print("بزرگسال")
# ساده‌تر
if age >= 65:
    print("بازنشسته")
elif age >= 18:
    print("بزرگسال")

۲. قرار دادن `else` در سطح اشتباه

اگر تورفتگی را اشتباه بزنید، else به شرط دیگری وصل می‌شود:

age = 20
if age >= 18:
    if age > 60:
        print("سالمند")
else:
    print("کمتر از ۱۸ سال")  # این else در واقع مربوط به if age > 60 است، نه if age >= 18

در این مثال، else اشتباه در سطح داخلی قرار گرفته است. نسخهٔ درست:

age = 20
if age >= 18:
    if age > 60:
        print("سالمند")
else:
    print("کمتر از ۱۸ سال")

یا با ساختار بهتر:

age = 20
if age < 18:
    print("کمتر از ۱۸ سال")
elif age > 60:
    print("سالمند")

چه زمانی از شرط تو در تو استفاده کنیم؟

به‌طور خلاصه، شرط‌های تو در تو مناسب‌اند وقتی:

  • تصمیم‌ها مرحله‌به‌مرحله گرفته می‌شوند،
  • شرط دوم فقط وقتی معنی دارد که شرط اول برقرار باشد،
  • در منوهای چندسطحی، فرم‌های چندمرحله‌ای، یا پردازش‌هایی که حالت (وضعیت) سیستم را قدم‌به‌قدم تغییر می‌دهند.

و بهتر است از شرط تو در تو پرهیز کنید وقتی:

  • می‌توانید با elif منطق را ساده‌تر و خواناتر کنید،
  • تعداد سطح‌های تو در تو بیش از ۲–۳ سطح می‌شود و کد سخت خوانده می‌شود.

در ادامهٔ تمرین‌ها و پروژه‌ها، از شرط‌های تو در تو در کنار حلقه‌ها و ورودی کاربر استفاده خواهید کرد تا منوها و سناریوهای تعاملی بسازید.

Views: 0

Comments

Please login to add a comment.

Don't have an account? Register now!

Where to Move

Move chapter:

  • ☰ 1. فصل ۱: برنامه‌نویسی چیست؟
    • ☰ 1.1. برنامهٔ کامپیوتری چیست؟
      • ☰ 1.2. پایتون چیست؟
        • ☰ 1.3. پایتون کجا استفاده می‌شود؟
          • ☰ 1.4. چگونه برنامه‌نویسی به حل مسائل کمک می‌کند
            • ☰ 1.5. اولین برنامهٔ پایتون شما
            • ☰ 2. فصل ۲: راه‌اندازی پایتون
              • ☰ 2.1. نصب پایتون (ویندوز / macOS / لینوکس)
                • ☰ 2.2. استفاده از پایتون در ترمینال
                  • ☰ 2.3. استفاده از یک IDE (IDLE / VS Code)
                    • ☰ 2.4. اجرای اسکریپت‌های پایتون
                      • ☰ 2.5. حالت تعاملی پایتون
                      • ☰ 3. فصل ۳: متغیرها و انواع داده
                        • ☰ 3.1. متغیر چیست؟
                          • ☰ 3.2. ایجاد متغیرها
                            • ☰ 3.3. اعداد (`int`، `float`)
                              • ☰ 3.4. متن (`str`)
                                • ☰ 3.5. مقادیر بولی (`True`، `False`)
                                  • ☰ 3.6. بررسی نوع داده با `type()`
                                  • ☰ 4. فصل ۴: عملیات پایه
                                    • ☰ 4.1. عملیات حسابی
                                      • ☰ 4.2. کار با اعداد
                                        • ☰ 4.3. عملیات روی رشته‌ها
                                          • ☰ 4.4. ترکیب متن و متغیرها
                                            • ☰ 4.5. کامنت‌ها در پایتون
                                            • ☰ 5. فصل ۵: ورودی و خروجی کاربر
                                              • ☰ 5.1. دریافت ورودی از کاربر
                                                • ☰ 5.2. تبدیل ورودی به عدد
                                                  • ☰ 5.3. قالب‌بندی خروجی
                                                    • ☰ 5.4. نوشتن برنامه‌های تعاملی
                                                    • ☰ 6. فصل ۶: شرط‌ها (if / else)
                                                      • ☰ 6.1. عملگرهای مقایسه‌ای
                                                        • ☰ 6.2. عملگرهای منطقی
                                                          • ☰ 6.3. if، elif، else
                                                            • ☰ 6.4. شرط‌های تو در تو
                                                              • ☰ 6.5. اشتباهات رایج مبتدیان
                                                              • ☰ 7. فصل ۷: حلقه‌ها
                                                                • ☰ 7.1. چرا حلقه‌ها مفید هستند؟
                                                                  • ☰ 7.2. حلقه‌های while
                                                                    • ☰ 7.3. حلقه‌های for
                                                                      • ☰ 7.4. شمارنده‌های حلقه
                                                                        • ☰ 7.5. break و continue
                                                                          • ☰ 7.6. تمرین‌های حلقه
                                                                          • ☰ 8. فصل ۸: مجموعه‌های داده
                                                                            • ☰ 8.1. لیست‌ها (Lists)
                                                                              • ☰ 8.2. تاپل‌ها (Tuples)
                                                                                • ☰ 8.3. دیکشنری‌ها (Dictionaries)
                                                                                  • ☰ 8.4. مجموعه‌ها (Sets – مقدماتی)
                                                                                    • ☰ 8.5. انتخاب ساختار دادهٔ مناسب
                                                                                    • ☰ 9. فصل ۹: توابع
                                                                                      • ☰ 9.1. چرا توابع مهم هستند؟
                                                                                        • ☰ 9.2. تعریف توابع
                                                                                          • ☰ 9.3. پارامترها و آرگومان‌ها
                                                                                            • ☰ 9.4. مقادیر بازگشتی
                                                                                              • ☰ 9.5. محدودهٔ متغیرها (محلی در برابر سراسری)
                                                                                                • ☰ 9.6. استفادهٔ مجدد از کد
                                                                                                • ☰ 10. فصل ۱۰: کار با فایل‌ها
                                                                                                  • ☰ 10.1. فایل چیست؟
                                                                                                    • ☰ 10.2. خواندن فایل‌های متنی
                                                                                                      • ☰ 10.3. نوشتن و افزودن به فایل‌ها
                                                                                                        • ☰ 10.4. مسیر فایل‌ها
                                                                                                          • ☰ 10.5. برنامه‌های ساده مبتنی بر فایل
                                                                                                          • ☰ 11. فصل ۱۱: خطاها و اشکال‌زدایی
                                                                                                            • ☰ 11.1. انواع خطاها
                                                                                                              • ☰ 11.2. خواندن پیام‌های خطا
                                                                                                                • ☰ 11.3. خطاهای رایج مبتدیان
                                                                                                                  • ☰ 11.4. try و except
                                                                                                                    • ☰ 11.5. راهبردهای اشکال‌زدایی
                                                                                                                    • ☰ 12. فصل ۱۲: استفاده از کتابخانه‌های پایتون
                                                                                                                      • ☰ 12.1. کتابخانه چیست؟
                                                                                                                        • ☰ 12.2. وارد کردن ماژول‌ها
                                                                                                                          • ☰ 12.3. کتابخانه‌های استاندارد
                                                                                                                            • ☰ 12.3.1. math
                                                                                                                              • ☰ 12.3.2. random
                                                                                                                                • ☰ 12.3.3. datetime
                                                                                                                                • ☰ 12.4. نصب کتابخانه‌های خارجی با pip
                                                                                                                                • ☰ 13. فصل ۱۳: برنامه‌نویسی شی‌گرا (OOP)
                                                                                                                                  • ☰ 13.1. برنامه‌نویسی شی‌گرا چیست؟
                                                                                                                                    • ☰ 13.2. کلاس‌ها و اشیاء
                                                                                                                                      • ☰ 13.3. ویژگی‌ها و متدها
                                                                                                                                        • ☰ 13.4. متد `__init__`
                                                                                                                                          • ☰ 13.5. کپسوله‌سازی
                                                                                                                                            • ☰ 13.6. وراثت (مقدماتی)
                                                                                                                                              • ☰ 13.7. مثال‌های سادهٔ شی‌گرا
                                                                                                                                              • ☰ 14. فصل ۱۴: خودکارسازی با پایتون
                                                                                                                                                • ☰ 14.1. خودکارسازی چیست؟
                                                                                                                                                  • ☰ 14.2. خودکار کردن وظایف ساده
                                                                                                                                                    • ☰ 14.3. کار با فایل‌ها و پوشه‌ها
                                                                                                                                                      • ☰ 14.4. خودکارسازی پردازش متن
                                                                                                                                                        • ☰ 14.5. زمان‌بندی اجرای اسکریپت‌ها
                                                                                                                                                          • ☰ 14.6. مثال‌های کاربردی خودکارسازی
                                                                                                                                                          • ☰ 15. فصل ۱۵: توسعهٔ وب با پایتون
                                                                                                                                                            • ☰ 15.1. وب چگونه کار می‌کند؟ (نمای کلی)
                                                                                                                                                              • ☰ 15.2. آشنایی با Flask
                                                                                                                                                                • ☰ 15.3. ساخت یک وب‌سرور ساده
                                                                                                                                                                  • ☰ 15.4. مسیرها و قالب‌ها (Templates)
                                                                                                                                                                    • ☰ 15.5. پردازش ورودی کاربر (فرم‌ها)
                                                                                                                                                                      • ☰ 15.6. API های بسیار ساده
                                                                                                                                                                      • ☰ 16. فصل ۱۶: علم داده با پایتون
                                                                                                                                                                        • ☰ 16.1. علم داده چیست؟
                                                                                                                                                                          • ☰ 16.2. کار با داده‌ها
                                                                                                                                                                            • ☰ 16.3. آشنایی با NumPy
                                                                                                                                                                              • ☰ 16.4. آشنایی با pandas
                                                                                                                                                                                • ☰ 16.5. مصورسازی داده با matplotlib
                                                                                                                                                                                  • ☰ 16.6. مثال‌های سادهٔ تحلیل داده
                                                                                                                                                                                  • ☰ 17. فصل ۱۷: پروژه‌های کوچک
                                                                                                                                                                                    • ☰ 17.1. بازی حدس عدد
                                                                                                                                                                                      • ☰ 17.2. ماشین‌حساب ساده
                                                                                                                                                                                        • ☰ 17.3. فهرست کارها (To-Do List)
                                                                                                                                                                                          • ☰ 17.4. تولیدکنندهٔ رمز عبور
                                                                                                                                                                                            • ☰ 17.5. برنامهٔ آزمون (Quiz)
                                                                                                                                                                                              • ☰ 17.6. پروژهٔ کوچک وب یا داده
                                                                                                                                                                                              • ☰ 18. فصل ۱۸: گام‌های بعدی
                                                                                                                                                                                                • ☰ 18.1. چگونه پایتون را تمرین کنیم
                                                                                                                                                                                                  • ☰ 18.2. نوشتن کد تمیز و خوانا
                                                                                                                                                                                                    • ☰ 18.3. انتخاب یک حوزهٔ تخصصی
                                                                                                                                                                                                      • ☰ 18.3.1. توسعهٔ وب
                                                                                                                                                                                                        • ☰ 18.3.2. علم داده
                                                                                                                                                                                                          • ☰ 18.3.3. خودکارسازی
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.3.4. توسعهٔ نرم‌افزار
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.4. منابع یادگیری و انجمن‌ها
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 19. پیوست
                                                                                                                                                                                                              • ☰ 19.1. برگهٔ تقلب دستور زبان پایتون
                                                                                                                                                                                                                • ☰ 19.2. خطاهای رایج و راه‌حل‌ها
                                                                                                                                                                                                                  • ☰ 19.3. واژه‌نامهٔ اصطلاحات