2.1.1. راننده و سرنشین

Table of Contents

تعریف راننده

در آیین‌نامه راهنمایی و رانندگی، «راننده» به فردی گفته می‌شود که کنترل وسیله نقلیه را در دست دارد و آن را در راه حرکت می‌دهد، حتی اگر خودرو فقط چند سانتی‌متر جابه‌جا شود. این تعریف، هم رانندگی در حال حرکت با سرعت بالا را شامل می‌شود و هم حرکت بسیار آرام در پارکینگ یا هنگام مانور.

راننده کسی است که فرمان، پدال‌ها، دنده و سایر کنترل‌های خودرو را مدیریت می‌کند و درباره سرعت، خط حرکت، توقف، سبقت، گردش و… تصمیم می‌گیرد. اگر در خودرو چند نفر حضور داشته باشند، فقط همان کسی که پشت فرمان است و کنترل وسیله نقلیه را بر عهده دارد «راننده» محسوب می‌شود، حتی اگر صاحب خودرو فرد دیگری باشد.

در خودروهای آموزشی، هنرجو که پشت فرمان نشسته «راننده» به شمار می‌آید، هرچند مربی نیز پدال‌های کمکی و اختیار مداخله دارد. در خودرویی که موتور روشن است ولی روی دنده خلاص و ثابت ایستاده، تا زمانی که کسی فرمان را در دست دارد و آمادگی حرکت دارد، از نظر حقوقی و انتظامی می‌تواند به عنوان راننده شناخته شود.

الزامی نیست که راننده حتماً مالک خودرو باشد. ممکن است خودرو اجاره‌ای، امانی، یا متعلق به شرکت و سازمان باشد، اما در هر حال، مسئولیت‌های قانونی و ایمنی در لحظه رانندگی، بر عهده شخصی است که وسیله نقلیه را هدایت می‌کند.

تعریف سرنشین

«سرنشین» به فردی گفته می‌شود که داخل وسیله نقلیه، روی صندلی‌ها نشسته یا در حال حمل شدن است، اما کنترل رانندگی را بر عهده ندارد. تمام افرادی که روی صندلی جلو یا عقب، داخل اتوبوس، مینی‌بوس، تاکسی، خودرو شخصی یا وانت نشسته‌اند، سرنشین هستند، مگر فردی که پشت فرمان است.

نکات مهم در تعریف سرنشین این است که او حق دخالت در هدایت خودرو را ندارد و نباید کنترل خودرو را در دست بگیرد. کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت، مسافران عادی، همه در دسته سرنشین قرار می‌گیرند، حتی اگر راهنمایی‌هایی به راننده بکنند.

سرنشین بودن به معنی «بی‌مسئولیت بودن» نیست. هرچند قانون، راننده را مسئول اصلی رفتار خودرو در راه می‌داند، اما برای سرنشین نیز وظایف و محدودیت‌هایی در زمینه ایمنی، استفاده از کمربند، نشستن صحیح و ایجاد نکردن مزاحمت برای راننده در نظر گرفته شده است که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.

مسئولیت قانونی راننده

قانون، راننده را مسئول اصلی هدایت وسیله نقلیه و رعایت مقررات در راه می‌داند. هر نوع تخلف مرتبط با حرکت خودرو، در وهله اول متوجه راننده است، حتی اگر پیشنهاد تخلف از سوی سرنشین باشد. راننده حق ندارد به بهانه درخواست دیگران، قوانین را زیر پا بگذارد.

اصل اساسی
«هر کس در لحظه پشت فرمان است، مسئول کامل نحوه رانندگی و رعایت مقررات است، حتی اگر مالک خودرو نباشد یا دیگران او را به تخلف تشویق کنند.»

مسئولیت‌های قانونی راننده شامل موارد زیر است، بدون ورود به جزئیات فصل‌های دیگر:

راننده باید از داشتن مدارک لازم مانند گواهینامه معتبر، کارت خودرو و بیمه‌نامه اطمینان داشته باشد. رانندگی بدون گواهینامه یا با گواهینامه نامعتبر، تخلف جدی است و مسئولیت قانونی سنگینی دارد.

راننده موظف است همه مقررات راهنمایی و رانندگی مانند سرعت مجاز، حق تقدم، تابلوها، چراغ‌ها، خط‌کشی‌ها و ممنوعیت‌های سبقت و توقف را رعایت کند. در صورت وقوع تخلف، جریمه و نمره منفی به نام راننده ثبت می‌شود.

در صورت وقوع تصادف، راننده مکلف است خودرو را متوقف کند، صحنه را تا حد امکان ایمن سازد، از فرار از محل حادثه خودداری کند و مطابق قانون، نسبت به تماس با پلیس و اورژانس و ثبت اطلاعات اقدام کند. ترک صحنه تصادف، مخصوصاً در حوادث جرحی، تخلف بسیار سنگین محسوب می‌شود.

راننده باید قبل از حرکت و در طول رانندگی، وضعیت ایمنی خودرو را در حد متعارف کنترل کند، مانند اطمینان از سالم بودن چراغ‌ها، ترمز، برف‌پاک‌کن‌ها و شیشه جلو. هرچند همه خرابی‌ها قابل پیش‌بینی نیست، اما کوتاهی آشکار راننده در توجه به نقص‌های واضح، می‌تواند او را در برابر قانون مسئول کند.

راننده همچنین مسئول رعایت مقررات مربوط به استفاده از تلفن همراه، کمربند ایمنی، حمل بار و تعداد مجاز سرنشین است. اگر راننده بیش از ظرفیت مجاز سرنشین سوار کند یا اجازه دهد کسی در محل‌های خطرناک خودرو بنشیند، در صورت بروز حادثه، مسئولیت اضافی بر عهده او خواهد بود.

مسئولیت راننده در برابر سرنشینان

علاوه بر مسئولیت کلی در برابر قانون، راننده در برابر سرنشینان خودرو نیز وظایف اخلاقی و حقوقی مشخصی دارد. سرنشینان به راننده اعتماد می‌کنند و جان خود را به او می‌سپارند، بنابراین راننده باید به شکل ویژه از ایمنی و آسایش آنها محافظت کند.

در گام نخست، راننده باید پیش از حرکت، از بسته بودن درها و استفاده صحیح سرنشینان از کمربند ایمنی اطمینان حاصل کند، به خصوص برای کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت. در بسیاری از کشورها و مقررات، اگر سرنشین کمربند نبسته باشد، راننده جریمه می‌شود، زیرا وظیفه کنترل وضعیت سرنشینان بر عهده اوست، مخصوصاً برای کودکان.

راننده باید سرعت، شتاب‌گیری و ترمزگیری را به گونه‌ای انتخاب کند که باعث آسیب یا ترس غیرضروری سرنشینان نشود. رانندگی پرخطر، لایی کشیدن، ترمز ناگهانی بی‌دلیل و شتاب‌های شدید، حتی اگر به تصادف منجر نشود، نقض امانت در برابر سرنشین است.

در برابر سرنشینان خاص مانند زنان باردار، سالمندان یا افراد بیمار، راننده موظف است احتیاط بیشتری به خرج دهد، از تکان‌های شدید بپرهیزد و زمان کافی برای سوار و پیاده شدن آنها فراهم کند.

راننده همچنین مسئول این است که اجازه ندهد سرنشینان رفتارهای خطرناک انجام دهند، مانند بیرون آوردن دست و سر از پنجره، باز کردن در هنگام حرکت، جابه‌جایی درون خودرو هنگام حرکت، یا نشستن در قسمت بار وانت و کامیونت. اگر راننده بداند و واکنشی نشان ندهد، در صورت بروز حادثه، بخشی از مسئولیت متوجه او خواهد بود.

در نهایت، راننده موظف است هنگام بروز شرایط خطرناک مانند خرابی خودرو، تصادف یا آتش‌سوزی، سرنشینان را به سرعت و به شکل ایمن از خودرو خارج کند و آنها را از مسیر عبور وسایل نقلیه دور نگه دارد.

رفتار ایمن سرنشینان

هرچند بخش عمده مسئولیت بر عهده راننده است، اما سرنشین نیز برای حفظ امنیت خود و دیگران، باید رفتار آگاهانه و منضبطی داشته باشد.

مهم‌ترین وظیفه سرنشین، استفاده صحیح از کمربند ایمنی است، چه در صندلی جلو و چه عقب. تحقیقات نشان داده است که سرنشین بدون کمربند در صندلی عقب، هنگام تصادف می‌تواند مانند یک جسم پرتاب‌شونده به جلو برخورد کند و هم خود و هم سرنشینان جلو را به شدت مجروح کند.

سرنشین باید در زمان حرکت، به صورت صحیح روی صندلی بنشیند. دراز کشیدن، خوابیدن به صورت افقی، قرار دادن پاها روی داشبورد یا صندلی جلو، یا نشستن کج، ایمنی را به شدت کاهش می‌دهد. به طور ویژه، قرار دادن پا روی داشبورد در خودروی دارای کیسه هوا، هنگام تصادف می‌تواند به صدمات بسیار شدید مفصل ران و ستون فقرات منجر شود.

سرنشینان عقب باید از حرکت در داخل خودرو، جابه‌جا شدن بین صندلی‌ها یا ایستادن خودداری کنند. کودکان باید در صندلی مخصوص کودک و با کمربند بسته بنشینند و بزرگسالان مسئول همراهی آنها هستند، اما خود کودک نیز باید آموزش ببیند که هنگام حرکت، بستن کمربند و نشستن صحیح «الزام» است نه «انتخاب».

سرنشین باید هنگام باز کردن در، به ویژه در کنار خیابان و مسیر دوچرخه‌سواران، با احتیاط عمل کند. باز کردن ناگهانی در، بدون نگاه به آینه و بررسی عقب، می‌تواند باعث برخورد دوچرخه، موتورسیکلت یا خودرو شود. بهتر است سرنشین با دست دورتر از در، آن را باز کند تا به طور ناخودآگاه مجبور شود به عقب و آینه نگاه کند.

سرنشین همچنین باید از ایجاد سر و صدای شدید، داد و فریاد، شوخی‌های ناگهانی، یا حرکاتی که حواس راننده را پرت می‌کند خودداری کند. اگر سرنشینی متوجه شود راننده خسته یا خواب‌آلود است، وظیفه اخلاقی دارد او را تشویق به توقف و استراحت کند، نه اینکه او را به ادامه رانندگی تحت فشار بگذارد.

ممنوعیت ایجاد مزاحمت برای راننده

یکی از اصول مهم ایمنی که در بسیاری از سؤالات آیین‌نامه نیز مطرح می‌شود، این است که سرنشینان حق ندارند به هیچ شکل برای راننده مزاحمت ایجاد کنند یا تمرکز او را بر هم بزنند.

قاعده کلیدی
«هر کاری که توجه راننده را از راه و کنترل خودرو منحرف کند، برای سرنشین ممنوع است، حتی اگر فقط یک شوخی کوتاه به نظر برسد.»

مزاحمت برای راننده می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از صحبت کردن با صدای بسیار بلند، داد کشیدن ناگهانی بدون وجود خطر، بگو مگو و بحث پرتنش، شوخی‌های فیزیکی مانند تکان دادن شانه راننده یا دست زدن به فرمان، و هل دادن یا کشیدن راننده.

سرنشین جلو نباید در حین حرکت، به فرمان، دنده، ترمز دستی یا سایر کنترل‌های خودرو دست بزند. حتی دست گذاشتن روی دنده برای شوخی، می‌تواند در لحظه تعویض دنده، تعادل راننده را بر هم بزند.

کودکان باید به‌گونه‌ای مهار و سرگرم شوند که نیاز به چرخاندن مداوم بدن راننده و نگاه‌های طولانی او به عقب نباشد. والدین بهتر است در صورت امکان، یک بزرگسال در صندلی عقب در کنار کودک بنشیند تا نیاز کمتری به دخالت راننده باشد. اگر کودکی گریه می‌کند یا چیزی می‌خواهد، راننده نباید در حال حرکت حواس خود را به او معطوف کند، بلکه باید در محل امن توقف کند.

سرنشینان باید از نشان دادن ناگهانی تصاویر، تلفن همراه، فیلم یا پیام به راننده هنگام حرکت خودداری کنند. هر نوع نگاه چندثانیه‌ای راننده به صفحه موبایل یا تصویر، معادل پیمودن چند ده متر بدون توجه به راه است و احتمال تصادف را چند برابر می‌کند.

همچنین سرنشین نباید راننده را به رفتارهای پرخطر تشویق کند. عباراتی مانند «برو جلوتر جا داری»، «از این یکی رد شو»، «الان سبقت بگیر»، «بذار من نشونت بدم چطوری لایی می‌کشن»، نمونه‌هایی از ایجاد فشار روانی برای راننده است و با اصول رانندگی ایمن و مسئولانه مغایرت دارد.

در مجموع، راننده و سرنشینان دو نقش متفاوت اما مکمل در ایمنی سفر دارند. راننده مسئول هدایت و تصمیم‌گیری است و سرنشینان موظف‌اند با رفتار آرام، منظم و ایمن، شرایطی فراهم کنند که راننده بتواند تمام تمرکز خود را بر راه و مقررات معطوف کند.