KAHIBARO
2.2.3. نقاط و سازههای راه
Table of Contents
تقاطع
در آموزش مفاهیم راه، «تقاطع» به هر محل برخورد و تلاقی دو یا چند راه خودرورو گفته میشود که در آن، مسیر وسایل نقلیه میتواند یکدیگر را قطع کند یا به هم بپیوندد. تقاطع ممکن است به صورت همسطح باشد یا غیرهمسطح، با چراغ راهنمایی کنترل شود یا فقط با تابلو و خطکشی، و یا حتی بدون هیچ علامت مشهودی باشد. شناخت دقیق تقاطع برای درک مباحث حق تقدم و رفتار ایمن در محل تلاقی مسیرها ضروری است که در فصل «حق تقدم عبور» به طور کامل بررسی خواهد شد.
در نگاه فنی، تقاطع نقطهای است که در آن، «جریانهای ترافیکی» از جهتها و گاهی از سطوح مختلف به هم میرسند. این محلها به دلیل تراکم تصمیمگیری و احتمال برخورد، از پرخطرترین اجزای راه محسوب میشوند. به همین دلیل مهندسان ترافیک با استفاده از تابلو، چراغ، جزایر ترافیکی، خطکشی و گاهی تغییر شکل هندسی تقاطع تلاش میکنند تداخل حرکت را کم کنند.
جدول زیر چند نوع متداول تقاطع را از نظر شکل کلی نشان میدهد:
| نوع تقاطع | شکل کلی هندسی | مثال ساده |
|---|---|---|
| سهراه | شبیه حرف T یا Y | کوچهای که به یک خیابان ختم میشود |
| چهارراه | شبیه علامت + | محل تلاقی دو خیابان متقاطع |
| میدان | تلاقی چند خیابان با مرکز دایرهای | میدانی مانند «فلکه» در شهرها |
| تقاطع چندضلعی | بیش از چهار بازو | تلاقی چند خیابان در مرکز شهرهای قدیمی |
در این فصل فقط از زاویه «شناخت نوع سازه و شکل مسیر» به این نقاط نگاه میکنیم، نه قوانین عبور و مرور در آنها.
سهراه
سهراه محل تلاقی سه شاخه راه است که در آن، یک راه به راه دیگر ختم میشود. سهراهها میتوانند شکلهای مختلفی داشته باشند، اما دو فرم اصلی آنها T و Y است. در فرم T، راه فرعی تقریباً عمود بر راه دیگر قرار میگیرد. در فرم Y، زاویه برخورد ملایمتر است و شبیه منشعب شدن شاخهای از راه اصلی به نظر میرسد.
سهراهها معمولا این ویژگیها را دارند: یک راه که ادامه مستقیم دارد و به آن، در طراحی ترافیکی، اغلب «راه اصلی» گفته میشود، و راهی که به آن منتهی میشود و نقش فرعیتری دارد. برای هدایت رانندگان، در سهراه ممکن است از تابلوهای «راه اصلی و فرعی»، تابلوهای «توقف» یا «رعایت حق تقدم»، و گاهی چراغ راهنمایی استفاده شود.
از نظر دید راننده، سهراهها گاهی دارای مشکل دید هستند، بهخصوص وقتی ساختمانها، دیوارها، درختها یا خودروهای پارکشده نزدیک گوشه تقاطع قرار گرفته باشند. به همین دلیل، حتی اگر بر اساس قوانین، خودرو در مسیر اصلی حق تقدم داشته باشد، از نظر ایمنی لازم است همیشه با سرعت مناسب و آماده برای توقف وارد محدوده سهراه شوید.
چهارراه
چهارراه محل برخورد چهار شاخه راه است که معمولاً دو به دو روبهروی هم قرار میگیرند و شکلی شبیه علامت + میسازند. این نوع تقاطع در بافت شهری بسیار رایج است و از نظر احتمال تصادف یکی از حساسترین نقاط شبکه معابر محسوب میشود، زیرا در آن، چند نوع تلاقی مسیر اتفاق میافتد، مانند تلاقی جریانهای مستقیم، گردش به چپ و گردش به راست.
چهارراهها میتوانند کنترلهای مختلفی داشته باشند: بدون کنترل مشخص، فقط با تابلوهای حق تقدم، با چراغ راهنمایی ساده، یا با چراغهای جهتدار. این موارد در فصلهای «چراغها و فرمانهای ترافیکی» و «حق تقدم عبور» به تفصیل بیان میشود. آنچه در اینجا مهم است، شناخت این نکته است که هرچه تعداد بازوهای تقاطع و جهتهای مجاز حرکت بیشتر باشد، وضعیت هندسی و تصمیمگیری در آن پیچیدهتر میشود.
در طراحی چهارراه، اغلب از خطکشیهای خاص مانند خطوط توقف، خطوط عابر پیاده، فلشهای جهتدار و گاهی جزایر ترافیکی کوچک استفاده میشود تا مسیرهای حرکت مشخص شوند و احتمال برخورد کاهش یابد. هنگام نزدیک شدن به چهارراه، راننده باید از روی این نشانههای سطح راه و تابلوها تشخیص دهد در کدام خط قرار بگیرد و از کجا مجاز است توقف یا عبور را انجام دهد.
میدان
میدان نوعی تقاطع است که در آن، چند خیابان به فضای مرکزی تقریباً دایرهای یا بیضیشکل متصل میشوند. حرکت خودروها به شکل دورانی در اطراف مرکز میدان انجام میشود. میدانها معمولا برای مدیریت حجم بالای ترافیک، کاهش سرعت وسایل نقلیه و کاهش برخوردهای زاویهدار شدید استفاده میشوند.
در میدان، مسیر اصلی در واقع «حلقه گردش» است و سایر خیابانها به آن متصل میشوند. در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، اصولاً خودروهای درون میدان نسبت به خودروهای در حال ورود حق تقدم دارند، مگر این که تابلو یا چراغ ترتیب دیگری را مشخص کرده باشد. این موضوع البته در فصل حق تقدم با جزئیات توضیح داده میشود. آنچه در این فصل اهمیت دارد این است که میدان، به عنوان یک سازه ترافیکی، باعث میشود مسیرهای مستقیم به گردش تبدیل شود و برخوردهای مستقیم کاهش یابد.
میدانها ممکن است یکخطه یا چندخطه باشند. در میدانهای چندخطه، هدایت خطی با فلشها، خطکشی و گاهی جزایر داخلی و میانی انجام میشود تا رانندگان بدانند برای خروج از کدام خروجی، در کدام خط قرار بگیرند. شناخت شکل هندسی میدان و محل ورودی و خروجیها برای برنامهریزی بهموقع تغییر خط و گردش بسیار مهم است.
پل
پل سازهای است که بخشی از راه را از روی مانعی مانند رودخانه، دره، راهآهن، جاده دیگر یا هرگونه گودی و مانع طبیعی و مصنوعی عبور میدهد. پل، ادامه طبیعی مسیر است، اما سطح عبور وسایل نقلیه را از سطح طبیعی زمین جدا میکند تا تداخلی با مانع زیر آن ایجاد نشود.
از دید راننده، پل چند ویژگی مهم دارد. اول این که عرض راه روی پل ممکن است محدودتر از مسیرهای عادی باشد، بنابراین حاشیه ایمنی و شانه راه کوچکتر است. دوم این که به دلیل جنس سازه، شرایط سطح راه روی پل میتواند متفاوت باشد، مثلا در سرما زودتر دچار یخزدگی شود. سوم این که در دو سر پل اغلب تغییر شیب یا انحنا وجود دارد که نیازمند تنظیم سرعت است.
پلها گاهی در نقش بخشی از «تقاطع غیرهمسطح» استفاده میشوند، یعنی یک راه روی پل و راه دیگر از زیر آن عبور میکند تا جریانها از هم جدا شوند. در این حالت، پل صرفاً بخشی از یک مجموعه بزرگتر هندسی است که در بخش «روگذر» و «تقاطع غیرهمسطح» به آن نزدیکتر میشویم.
تونل
تونل سازهای است که مسیر راه را از درون مانع عبور میدهد، مانند عبور از دل کوه، تپه یا حتی در برخی موارد زیر مناطق مسکونی. تونل، بر خلاف پل که بر فراز مانع است، درون مانع قرار دارد و محیط بستهای ایجاد میکند که بر شرایط رانندگی تاثیر میگذارد.
از نظر ویژگیهای راه، تونل محیطی با نور مصنوعی و تهویه کنترلشده است. در ورودی و خروجی تونل، تغییر ناگهانی شدت نور، میتواند بر دید راننده اثر بگذارد و نیاز به تطبیق چشم دارد. همچنین در بسیاری از تونلها، ممنوعیتهایی مانند توقف، دندهعقب گرفتن و دور زدن به دلیل خطرات ویژه حاکم است که در فصلهای مربوط به «رانندگی برونشهری» و «شرایط نامساعد» با جزئیات رفتاری توضیح داده میشود.
سطح راه در تونل معمولاً بدون شانه عریض است و حاشیههای ایمنی محدود دارند. برای جبران، از علائم روشنایی، تابلوهای انعکاسی، خطکشیهای پررنگ و چراغهای راهنمای ویژه استفاده میشود. شناخت تونل به عنوان سازه بسته، به شما کمک میکند در هنگام برنامهریزی سرعت و فاصله، محدودیتهای خاص آن را در نظر بگیرید.
زیرگذر
زیرگذر نوعی سازه است که در آن، بخشی از راه در سطحی پایینتر از تراز طبیعی زمین یا راه دیگر عبور داده میشود. زیرگذر میتواند برای عبور خودرو، عابر پیاده یا ترکیبی از هر دو ساخته شود. در شبکه راهها، زیرگذر معمولا برای حذف برخورد همسطح بین دو مسیر و افزایش روانی ترافیک استفاده میشود.
زیرگذرها از نظر احساس راننده کمی شبیه تونل هستند، زیرا ورود به آنها اغلب با شیب و دیوارهای جانبی همراه است، اما تفاوت مهم آنها با تونل این است که سقف کامل و طول بسته ندارند یا بسیار کوتاهتر هستند. در زیرگذر، نور روز معمولا تا حدی به داخل میرسد و تهویه طبیعی نقش بیشتری دارد.
در ورودی زیرگذر، تابلوهای مربوط به «محدودیت ارتفاع» بسیار مهم هستند، زیرا در بسیاری از زیرگذرها ارتفاع مجاز وسایل نقلیه محدود است. این نکته به خصوص برای خودروهای باری و اتوبوسها اهمیت دارد. همچنین، به علت شیبها و احتمالا تجمع آب، توجه به وضعیت سطح راه و آبگرفتگی احتمالی در زیرگذر ضروری است.
روگذر
روگذر سازهای است که راه را در سطحی بالاتر از تراز طبیعی زمین یا از روی یک راه دیگر عبور میدهد. روگذر میتواند شکل پل طولانی، پل چندشاخه یا مجموعهای از رمپها باشد. هدف اصلی روگذر، جدا کردن تراز حرکتی دو یا چند مسیر برای کاهش تداخل و افزایش ظرفیت و ایمنی است.
از نگاه راننده، روگذر اغلب با شیب صعودی و سپس نزولی همراه است. در بسیاری از روگذرها، حاشیههای کنار راه محدود و حفاظهای کناری بلندتر است. به دلیل قرار گرفتن در ارتفاع، وزش باد جانبی میتواند قویتر باشد و بر کنترل خودرو، به ویژه خودروهای سبک یا بلند، تاثیر بگذارد.
روگذرها معمولا بخشی از یک «تقاطع غیرهمسطح» بزرگتر هستند. تابلوهای سبز یا آبی رنگی که جهت شهرها، خروجیها و شماره راهها را نشان میدهند، در اطراف روگذرها زیاد دیده میشوند، زیرا در این نقاط، تقسیم مسیر و انتخاب خروجیها بسیار مهم است. راننده باید از قبل، مسیر خود را بشناسد تا در لحظه آخر مجبور به تغییر خط ناگهانی روی روگذر نشود.
دوربرگردان
دوربرگردان سازه یا بخشی از راه است که برای تغییر جهت کلی حرکت و برگشت به سمت مخالف طراحی میشود، بدون این که راننده مجبور به دور زدن در تقاطعهای شلوغ یا روی خط ممتد شود. دوربرگردانها شکلهای گوناگونی دارند و میتوانند در خیابانهای شهری، بزرگراهها یا آزادراهها وجود داشته باشند، اما هدف همه آنها یک چیز است، فراهم کردن امکان چرخش ایمن و کنترلشده.
در معابر شهری، دوربرگردان ممکن است به صورت بریدگی در رفیوژ میانی (جزیره وسط خیابان) طراحی شود. در این حالت، خطها و هاشورها مسیر ورود، توقف میانی و خروج را مشخص میکنند. در بزرگراهها و آزادراهها، دوربرگردان معمولا با رمپهای جداگانه اجرا میشود تا حرکت دایرهای یا منحنی شکل در سطحی جدا از جریان اصلی ترافیک انجام شود.
در استفاده از دوربرگردان، جهت حرکت و محل ورود و خروج با تابلوهای اختصاصی و فلشهای روی سطح راه مشخص میشود. این که دوربرگردان یکطرفه یا دوطرفه باشد، برای راننده مهم است، زیرا بر نحوه ورود و رعایت حق تقدم اثر میگذارد، که در فصلهای مربوط به «گردش و دور زدن» و «حق تقدم» از نظر رفتاری بررسی خواهد شد.
تقاطع همسطح
تقاطع همسطح به تقاطعی گفته میشود که در آن، مسیرهای ترافیکی در یک سطح و تراز مشترک یکدیگر را قطع میکنند. چهارراههای معمولی، سهراهها، بسیاری از میدانها و حتی تقاطع راه با خطآهن، اگر هیچکدام به وسیله پل یا زیرگذر از سطح دیگری عبور نکنند، در دسته تقاطع همسطح قرار میگیرند.
ویژگی اصلی تقاطع همسطح این است که جریانهای ترافیکی مختلف در یک سطح به هم میرسند، بنابراین برای جلوگیری از برخورد، باید از روشهایی مانند حق تقدم، چراغ راهنمایی، تابلو «ایست» یا «رعایت حق تقدم»، یا طراحی هندسی ویژه استفاده شود. هرچه تعداد مسیرها و جهتهای مجاز حرکت در یک تقاطع همسطح بیشتر باشد، الگوی تلاقی پیچیدهتر و احتمال برخورد بالاتر است.
از دید مهندسی، در تقاطعهای همسطح، تعداد «نقاط تعارض» زیاد است. مثلاً در یک چهارراه ساده، مسیرهای مستقیم، گردش به راست و گردش به چپ میتوانند در چندین نقطه، یکدیگر را قطع کنند. به همین دلیل، در بسیاری از مسیرهای پرترافیک، ترجیح داده میشود به جای تقاطع همسطح، از تقاطع غیرهمسطح استفاده شود تا این نقاط تعارض کاهش یابد.
تقاطع غیرهمسطح
تقاطع غیرهمسطح نوعی تقاطع است که در آن، مسیرهای اصلی در سطوح متفاوت از روی هم عبور میکنند، به گونهای که جریانهای اصلی بدون برخورد مستقیم از کنار هم عبور کنند. برای اتصال این سطوح به یکدیگر، از رمپها، لوپها و روگذرها و زیرگذرها استفاده میشود. نمونه آشنا، تقاطع بزرگ بزرگراهها است که در آن، هیچ چراغ راهنمایی برای حرکت مستقیم وجود ندارد و خودروها با استفاده از رمپها مسیر خود را عوض میکنند.
در تقاطع غیرهمسطح، هدف کاهش توقفها، افزایش ظرفیت و کم کردن برخوردهای شدید است. با تقسیم جریانها در سطحهای مختلف، بسیاری از نقاط تعارض حذف میشود و فقط در رمپها و نقاط ادغام و انشعاب، نیاز به توجه ویژه وجود دارد. از نظر راننده، بزرگترین چالش در این سازهها «انتخاب به موقع خروجی و خط مناسب» است.
در این نوع تقاطعها، تابلوهای پیشآگاهی، تابلوهای تعیین جهت شهرها، شماره راهها و فلشهای مسیر نقش اساسی دارند. راننده باید از چندصد متر قبل، تصمیم بگیرد در کدام خط قرار بگیرد، زیرا پس از نزدیک شدن به محل جدایی رمپها، امکان تغییر خط ایمن ممکن است از بین برود. این نوع سازهها بیشتر در بزرگراهها و آزادراهها دیده میشوند.
تقاطع راهآهن
تقاطع راهآهن محلی است که در آن، مسیر خطآهن و مسیر راه خودروها یکدیگر را قطع میکنند. این تقاطع میتواند همسطح باشد، یعنی ریل از روی سطح راه عبور کند، یا غیرهمسطح باشد، یعنی یکی از آنها از روی پل یا زیرگذر بگذرد. در این فصل، تمرکز بر شناخت شکل و ماهیت این نقطه است، نه جزئیات حق تقدم و رفتار که در مباحث دیگر مطرح خواهد شد.
در تقاطع همسطح راهآهن، ریلها مستقیماً مسیر خودروها را قطع میکنند. این نوع تقاطع به دلیل تفاوت بسیار زیاد وزن و سرعت ترمزگیری قطار و خودرو، از پرخطرترین نقاط شبکه راه است. برای کنترل این خطر، بسته به اهمیت خط و حجم ترافیک، از تجهیزات مختلفی استفاده میشود، مانند تابلوهای هشداردهنده، چراغ چشمکزن قرمز، راهبندهای دستی یا خودکار و خطکشی ویژه.
در تقاطع غیرهمسطح راهآهن، عموماً از پل یا زیرگذر استفاده میشود تا خودرو و قطار هرکدام در سطح جداگانه حرکت کنند و هیچ برخورد مستقیمی رخ ندهد. در این حالت، تقاطع عملاً از نوع غیرهمسطح است و اگر شما روی پل یا در زیرگذر رانندگی میکنید، ممکن است حتی متوجه حضور خطآهن نشوید.
در هر دو حالت، آنچه این سازه را از سایر تقاطعها متمایز میکند، حضور وسیله نقلیهای با قدرت و وزن بسیار بالا است که در مسافت کوتاه نمیتواند توقف کند، بنابراین طراحی سازه و علائم اطراف آن به گونهای انجام میشود که حاشیه ایمنی بیشتری برای رانندگان خودرو فراهم گردد.
در تمامی نقاط و سازههای راه که در این فصل معرفی شد، اصل اساسی این است که «شکل هندسی و نوع سازه» فقط ظاهر مسیر را تغییر نمیدهد، بلکه نوع خطرها و تصمیمهای لازم راننده را نیز عوض میکند. شناخت دقیق نام و ماهیت این سازهها شرط لازم برای درک درست تابلوها، حق تقدم و رفتار ایمن در فصلهای بعدی است.
Views: 3