12.1.3. عبور از سربالایی و سرازیری

Table of Contents

انتخاب دنده مناسب

در جاده‌های دوطرفه، انتخاب دنده در سربالایی و سرازیری مستقیما روی قدرت، کنترل و ایمنی شما اثر می‌گذارد. قاعده کلی این است که هرچه شیب بیشتر و سرعت کمتر است، باید از دنده سنگین‌تر (عدد پایین‌تر مثل ۲ و ۳) استفاده کنید تا دور موتور در محدوده مناسب بماند و خودرو کم نیاورد یا بیش از حد تند نرود.

در سربالایی، دنده را قبل از ورود به شیب عوض کنید، نه وسط سربالایی. اگرسرعت شما پایین می‌آید و احساس می‌کنید موتور تحت فشار است و مجبورید تا ته گاز بدهید ولی خودرو شتاب نمی‌گیرد، یعنی دنده سنگین‌تری لازم است. در اولین فرصت امن، پا را کمی از گاز بردارید، کلاچ بگیرید، یک دنده سنگین‌تر انتخاب کنید و دوباره به‌آرامی کلاچ را رها کنید تا موتور جان بگیرد.

در سرازیری، برعکس، نباید با دنده سبک و سرعت زیاد حرکت کنید، چون خودرو تمایل طبیعی به تند شدن دارد. قبل از شروع شیب، سرعت را کم کنید و یک دنده سنگین‌تر انتخاب کنید تا بتوانید سرعت را با کمک موتور کنترل کنید و مجبور به ترمزگیری مداوم نشوید.

قاعده طلایی دنده در شیب:
«در سرازیری همان دنده‌ای را انتخاب کنید که اگر همان شیب را سربالایی می‌رفتید لازم داشتید.»
این قاعده کمک می‌کند سرعت از کنترل خارج نشود و نیاز به ترمزگیری شدید نداشته باشید.

اگر با خودروی دنده‌اتومات رانندگی می‌کنید، در شیب‌های تند از حالت دستی یا وضعیت‌های مخصوص شیب مانند $L$ ،$2$ یا $3$ استفاده کنید تا گیربکس از روی دنده مناسب بالا نرود و کنترل بهتری بر سرعت داشته باشید.

حفظ قدرت خودرو

در سربالایی، مهم‌ترین چالش «کم نیاوردن» خودرو است. برای حفظ قدرت، باید دور موتور را در محدوده مناسب نگه دارید، نه خیلی پایین که خودرو زورش نرسد و نه خیلی بالا که موتور فشار بیش از حد تحمل کند. معمولا محدوده دور مفید موتور کمی بالاتر از حد وسط دورسنج است، جایی که خودرو بهترین کشش را دارد.

وقتی می‌بینید شیب شروع می‌شود، پیش از آن که سرعتتان زیاد کم شود، کمی گاز را افزایش دهید تا موتور آماده ورود به شیب باشد. اگر خودرویتان ضعیف‌تر است یا سرنشین و بار دارید، زودتر از خودروی خالی و پرقدرت دنده را سنگین‌تر کنید و گاز را ملایم اما پیوسته نگه دارید.

در جاده دوطرفه نباید اجازه دهید سرعتتان آن‌قدر کم شود که تبدیل به مانع برای دیگران شوید. اگر می‌بینید با وجود قرار داشتن در دنده مناسب، خودرو بیش از حد کند شده و پشت‌سرتان صف طولانی تشکیل شده، در اولین محل امن مانند فرعی، توقفگاه یا حاشیه قابل عبور کنار بروید و بگذارید دیگران عبور کنند، سپس دوباره با فاصله و آرامش حرکت کنید.

در سربالایی‌های طولانی، هرگز موتور را با گاز زیاد و دنده نامناسب «خفه» نکنید. اگر مرتب مجبورید تا ته گاز بدهید ولی سرعت باز هم کم می‌شود، این نشانه آن است که دنده هنوز سنگین نیست و باید یک دنده پایین‌تر انتخاب کنید.

هر زمان موتور در سربالایی «سنگین کار می‌کند»، صدایش کلفت و خفه می‌شود و سرعت کم می‌شود، یعنی باید «سریعا و با ایمنی» یک دنده سنگین‌تر انتخاب کنید.

استفاده صحیح از ترمز

در سرازیری، اشتباه مرسوم این است که راننده فقط با ترمز پایی سرعت را کنترل کند. این کار باعث داغ شدن لنت‌ها و کاهش شدید قدرت ترمز می‌شود و در سرازیری‌های طولانی می‌تواند به از کار افتادن ترمز منجر شود.

روش درست این است که پیش از ورود به سرازیری سرعت را کم کنید، دنده مناسب انتخاب کنید و سپس از ترمز تنها برای اصلاح‌های کوتاه و مقطعی استفاده کنید، نه برای نگه داشتن دائمی خودرو. فشار پای شما روی ترمز باید کوتاه، نسبتا محکم و سپس رها کردن کامل باشد تا لنت‌ها فرصت خنک شدن پیدا کنند.

در سربالایی، معمولا نیاز به ترمز مداوم نیست، مگر در زمانی که خودروی جلویی ناگهان کند می‌شود یا مانعی ایجاد می‌شود. در این حالت، همیشه با فاصله کافی حرکت کنید تا بتوانید با کاهش گاز، سرعت را کنترل کنید و کمتر به ترمز ناگهانی نیاز داشته باشید.

در جاده دوطرفه، ترمز ناگهانی در شیب می‌تواند باعث سر خوردن، انحراف از خط حرکت یا برخورد خودروی پشت‌سری شود. به همین دلیل، همیشه شرایط روبه‌رو و پشت‌سر را با آینه‌ها زیر نظر داشته باشید و در صورت نیاز به کاهش سرعت، ابتدا پا را از روی گاز بردارید و فقط در صورت کافی نبودن این کار، به ترمز اضافه کنید.

«هرگز در سرازیری طولانی، پای خود را به صورت دائمی روی ترمز نگه ندارید.»
ترمزگیری ممتد باعث داغ شدن ترمز، افت قدرت و افزایش شدید خطر حادثه می‌شود.

استفاده از ترمز موتور

ترمز موتور به معنای استفاده از دنده مناسب برای کمک به کاهش سرعت، بدون فشار دادن یا با فشار بسیار کم روی ترمز است. وقتی در دنده سنگین‌تر هستید، موتور در مقابل چرخیدن چرخ‌ها کمی مقاومت می‌کند و همین مقاومت باعث کاهش ملایم سرعت می‌شود.

برای استفاده مؤثر از ترمز موتور، در سرازیری پیش از آن که خودرو شتاب بگیرد، یک دنده سنگین‌تر انتخاب کنید. سپس پا را اندکی از روی گاز بردارید تا حس کنید خودرو کمی از کشش آزاد می‌شود و موتور شروع به «نگه‌داشتن» خودرو می‌کند. در این حالت، ممکن است صدای موتور کمی بالاتر برود، اما تا زمانی که در محدوده مجاز دور موتور هستید، این کاملا طبیعی و حتی مطلوب است.

اگر در میانه سرازیری متوجه شدید سرعت زیاد شده و ترمز جواب مناسبی نمی‌دهد، در صورتی که جاده و ترافیک اجازه می‌دهد، ابتدا سرعت را کمی با ترمز کم کنید و سپس با هماهنگی کامل، یک دنده سنگین‌تر انتخاب کنید تا موتور در کاهش سرعت به شما کمک کند. تعویض ناگهانی و بدون دقت به دنده بسیار سنگین در سرعت زیاد می‌تواند به گیربکس و موتور آسیب بزند، بنابراین همیشه ابتدا سرعت را با ترمز تا حدی پایین بیاورید و سپس دنده را کاهش دهید.

در خودروهای اتومات، پایین آوردن دسته‌دنده از حالت $D$ به $3$ یا $2$ یا $L$ کمک می‌کند عملکردی شبیه ترمز موتور در خودروهای دنده‌ای داشته باشید. این کار را باید «قبل» از تند شدن بیش از حد خودرو انجام دهید.

در سرازیری، «اول دنده مناسب، بعد ترمز» را به یاد بسپارید.
اگر برعکس عمل کنید و فقط به ترمز تکیه کنید، در سرازیری‌های طولانی کنترل خودرو به‌خطر می‌افتد.

رعایت فاصله

در سربالایی و سرازیری، رعایت فاصله طولی با خودروی جلویی از همیشه مهم‌تر است، چون تغییر سرعت خودروها در شیب‌ها ناگهانی‌تر و شدیدتر است. خودرو ممکن است به علت کم آوردن موتور ناگهان کند شود یا راننده مقابل به‌خاطر ترس، بدون قصد قبلی ترمز بگیرد.

در سربالایی، چون احتمال کم شدن ناگهانی سرعت خودروهای ضعیف‌تر زیاد است، فاصله را بیش از حد معمول شهری نگه دارید تا اگر خودروی جلو قدرت خود را از دست داد یا متوقف شد، فرصت واکنش و تعویض خط ایمن را داشته باشید.

در سرازیری، مسافت ترمز افزایش می‌یابد، چون خودرو هم‌زمان با ترمز گرفتن تمایل طبیعی به تند شدن دارد. بنابراین، فاصله‌ای که در سطح صاف کافی است، در سرازیری کافی نخواهد بود. بهتر است قانون فاصله زمانی را به‌خاطر بسپارید، برای شرایط عادی دست‌کم ۲ ثانیه و در سرازیری و شرایط نامطمئن دست‌کم ۳ ثانیه فاصله زمانی با خودروی جلویی داشته باشید.

برای سنجش فاصله زمانی، یک نقطه ثابت در کنار جاده مانند تابلوی راهنمایی یا درخت را انتخاب کنید. وقتی خودروی جلویی از کنار آن عبور کرد، شروع به شمردن کنید: «یک‌هزار و یک، یک‌هزار و دو، یک‌هزار و سه». اگر قبل از تمام شدن شمارش به آن نقطه رسیدید، یعنی فاصله شما کم است و باید کمی سرعت را کم کنید.

فاصله ایمن در شیب باید «بیشتر از حالت عادی» باشد.
در سربالایی برای احتمال کاهش ناگهانی سرعت و در سرازیری برای افزایش مسافت ترمز، همیشه فاصله را افزایش دهید.

توجه به خودروهای سنگین

در جاده‌های دوطرفه کوهستانی و شیب‌دار، کامیون‌ها و اتوبوس‌ها نقش مهمی در ایمنی شما دارند، چون رفتار آن‌ها با خودروهای سواری متفاوت است. در سربالایی، خودروهای سنگین معمولا به شدت کند می‌شوند و ممکن است سرعتشان بسیار پایین بیاید. نباید تا حد امکان به آن‌ها بچسبید، چون اگر ناگهان متوقف شوند، شما زمان کافی برای واکنش نخواهید داشت. همچنین، احتمال عقب رفتن مختصر خودروی سنگین هنگام شروع حرکت در شیب وجود دارد، پس در پشت آن‌ها در فاصله‌ای کاملا امن بایستید.

در سرازیری، بسیاری از کامیون‌ها برای کنترل سرعت از ترمز موتور و ترمزهای کمکی استفاده می‌کنند. این خودروها ممکن است در سرازیری سرعت کمی داشته باشند و شما وسوسه شوید از آن‌ها سبقت بگیرید. در جاده دوطرفه، سبقت از خودروی سنگین در شیب، به‌خصوص در پیچ‌ها، بسیار خطرناک است، زیرا دید شما کم است و زمان سبقت طولانی‌تر می‌شود.

به یاد داشته باشید خودروهای سنگین نقاط کور بزرگی دارند، به‌خصوص در پشت و پهلوها. اگر در سربالایی نزدیک آن‌ها حرکت می‌کنید، سعی کنید در جلوی آن‌ها یا پشت آن‌ها و خارج از نقاط کور باشید، نه دقیقا کنارشان. همچنین، به چراغ ترمز و چراغ راهنمای آن‌ها دقیق توجه کنید، چون یک تغییر کوچک در سرعت یا خط حرکتشان می‌تواند روی شما تأثیر جدی بگذارد.

اگر کامیون یا اتوبوس در سرازیری پشت سر شما قرار دارد، سرعت خود را ناگهان کم نکنید. بهترین کار این است که سرعت معقول و یکنواختی نگه دارید و اگر احساس می‌کنید خودروی سنگین بیش از حد به شما نزدیک شده، در اولین محل امن کمی سرعت را کاهش دهید و به او اجازه عبور بدهید تا از فشار روانی و خطر احتمالی کاسته شود.

هرگز در سرازیری، دقیقا جلوی خودروی سنگین و با فاصله کم حرکت نکنید.
مسافت ترمز کامیون و اتوبوس بسیار بیشتر از خودروی سواری است و هر ترمز ناگهانی شما می‌تواند به برخورد از عقب منجر شود.

با رعایت اصول انتخاب دنده، حفظ قدرت موتور، استفاده ترکیبی و درست از ترمز پایی و ترمز موتور، افزایش فاصله و درک رفتار خودروهای سنگین، عبور از سربالایی و سرازیری در جاده‌های دوطرفه می‌تواند هم ایمن و هم قابل کنترل باشد، حتی برای راننده‌ای که تازه گواهینامه گرفته است.