3.8.5. قیدهای ضمیری

Table of Contents

مقدمه

در این فصل با یک موضوع مهم و بسیار رایج در زبان آلمانی آشنا می‌شوید که در فارسی معادل مستقیمی ندارد، اما در گفتار روزمره آلمانی دائماً استفاده می‌شود. این موضوع «قیدهای ضمیری» یا همان Pronominaladverbien است. فهم درست آن برای درک متن‌ها و مکالمات سطح B1 ضروری است، چون در خبرها، متن‌های رسمی، دستورالعمل‌ها و حتی صحبت‌های عادی مدام دیده و شنیده می‌شوند.

قید ضمیری در واقع ترکیبی است از یک حرف اضافه و یک ضمیر خنثی $es$ که به صورت یک واژه به شکل‌های da + حرف اضافه یا wo + حرف اضافه نوشته می‌شود، مانند: damit، daran، davon، worüber، womit و غیره. در ادامه به صورت گام به گام یاد می‌گیرید این ساختار چیست، چگونه ساخته می‌شود و چه تفاوتی با ساختارهای معمولی با ضمیر دارد.

مفهوم قیدهای ضمیری در آلمانی

در آلمانی بسیاری از افعال، صفت‌ها و اسم‌ها همراه با یک حرف اضافه ثابت می‌آیند. مثلا:

Ich warte auf den Bus.
Sie interessiert sich für Musik.

در این مثال‌ها گروه‌های حرف اضافه‌ای auf den Bus و für Musik می‌توانند با یک قید ضمیری جایگزین شوند، به ویژه وقتی از قبل معلوم است منظور چیست و نمی‌خواهیم آن را تکرار کنیم. در این حالت آلمانی‌ها به جای تکرار، از ساختارهایی مانند darauf یا dafür استفاده می‌کنند:

Ich warte darauf.
Sie interessiert sich dafür.

پس قید ضمیری، جانشین یک گروه «حرف اضافه + اسم/ضمیر» است، نه فقط جانشین خود اسم. این نکته برای فارسی‌زبان‌ها مهم است، چون ما در فارسی معمولاً حرف اضافه را نگه می‌داریم و فقط ضمیر را عوض می‌کنیم:

Ich warte darauf.
«من منتظر آن هستم.» (نه «من منتظر آن روی هستم»!)

قانون مهم:
قید ضمیری همیشه به جای «حرف اضافه + مفعول خنثی» به کار می‌رود، و نه فقط به جای خود مفعول. بنابراین، ساختار آلمانی با فارسی دقیقاً هم‌شکل نیست و نباید تحت‌اللفظی ترجمه کنید.

ساختار da- و wo- با حروف اضافه

قیدهای ضمیری دو گروه اصلی دارند:

گروه da- + حرف اضافه
گروه wo- + حرف اضافه

گروه اول بیشتر برای اشاره به چیزها و موقعیت‌هایی به کار می‌رود که قبلاً در متن ذکر شده‌اند یا از موقعیت معلوم هستند. گروه دوم برای ساختن پرسش‌ها و جملات موصولی مربوط به چیزها استفاده می‌شود.

الگوی کلی آن‌ها این است:

در حالت اشاره:
$$da + \text{حرف اضافه} \rightarrow \text{قید ضمیری}$$

در حالت پرسش:
$$wo + \text{حرف اضافه} \rightarrow \text{قید ضمیری پرسشی}$$

هر دوی این ساختارها معمولاً با اشیاء، ایده‌ها و موقعیت‌ها به کار می‌روند، نه با انسان‌ها. برای انسان‌ها معمولاً از ضمایر شخصی همراه با حرف اضافه استفاده می‌شود که در بخش‌های بعدی توضیح داده می‌شود.

قیدهای ضمیری با da-

قیدهای ضمیری با da- در حقیقت جای «حرف اضافه + es / das» را می‌گیرند. یعنی وقتی در فارسی می‌گوییم «به آن»، «از آن»، «روی آن»، در آلمانی اغلب به شکل یک واژه نوشته می‌شود:

حرف اضافه	ساختار da-	مثال
auf	darauf	Ich warte darauf.
an	daran	Ich denke daran.
mit	damit	Ich bin damit zufrieden.
über	darüber	Wir sprechen darüber.
für	dafür	Er ist dafür.
von	davon	Sie träumt davon.
aus	daraus	Ich mache daraus eine Geschichte.
bei	dabei	Bist du dabei?

به مثال‌ها توجه کنید:

Ich warte auf den Bus. Der Bus kommt nicht.
Ich warte schon seit 20 Minuten darauf.
من ۲۰ دقیقه است منتظرش هستم.

Wir sprechen über das Problem.
Wir sprechen schon lange darüber.
ما مدت زیادی است درباره‌اش صحبت می‌کنیم.

Sie interessiert sich für Kunst.
Sie interessiert sich sehr dafür.
او خیلی به آن علاقه دارد.

نکته مهم:
در قیدهای ضمیری با da-، معمولاً به «چیزها، موضوع‌ها، اعمال، موقعیت‌ها» اشاره می‌شود، نه انسان‌ها. برای انسان از ضمایر شخصی با حرف اضافه استفاده می‌کنیم، نه از dafür, davon و غیره.

قیدهای ضمیری با wo-

گروه wo- + حرف اضافه دو کاربرد اصلی دارد:

ساختن پرسش درباره چیزها و موقعیت‌ها
ساختن جملات موصولی مربوط به چیزها

در فارسی این گروه را معمولاً با «به چه چیز؟»، «برای چه چیزی؟»، «درباره چه چیزی؟» ترجمه می‌کنیم. جدول زیر چند نمونه رایج را نشان می‌دهد:

حرف اضافه	شکل پرسشی wo-	ترجمه تقریبی
auf	worauf	روی چه چیز / منتظر چه چیز
an	woran	به چه چیز / به چه چیزی
mit	womit	با چه چیز
über	worüber	درباره چه چیز
für	wofür	برای چه چیز
von	wovon	از چه چیز
bei	wobei	در چه چیزی / در کدام موقعیت

مثال‌ها:

Worauf wartest du?
منتظر چه چیزی هستی؟

Womit schreibst du?
با چه چیزی می‌نویسی؟

Wofür interessierst du dich?
به چه چیزهایی علاقه داری؟

Woran erinnerst du dich noch?
هنوز چه چیزهایی را به یاد می‌آوری؟

در جملات موصولی نیز می‌توانیم از همین ساختار استفاده کنیم، به ویژه برای اشیاء و موضوع‌ها:

Das ist ein Problem, woran ich oft denke.
این مشکلی است که اغلب به آن فکر می‌کنم.

تفاوت استفاده با انسان‌ها و اشیا

یکی از اشتباه‌های بسیار رایج فارسی‌زبان‌ها استفاده از da- و wo- برای انسان‌ها است. در آلمانی قیدهای ضمیری تقریباً همیشه به «اشیا، ایده‌ها، وضعیت‌ها» برمی‌گردند، نه به اشخاص.

برای انسان‌ها باید از ضمایر شخصی (ihm, ihr, ihnen, dir, mir, uns, euch) همراه با حرف اضافه استفاده کنید:

Ich spreche mit ihm.
با او صحبت می‌کنم. (نه: Ich spreche damit.)

Ich warte auf sie.
منتظر او / آن‌ها هستم. (نه: Ich warte darauf., مگر این که منظور شیء باشد.)

Wir denken oft an unsere Eltern.
Wir denken oft an sie.
ما اغلب به پدر و مادرمان فکر می‌کنیم، به آن‌ها فکر می‌کنیم. (نه: Wir denken oft daran., مگر این که «آن» یک چیز غیرشخصی باشد.)

قانون مهم:
با اشخاص از ساختار «حرف اضافه + ضمیر شخصی» استفاده کنید، مانند: mit ihm, über sie, für ihn, an sie.
قیدهای ضمیری مانند dafür, daran, darüber برای اشیا و موضوعات غیرشخصی هستند.

جایگاه قیدهای ضمیری در جمله

قیدهای ضمیری از نظر ترتیب کلمات مانند سایر قیدها و گروه‌های حرف اضافه‌ای رفتار می‌کنند. مهم‌ترین نکات جایگاه آن‌ها در جمله عبارت است از:

در جمله خبری ساده معمولا بعد از فعل صرف‌شده می‌آیند، مخصوصاً اگر مفعول اسمی مشخص هم وجود نداشته باشد:

Ich warte darauf.
Er denkt oft daran.

می‌توانند در ابتدای جمله هم قرار بگیرند تا روی آن‌ها تأکید شود. در این حالت مثل هر عنصر دیگری، فعل به جایگاه دوم می‌آید:

Darauf warte ich schon lange.
مدت زیادی است منتظرش هستم.

Daran habe ich nicht gedacht.
به آن فکر نکرده بودم.

وقتی همراه با عناصر دیگر مانند قید زمان، قید مکان و غیره می‌آیند، ترتیب رایج همان قاعده کلی جمله آلمانی است، اما از نظر معنا تأکید می‌تواند جابه‌جا شود:

Ich habe gestern lange darüber gesprochen.
دیروز مدت زیادی درباره‌اش صحبت کردم.

Gestern habe ich lange darüber gesprochen.
(تأکید بر «دیروز»)

در جمله پرسشی با فعل در جایگاه نخست، قید ضمیری معمولا بعد از فعل می‌آید:

Wartest du darauf?
Denkst du oft daran?

در پرسش‌های با wo-، این قید پرسشی در ابتدای جمله قرار می‌گیرد و فعل در جایگاه دوم:

Worauf wartest du?
Woran denkst du?

ترکیب قیدهای ضمیری با افعال دارای حرف اضافه ثابت

بسیاری از افعال آلمانی همراه با یک حرف اضافه ثابت می‌آیند که معنای فعل را تغییر می‌دهد. در سطح B1 باید به تدریج این ترکیب‌ها را به صورت واحد یاد بگیرید، مثلا:

denken an, warten auf, sich freuen auf/über, sprechen über, sich interessieren für, träumen von, teilnehmen an, sich erinnern an, sich bewerben um و غیره.

وقتی مفعول این افعال، یک چیز یا ایده است، بسیار رایج است که از قیدهای ضمیری استفاده شود تا از تکرار جلوگیری شود. به دو شکل رایج توجه کنید:

ابتدا جمله با مفعول کامل، سپس جانشین با قید ضمیری:

Ich warte auf den Brief.
Ich warte schon lange darauf.

Er spricht oft über das neue Projekt.
Er spricht jeden Tag darüber.

در مکالمه، پاسخ فقط با قید ضمیری می‌آید، چون سوال مشخص است:

A: Wartest du auf den Bus?
B: Ja, ich warte darauf.

A: Interessierst du dich für Kunst?
B: Ja, ich interessiere mich sehr dafür.

در این سطح همیشه بهتر است فعل را همراه با حرف اضافه‌اش حفظ کنید، چون بدون آن معنای جمله عوض می‌شود یا ناقص می‌شود. سپس شکل‌های da- و wo- مربوط به همان حرف اضافه را یاد بگیرید. مثلا:

فعل با حرف اضافه	معنی کلی	قید ضمیری (اشاره)	قید ضمیری (پرسش)
warten auf	منتظر چیزی بودن	darauf	worauf
denken an	به چیزی فکر کردن	daran	woran
sprechen über	درباره چیزی صحبت کردن	darüber	worüber
träumen von	از چیزی رویا دیدن	davon	wovon
sich freuen auf	منتظر چیزی بودن (با شوق)	darauf	worauf
sich interessieren für	به چیزی علاقه داشتن	dafür	wofür

قاعده یادگیری:
همیشه افعال با حرف اضافه را به شکل «فعل + حرف اضافه + قید ضمیری» یاد بگیرید، مثلا:
warten auf – darauf / worauf
denken an – daran / woran
نه فقط خود فعل warten یا denken را به تنهایی.

مقایسه با ساختارهای مشابه در فارسی

در فارسی برای اشاره به اشیا و موضوعات معمولاً از ترکیب «حرف اضافه + آن / این» استفاده می‌کنیم:

به آن فکر می‌کنم.
درباره‌اش صحبت می‌کنم.
منتظرش هستم.
به خاطرش تشکر می‌کنم.

در آلمانی، همان‌طور که دیدید، بسیاری از این ساختارها به صورت یک واژه با da- نوشته می‌شوند:

Ich denke daran.
Ich spreche darüber.
Ich warte darauf.
Ich bedanke mich dafür.

اگر لفظ به لفظ ترجمه کنید، ممکن است اشتباه کنید و بگویید:

Ich spreche über es.
Ich warte auf es.

این جمله‌ها از نظر دستوری امکان‌پذیر هستند، اما در زبان روزمره و طبیعی آلمانی به ندرت استفاده می‌شوند و غیرطبیعی به گوش می‌رسند، مخصوصا وقتی مفعول غیرشخصی است. آلمانی‌ها در این موارد تقریباً همیشه از darüber, darauf, daran و غیره استفاده می‌کنند.

به همین دلیل، هنگام ترجمه از فارسی به آلمانی توصیه می‌شود به محض این که در فارسی جمله‌ای با «درباره آن، به آن، برای آن، از آن» دیدید، به قیدهای ضمیری فکر کنید، نه به ساختار «حرف اضافه + es/das».

از سوی دیگر، جایی که در فارسی «به او، برایش، با او» می‌گوییم، در آلمانی باید از ضمایر شخصی استفاده شود:

Ich spreche mit ihm / mit ihr.
Ich warte auf ihn / auf sie.
Ich bedanke mich bei ihm / bei ihr.

نه از شکل‌هایی مثل damit, darauf, dabei، چون این‌ها به اشیا و موقعیت‌ها برمی‌گردند، نه به انسان‌ها.

جمع‌بندی

در این فصل با قیدهای ضمیری در آلمانی آشنا شدید، ساختارهایی که از ترکیب da- و wo- با حروف اضافه ساخته می‌شوند و در نوشتار و گفتار طبیعی آلمانی بسیار پرکاربرد هستند. یاد گرفتید که:

قیدهای ضمیری جایگزین «حرف اضافه + مفعول خنثی» می‌شوند و برای اشاره به اشیا، موضوعات و موقعیت‌ها به کار می‌روند، مانند: darauf, daran, darüber, dafür.
ساختارهای wo- پرسش یا جمله موصولی درباره اشیا را می‌سازند، مانند: worauf, woran, worüber, wofür.
با انسان‌ها از قیدهای ضمیری استفاده نمی‌کنیم، بلکه باید ضمیر شخصی را همراه با حرف اضافه به کار ببریم، مانند: mit ihm, über sie, für ihn.
در جمله، قید ضمیری مانند یک قید یا گروه حرف اضافه‌ای عادی رفتار می‌کند و می‌تواند بعد از فعل یا در ابتدای جمله برای تأکید قرار گیرد.
بسیاری از افعال با حروف اضافه ثابت همراه هستند، و یادگیری هم‌زمان فعل، حرف اضافه و شکل‌های da-/wo- آن، راه مؤثری برای تسلط بر این بخش است.

در ادامه سطح B1، هر جا که با افعال دارای حرف اضافه ثابت روبه‌رو می‌شوید، تلاش کنید هم‌زمان، قیدهای ضمیری مناسب آن‌ها را نیز بسازید و در جمله‌های خودتان به کار ببرید تا استفاده از آن‌ها برایتان طبیعی شود.