KAHIBARO
17.1.2. کلاچ و گیربکس
Table of Contents
وظیفه کلاچ
کلاچ قطعهای است که میان موتور و گیربکس قرار دارد و مانند یک «کلید قطع و وصل نیرو» عمل میکند. موتور همیشه در حال چرخش است، اما چرخها فقط وقتی باید بچرخند که شما بخواهید حرکت کنید یا دنده عوض کنید. کلاچ این امکان را میدهد که بدون خاموش شدن موتور، ارتباط نیروی موتور با چرخها را موقتاً قطع، بهآرامی وصل یا کنترل کنید.
وقتی پدال کلاچ را «کامل» میگیرید، اتصال موتور به گیربکس قطع میشود و میتوانید بدون درگیری دندهها با هم، دنده را عوض کنید. وقتی پدال را «آرام و تدریجی» رها میکنید، کلاچ بهتدریج نیرو را از موتور به گیربکس منتقل میکند تا خودرو بدون تکان شدید یا خاموش شدن، شروع به حرکت کند.
به زبان ساده:
قطع کامل کلاچ = موتور میچرخد، چرخها آزاد هستند، میتوان دنده عوض کرد، خودرو اگر در سرازیری نباشد، حرکت نمیکند.
وصل کامل کلاچ = موتور و چرخها به طور مستقیم به هم متصل هستند، هر تغییری در گاز مستقیماً روی سرعت خودرو اثر میگذارد.
وظیفه اصلی کلاچ سه چیز است:
یک، کمک به شروع نرم حرکت از حالت سکون.
دو، امکان تعویض دنده بدون ضربه و صدای خورد شدن دندهها.
سه، محافظت از گیربکس و سایر قطعات انتقال قدرت در برابر ضربه و فشار ناگهانی.
نقطه درگیری
«نقطه درگیری» همان لحظهای است که هنگام رها کردن کلاچ، نیرو از موتور شروع میکند به انتقال به چرخها. تا قبل از این نقطه، هرچقدر گاز بدهید، خودرو حرکت نمیکند، چون کلاچ هنوز جدا است. بعد از عبور از این نقطه، اگر ناگهانی کلاچ را رها کنید، خودرو تکان شدید میخورد یا خاموش میشود.
شما باید نقطه درگیری خودروی خودتان را با تمرین پیدا کنید، چون در هر خودرو کمی متفاوت است. روش ساده شناسایی:
پدال کلاچ را کامل بگیرید.
دنده را در یک بگذارید.
بدون گاز دادن، کلاچ را میلیمتری و آرام بالا بیاورید.
در یک لحظه خاص، احساس میکنید جلوی خودرو کمی بالا میآید یا صدای موتور سنگینتر میشود و بدنه کمی میلرزد. همانجا «نقطه درگیری» است.
از این به بعد، هرچه پدال را بالاتر بیاورید، درگیری بیشتر و انتقال نیرو قویتر میشود، تا جایی که کلاچ کاملاً رها است و حرکت خودرو کاملاً وابسته به گاز است.
یادگیری دقیق «حس نقطه درگیری» برای شروع نرم حرکت، حرکت در ترافیک، توقف و حرکت در شیب و پارک کردن، یک مهارت حیاتی است. ناآگاهی از این نقطه باعث خاموش کردنهای پیاپی، تکان شدید خودرو و استهلاک شدید کلاچ میشود.
نیمکلاچ
«نیمکلاچ» نامِ حالتی است که در آن پدال کلاچ نه کاملاً گرفته است و نه کاملاً رها، بلکه دقیقاً در محدوده نقطه درگیری نگه داشته میشود. در نیمکلاچ، صفحههای کلاچ روی هم «سر میخورند»، یعنی تا حدی به هم چسبیدهاند و مقدار محدودی نیرو را عبور میدهند، اما هنوز کاملاً قفل نشدهاند.
کاربردهای اصلی نیمکلاچ:
یک، شروع حرکت نرم از حالت سکون، مخصوصاً در دنده یک.
دو، حرکت بسیار آرام در ترافیک سنگین.
سه، جلوگیری از عقب رفتن خودرو در سربالایی قبل از هماهنگی گاز و رها کردن کامل کلاچ.
برای اجرای درست نیمکلاچ در حرکت معمولی:
کلاچ را کامل بگیرید و دنده یک را انتخاب کنید.
بهآرامی کلاچ را بالا بیاورید تا به نقطه درگیری برسید.
در این لحظه یا کمی قبل از لرزش شدید، پدال را «ثابت» نگه دارید و اندکی گاز بدهید.
به محض شروع حرکت روان خودرو، کلاچ را بهآرامی تا انتها رها کنید.
نکته مهم این است که نیمکلاچ باید کوتاهمدت باشد، تنها برای لحظات شروع حرکت یا کنترل بسیار دقیق سرعت. نگه داشتن طولانیمدت پدال در محدوده نیمکلاچ، باعث داغ شدن، بو گرفتن و در نهایت سوختن صفحه کلاچ میشود.
قانون مهم: از نیمکلاچ «فقط برای لحظههای لازم» استفاده کنید، نه برای رانندگی طولانی. هر چه زمان نیمکلاچ بیشتر، عمر کلاچ کمتر.
تعویض دنده
«گیربکس» جعبهای از چرخدندهها است که نسبت بین سرعت موتور و سرعت چرخها را تغییر میدهد. تعویض دنده یعنی انتخاب نسبت مناسب بین قدرت و سرعت. برای تعویض دنده در خودروی دنده دستی، همیشه باید این مراحل را رعایت کنید:
برداشتن کمی پا از گاز، تا فشار روی دندهها کم شود.
گرفتن کامل کلاچ تا قطع کامل ارتباط موتور و گیربکس.
جابجا کردن دسته دنده به دنده مورد نظر با حرکت نرم و بدون زور.
رها کردن آرام کلاچ. در دندههای پایین همراه با کمی گاز، در دندههای بالاتر با گاز بسیار ملایم.
تنظیم مجدد گاز پس از رها شدن کامل کلاچ.
اگر هنگام تعویض دنده، کلاچ را کامل نگیرید یا خیلی زود رها کنید، ممکن است صدای «تق تق» یا «خورد شدن» بشنوید. این صدا نشان میدهد که دندهها هنوز همسرعت نشدهاند و در حال آسیب دیدن هستند.
در تعویض دنده رو به بالا، مانند رفتن از یک به دو یا دو به سه، معمولاً دور موتور باید به حد مناسب برسد، بعد با گرفتن کلاچ و رها کردن کمی گاز، دنده بالاتر انتخاب شود. در تعویض دنده رو به پایین، مانند رفتن از سه به دو، بهتر است کمی گاز بدهید تا دور موتور با دنده پایینتر هماهنگ شود و ضربه کمتر شود.
برای محافظت از گیربکس:
همیشه پیش از جابجا کردن دسته دنده، کلاچ را «کامل» بگیرید.
هیچوقت دسته دنده را با زور وارد جای خود نکنید. اگر دنده جا نمیرود، کلاچ را دوباره بگیرید و تلاش را تکرار کنید.
انتخاب دنده مناسب
انتخاب دنده مناسب یعنی پیدا کردن تعادل بین «قدرت کافی» و «سرعت مناسب» با توجه به شرایط. هرچه شماره دنده پایینتر باشد، قدرت بیشتری در اختیار دارید ولی سرعت کمتر است. هرچه شماره دنده بالاتر رود، خودرو در همان دور موتور، سرعت بیشتری میگیرد اما کشش و شتاب آن کمتر میشود.
به صورت کلی:
دنده یک: برای شروع حرکت، مانورهای دقیق با سرعت بسیار کم، عبور از موانع کوتاه و شیبهای بسیار تند در شروع حرکت.
دنده دو: برای سرعتهای کم در کوچهها و زمانی که هنوز به قدرت زیاد نیاز دارید.
دنده سه: برای سرعتهای متوسط شهری، زمانی که ترافیک روان است ولی هنوز توقفهای نسبی وجود دارد.
دنده چهار و پنج (یا بیشتر): برای سرعتهای بالاتر در خیابانهای عریض، جاده، بزرگراه و آزادراه، زمانی که حرکت یکنواخت و بدون توقفهای پیدرپی دارید.
راهنمای ساده تشخیص دنده مناسب:
اگر با فشار ملایم روی گاز، خودرو «زور میزند»، لرزش دارد یا صدای موتور بم و سنگین است، دنده برای شرایط موجود «بالا» است و باید دنده را «کم» کنید.
اگر با فشار خیلی کم روی گاز، دور موتور زود به عددهای بالا میرسد و صدای موتور تیز و زیاد است، معمولاً دنده برای شرایط موجود «پایین» است و میتوانید دنده را «بالا» ببرید.
در شهر، به تابلوهای سرعت مجاز، وضعیت شیب، وزن خودرو، بار، و وضعیت ترافیک توجه کنید. در سربالایی، اگر احساس کردید خودرو به سختی سرعت را حفظ میکند، حتی اگر سرعتسنج عدد قابل قبولی نشان میدهد، باید یک دنده پایینتر انتخاب کنید تا به موتور فشار نیاید.
قاعده مهم: «قدرت اول، سرعت بعد». همیشه طوری دنده را انتخاب کنید که موتور بتواند بدون فشار شدید، سرعت خودرو را کنترل کند. رانندگی با دنده بالاتر از حد لازم، هم خطرناک است و هم به موتور و گیربکس فشار میآورد.
دندهعقب
دندهعقب دندهای است که جهت چرخش محور خروجی گیربکس را برعکس میکند تا خودرو به عقب حرکت کند. در اکثر خودروها، نسبت دندهعقب شبیه دنده یک است، یعنی بسیار پرقدرت و کمسرعت است. به همین دلیل، حرکت با دندهعقب باید همیشه «آهسته و کنترلشده» باشد.
نکات مهم در استفاده از دندهعقب:
قبل از درگیر کردن دندهعقب، خودرو باید کاملاً متوقف باشد.
کلاچ را کامل بگیرید و در بسیاری از خودروها، برای انتخاب دندهعقب باید دکمهای را فشار دهید یا دسته دنده را در جهت خاصی فشار دهید تا اشتباهی در حرکت رو به جلو دندهعقب درگیر نشود.
پس از قرار دادن در دندهعقب، قبل از حرکت، پشت و اطراف خودرو را با آینهها و در صورت لزوم با چرخاندن سر و نگاه مستقیم بررسی کنید.
حرکت با دندهعقب باید با استفاده از نیمکلاچ و گاز بسیار کم انجام شود تا سرعت بسیار پایین بماند و بتوانید در هر لحظه ترمز کنید.
در رانندگی آموزشی و آزمون عملی، دندهعقب بیشتر برای پارک دوبل، اصلاح جای پارک، دور زدن دوفرمان و حرکتهای دقیق کوتاه استفاده میشود. دندهعقب به هیچ وجه برای طی مسافت طولانی مناسب نیست و کنترل خودرو در دندهعقب دشوارتر از حرکت رو به جلو است، زیرا جهت فرمانگیری وارونه به نظر میرسد و میدان دید محدود است.
قانون ایمنی: هرگز با دندهعقب با سرعت بالا حرکت نکنید، در تقاطع یا در مسیر اصلی به عقب حرکت نکنید، و اگر دید کافی ندارید، حرکت دندهعقب را متوقف کنید تا وضعیت را دوباره بررسی کنید.
جلوگیری از استهلاک کلاچ
صفحه کلاچ یک قطعه مصرفی است، اما نحوه رانندگی شما میتواند عمر آن را چند برابر کم یا زیاد کند. استهلاک زیاد کلاچ معمولاً نتیجه عادتهای نادرست رانندگی است، نه فقط کیفیت قطعه.
عادتهایی که کلاچ را به سرعت خراب میکنند:
نگه داشتن پا روی پدال کلاچ در حین رانندگی، حتی بسیار کم.
استفاده طولانی از نیمکلاچ در ترافیک به جای توقف و حرکت اصولی.
نگه داشتن خودرو در سربالایی با نیمکلاچ به جای استفاده از ترمز دستی.
گاز دادن زیاد همراه با رها کردن دیرهنگام کلاچ در شروع حرکت.
شروع حرکت در دندههای بالاتر، مثلاً دنده دو یا سه، برای «زود راه افتادن».
رها کردن ناگهانی کلاچ، که علاوه بر ضربه به قطعات، ممکن است موتور را خاموش کند.
برای افزایش عمر کلاچ، این اصول را رعایت کنید:
در حین حرکت عادی، پای چپ را کاملاً از روی پدال بردارید و روی جای پای مخصوص یا کف قرار دهید، نه روی خود پدال.
نیمکلاچ را فقط در لحظههای کوتاه و ضروری استفاده کنید و بعد از شروع حرکت به سرعت، ولی نرم، کلاچ را کامل رها کنید.
در سربالایی، از ترمز دستی برای ثابت نگه داشتن خودرو کمک بگیرید و نیمکلاچ را فقط برای لحظه آغاز حرکت به کار ببرید.
در ترافیک، به جای خزیدن مداوم با نیمکلاچ، بهتر است توقف کامل و حرکتهای منقطع ولی اصولی انجام دهید، بسته به موقعیت.
همیشه حرکت را با دنده یک آغاز کنید، مگر در شیب بسیار ملایم و شرایط خاص که مربی عملی شما مجاز بودن آن را بهطور مشخص آموزش میدهد.
اگر بوی تند شبیه «بوی سوختگی» از زیر کاپوت یا زیر خودرو حس کردید، یا هنگام شروع حرکت، دور موتور بالا میرود اما خودرو به تناسب آن شتاب نمیگیرد، احتمال سر خوردن و ساییدگی شدید صفحه کلاچ وجود دارد. در این حالت، باید سبک رانندگی را فوراً اصلاح کنید و در صورت تداوم، خودرو را برای بررسی فنی به تعمیرگاه بسپارید.
با درک درست وظیفه کلاچ، شناخت نقطه درگیری، استفاده صحیح از نیمکلاچ، تعویض اصولی دنده و انتخاب دنده مناسب، هم کنترل شما بر خودرو بسیار بیشتر میشود، هم در آزمون عملی موفقتر خواهید بود و هم از هزینههای سنگین تعویض صفحه کلاچ و تعمیر گیربکس تا حد زیادی پیشگیری میکنید.
Views: 0