KAHIBARO
17.1.1. موتور
Table of Contents
وظیفه موتور
موتور قلب خودرو است و وظیفه اصلی آن تبدیل انرژی شیمیایی سوخت به انرژی مکانیکی چرخشی برای حرکت چرخها است. در خودروهای بنزینی متداول، سوخت و هوا وارد سیلندر میشود، فشرده میگردد، با جرقه شمع منفجر میشود و این انفجار، پیستون را به حرکت در میآورد. حرکت رفت و برگشتی پیستونها به کمک میللنگ به حرکت چرخشی تبدیل میشود و از طریق سیستم انتقال قدرت، در نهایت به چرخها میرسد.
از نگاه راننده، مهمترین انتظار از موتور این است که:
- بهراحتی روشن شود.
- در دورهای مختلف، قدرت یکنواخت و بدون لرزش تولید کند.
- در صورت سرویس صحیح، بدون افزایش مصرف سوخت، مدت طولانی بهخوبی کار کند.
موتور سالم در حالت دور آرام، لرزش کم، صدای یکنواخت و دود غیرغلیظ دارد. هر تغییری در این رفتار، مثل بد استارت خوردن، لرزش شدید، صدای تقتق یا دود رنگی، میتواند نشانه وجود مشکل باشد.
اجزای اصلی
در این دوره لازم نیست وارد جزئیات پیچیده مهندسی شوید، اما باید اجزای اصلی موتور را بشناسید تا هنگام شنیدن اصطلاحات در تعمیرگاه یا آزمون، دچار سردرگمی نشوید.
موتور معمولی بنزینی چندسیلندر، اجزای مهم زیر را دارد:
- بلوک سیلندر
بدنه اصلی موتور است که سیلندرها در آن قرار دارند. حرکت پیستونها در همین سیلندرها انجام میشود و مسیر عبور آب و روغن نیز تا حد زیادی در همین بلوک طراحی میشود. - سرسیلندر
بخش بالایی موتور است که روی بلوک سیلندر بسته میشود. محل قرارگیری شمعها، سوپاپها و مجاری ورودی هوا و خروجی دود معمولا در سرسیلندر است. آببندی بین سرسیلندر و بلوک را واشر سرسیلندر انجام میدهد که خرابی آن میتواند مشکلات جدی ایجاد کند. - سیلندر و پیستون
سیلندر فضای استوانهای داخل بلوک است که پیستون در آن بالا و پایین میرود. پیستون قطعهای فلزی است که فشار ناشی از احتراق را دریافت میکند. اطراف پیستون، رینگهای پیستون قرار دارند که وظیفه آببندی و جلوگیری از فرار کمپرس و روغن را بر عهده دارند. - شاتون و میللنگ
شاتون میلهای است که پیستون را به میللنگ وصل میکند. میللنگ، قطعهای محوری و سنگین است که حرکت رفت و برگشتی پیستونها را به حرکت چرخشی تبدیل میکند. این حرکت چرخشی بعدا از طریق کلاچ و گیربکس به چرخها منتقل میشود. - سوپاپها و میلسوپاپ
سوپاپها دریچههایی هستند که ورود مخلوط هوا و سوخت به سیلندر و خروج دود را کنترل میکنند. سوپاپ هوا و سوپاپ دود معمولا جداگانه وجود دارند. باز و بسته شدن سوپاپها توسط میلسوپاپ تنظیم میشود که از طریق تسمهتایم یا زنجیرتایم با میللنگ هماهنگ میگردد. - شمعها
در موتور بنزینی، شمعها جرقه لازم برای احتراق مخلوط هوا و سوخت را در داخل سیلندر ایجاد میکنند. خرابی یا فرسودگی شمع میتواند باعث بد کار کردن موتور، ریپ زدن و افزایش مصرف سوخت شود. - منیفولد هوا و دود
منیفولد هوا هوای لازم را بین سیلندرها تقسیم میکند و منیفولد دود، گازهای خروجی را جمعآوری و به سمت لوله اگزوز هدایت میکند. - سیستمهای جانبی
برای کارکرد صحیح موتور، سیستمهای دیگری مانند سیستم سوخترسانی، سیستم جرقهزنی، سیستم خنککاری و سیستم روغنکاری نیز به موتور متصل هستند که در سرفصلهای بعدی به برخی از آنها میپردازیم.
برای امتحان آییننامه، لازم است بدانید که موتور، سیلندر، پیستون، میللنگ، سوپاپ، شمع و سرسیلندر چه نقش کلیای دارند، نه اینکه وارد ابعاد و اندازهها یا نوع چینش سیلندرها شوید.
سوخت و احتراق
در موتور بنزینی، تولید نیرو به کمک چهار مرحله اصلی در هر سیلندر انجام میشود که به آن سیکل چهارزمانه میگویند: مکش، تراکم، احتراق و تخلیه. دانستن این چرخه، به شما کمک میکند بسیاری از عیوب را راحتتر درک کنید.
- مکش
در این مرحله، سوپاپ هوا باز میشود و با پایین رفتن پیستون، مخلوط هوا و سوخت به داخل سیلندر کشیده میشود. میزان و نسبت صحیح هوا و سوخت، نقش مهمی در قدرت و مصرف سوخت دارد. - تراکم
هر دو سوپاپ بسته میشوند و پیستون به سمت بالا حرکت میکند. مخلوط هوا و سوخت فشرده میشود و آماده انفجار میگردد. هرگونه نشتی در رینگها یا سوپاپها، به کاهش کمپرس و افت قدرت منجر میشود. - احتراق
در لحظه مناسب، شمع جرقه میزند و مخلوط فشردهشده منفجر میشود. این انفجار، پیستون را با قدرت زیاد به پایین میراند. زمانبندی مناسب جرقه بسیار مهم است، وگرنه موتور قدرت مناسب تولید نمیکند یا داغ و پرمصرف میشود. - تخلیه
پس از پایین رفتن پیستون، سوپاپ دود باز میشود و پیستون با حرکت به سمت بالا، گازهای سوخته را به بیرون هدایت میکند. این گازها از طریق منیفولد دود وارد اگزوز میشوند.
نکته مهم برای راننده این است که هرچه احتراق کاملتر و تنظیم موتور بهتر باشد، خودرو قدرت بیشتری با مصرف سوخت کمتر تولید میکند. خرابی شمعها، آلودگی فیلتر هوا، خرابی سنسورها یا مشکلات سیستم سوخترسانی میتواند به احتراق ناقص، افزایش مصرف و آلودگی هوا منجر شود.
درک ساده چرخه کار موتور:
مکش → تراکم → احتراق → تخلیه
هر اختلال در سوخترسانی، جرقه یا تراکم، باعث بد کار کردن موتور، کاهش قدرت و افزایش مصرف سوخت میشود.
سیستم خنککننده
موتور هنگام کار دچار تولید حرارت بسیار زیاد میشود. اگر این حرارت بهطور کنترلشده از موتور دور نشود، قطعات فلزی داغ میشوند، انبساط پیدا میکنند و ممکن است تاب بردارند یا حتی ذوب شوند. وظیفه سیستم خنککننده، حفظ دمای موتور در محدوده مناسب است، نه فقط خنک کردن آن به حداکثر ممکن.
اجزای اصلی سیستم خنککننده عبارتند از:
- مایع خنککننده (ضدیخ و آب رادیاتور)
این مایع در داخل کانالهای آبِ بلوک موتور و سرسیلندر گردش میکند و حرارت را از موتور میگیرد. سپس وارد رادیاتور شده و با عبور هوا از روی پرههای رادیاتور، خنک میشود. ضدیخ مناسب، علاوه بر جلوگیری از یخزدگی، از جوشآوردن زودهنگام و زنگزدگی هم جلوگیری میکند. - رادیاتور
رادیاتور شبیه یک مبدل حرارتی بزرگ است که مایع داغ از آن عبور میکند و هوا، حرارت را از آن میگیرد. تمیز بودن پرههای رادیاتور و سالم بودن آن، برای عملکرد صحیح بسیار مهم است. - واترپمپ
واترپمپ، پمپ آب موتور است که مایع خنککننده را در مدار موتور و رادیاتور به گردش درمیآورد. خرابی واترپمپ میتواند به افزایش سریع دمای موتور و جوش آوردن منجر شود. - ترموستات
ترموستات، دریچهای است که مسیر عبور مایع خنککننده به رادیاتور را بر اساس دمای موتور کنترل میکند. تا زمانی که موتور سرد است، ترموستات مسیر به رادیاتور را بسته نگه میدارد تا موتور زودتر به دمای کاری مناسب برسد. وقتی دما بالا رفت، ترموستات باز میشود و مایع را به رادیاتور هدایت میکند. - فن رادیاتور
فن با کشیدن یا دمیدن هوا از روی رادیاتور، به خنک شدن مایع کمک میکند، بهخصوص در ترافیک یا سرعتهای پایین که جریان هوای طبیعی کم است. روشن و خاموش شدن فن در خودروهای امروزی معمولا تحت کنترل واحد الکترونیکی است.
بهعنوان راننده، لازم است:
- شاخص دمای موتور روی صفحه کیلومتر را زیر نظر داشته باشید.
- در صورت نزدیک شدن عقربه به محدوده قرمز، سریعا در محل امن توقف کنید.
- هرگز در حالت داغ بودن موتور، درِ رادیاتور را باز نکنید، چون ممکن است مایع داغ با فشار بیرون بپاشد و سوختگی شدید ایجاد کند.
- دورهای سطح مایع خنککننده را در مخزن انبساط بررسی کنید و از اضافه کردن صرفِ آب ساده بهجای ضدیخ استاندارد خودداری نمایید.
سیستم روغنکاری
بین تمام قطعات متحرک موتور، فلز با فلز در تماس است. اگر این تماس بدون لایهای از روغن باشد، اصطکاک شدید، گرما، سایش سریع و در نهایت قفل شدن موتور رخ میدهد. سیستم روغنکاری، این تماس را با ایجاد یک لایه نازک روغن کاهش میدهد و علاوه بر آن، حرارت را از قطعات پر فشار دور میکند و تا حدی آلودگیها را نیز با خود حمل میکند.
اجزای مهم سیستم روغنکاری عبارتند از:
- روغن موتور
روغن موتور، مایع ویژهای است که با گرانروی و ترکیبات خاص، برای شرایط پرفشار و پرحرارت موتور طراحی شده است. کیفیت و سطح مناسب روغن، برای عمر موتور حیاتی است. - کارتل (محفظه روغن)
در کف موتور، محفظهای به نام کارتل قرار دارد که روغن در آن جمع میشود. کارتل مانند مخزن روغن عمل میکند. - پمپ روغن
پمپ روغن، روغن را از کارتل مکیده و با فشار به مجاری باریک داخل موتور میفرستد تا به یاتاقانها، میللنگ، میلسوپاپ و سایر نقاط حساس برسد. - فیلتر روغن
فیلتر روغن، ذرات ریز فلزی و آلودگیها را از روغن جدا میکند تا این ذرات، در گردش بعدی، باعث سایش بیشتر نشوند. تعویض نکردن فیلتر، میتواند به کاهش فشار روغن و فرسودگی سریعتر موتور منجر شود.
در صفحه کیلومتر، چراغ هشدار فشار روغن وجود دارد. روشن شدن این چراغ، به ویژه در حال کار کردن موتور، اخطار بسیار جدی است که میتواند به آسیبهای سنگین منجر شود.
قاعده حیاتی درباره روغن:
- روشن شدن چراغ «فشار روغن» هنگام حرکت، نشانه خطر فوری است.
- در این وضعیت، باید در اولین محلِ امن، خودرو را متوقف و موتور را خاموش کنید و تا بررسی علت، به حرکت ادامه ندهید.
برای مراقبت از سیستم روغنکاری:
- سطح روغن را در فواصل منظم با میله اندازهگیر (گیج روغن) بررسی کنید.
- روغن را طبق برنامه سرویس دورهای و طبق توصیه دفترچه خودرو تعویض نمایید.
- نشت روغن در زیر خودرو یا روی بدنه موتور را جدی بگیرید.
صدای غیرعادی موتور
موتور سالم، صدایی یکنواخت، بدون تقتق و کوبش دارد. شنیدن صداهای غیرمعمول میتواند هشدار اولیه یک مشکل باشد. شما لازم نیست منبع دقیق هر صدا را تشخیص دهید، اما باید تفاوت بین وضعیت طبیعی و غیرطبیعی را درک کنید.
برخی از صداهای رایج و معنای کلی آنها:
- صدای تقتق فلزی منظم با دور موتور
این صدا میتواند از قسمت بالای موتور (مثل سوپاپها و تایپتها) یا از قسمت پایین (مثل یاتاقانها) باشد. هر چه صدا بلندتر و خشنتر باشد، احتمال مشکل جدیتر است. - صدای ساییدگی یا ناله
ممکن است از تسمهها، پولیها، واترپمپ یا دینام باشد. این صداها معمولا با دور موتور و بار الکتریکی تغییر میکنند. - صدای «کوبش» یا انفجار ناهموار
گاهی به علت سوخت بیکیفیت یا تنظیم نبودن زمان جرقه، احتراق به شکل ضربهای اتفاق میافتد و صدای کوبش ایجاد میکند. ادامه رانندگی با این وضعیت میتواند به موتور آسیب برساند. - صدای سوت یا نشتی هوا
ممکن است از نشتی در منیفولد هوا، شیلنگها یا سیستم خلأ باشد. این نشتیها میتوانند باعث بد کار کردن موتور و افزایش مصرف شوند.
بهعنوان راننده، کافی است:
- به صدای همیشگی خودروی خود عادت کنید.
- هر صدای تازه، بلند یا غیرعادی را جدی بگیرید.
- در صورت شنیدن صدای شدید فلزی همراه با لرزش یا افت قدرت، در اولین نقطه امن توقف کرده و با تعمیرگاه یا امداد خودرو تماس بگیرید.
- در آزمون آییننامه، به این نکته توجه کنید که «صدای غیرعادی موتور» یکی از نشانههای نیاز به مراجعه به تعمیرگاه است.
علائم افزایش دما
افزایش بیش از حد دمای موتور، از خطرناکترین وضعیتها برای خودرو است. تشخیص بهموقع این حالت، میتواند از خرابیهای بسیار پرهزینه جلوگیری کند. شما باید هم علائم روی صفحه کیلومتر و هم نشانههای ظاهری را بشناسید.
مهمترین علائم افزایش دما:
- بالا رفتن عقربه دمای موتور
روی صفحه کیلومتر، نشانگری برای دما وجود دارد. در حالت نرمال، عقربه در محدوده میانی قرار میگیرد. حرکت آن به سمت محدوده قرمز یا روشن شدن چراغ هشدار دما، نشانه گرمای بیش از حد است. - خروج بخار از زیر کاپوت
اگر بخار سفیدرنگ از جلو خودرو و زیر کاپوت دیده شود، ممکن است مایع خنککننده در حال جوشیدن باشد. این حالت را با دود اگزوز اشتباه نگیرید. - کاهش محسوس توان موتور
در برخی خودروها، واحد کنترل موتور برای جلوگیری از آسیب، در دمای بالا، توان موتور را کاهش میدهد. راننده احساس میکند خودرو بهسختی شتاب میگیرد. - بوی شیرین یا تند ناشی از مایع خنککننده
نشت مایع خنککننده بر روی قطعات داغ، میتواند بوی خاصی ایجاد کند که باید جدی گرفته شود.
اقدامات کلی در صورت مشاهده افزایش دمای موتور:
- در اولین محل امن، آرام و بدون ترمزگیری ناگهانی توقف کنید.
- موتور را خاموش کنید، اما قبل از باز کردن کاپوت، چند دقیقه صبر کنید تا حرارت کمی پایین بیاید.
- هرگز درِ رادیاتور را در حالت داغ و تحت فشار باز نکنید، چون امکان پرتاب مایع داغ و سوختگی شدید وجود دارد.
- سطح مایع در مخزن انبساط را از بیرون بررسی کنید. اگر خالی است یا نشتی واضح میبینید، بدون مشورت با متخصص، به حرکت ادامه ندهید.
- در صورت نیاز، با امداد خودرو یا تعمیرگاه تماس بگیرید.
قانون طلایی در مورد دمای بالا:
- حرکت دادن خودرو با موتور جوشآورده، میتواند در مدت کوتاه باعث تاب برداشتن سرسیلندر، سوختن واشر سرسیلندر و حتی خرابی کامل موتور شود.
- هر نشانه «جوش آوردن» را فوری و جدی تلقی کنید.
شناخت این علائم و واکنش صحیح، هم در دنیای واقعی و هم در آزمون آییننامه، از شما یک راننده آگاهتر و مسئولتر میسازد.
Views: 0