31.4.2. اصطلاحات فنی

Table of Contents

اصطلاحات موتور

در این بخش با واژه‌هایی آشنا می‌شوید که هنگام مطالعه مباحث فنی خودرو، مراجعه به مکانیکی، یا دیدن سؤالات آیین‌نامه ممکن است ببینید. هدف، حفظ‌کردن جزئیات مکانیکی نیست، بلکه این است که وقتی این اصطلاحات را دیدید، «کلیت مفهوم» را بفهمید.

در جدول زیر، مهم‌ترین اصطلاحات مربوط به موتور معرفی شده است:

اصطلاح فارسی	معادل متداول (انگلیسی)	توضیح ساده
موتور درون‌سوز	Internal Combustion Engine	موتوری که با سوختن بنزین یا گاز داخل سیلندر، نیرو تولید می‌کند. تقریبا همه خودروهای بنزینی و گازسوز معمولی از این نوع هستند.
سیلندر	Cylinder	محفظه‌ای استوانه‌ای در داخل موتور که پیستون در آن بالا و پایین می‌رود و عمل تراکم و انفجار مخلوط سوخت و هوا در آن انجام می‌شود.
پیستون	Piston	قطعه‌ای متحرک که داخل سیلندر حرکت رفت و برگشتی دارد و نیروی حاصل از احتراق را دریافت و به شاتون منتقل می‌کند.
شاتون	Connecting Rod	میله‌ای که پیستون را به میل‌لنگ وصل می‌کند و حرکت رفت و برگشتی پیستون را به میل‌لنگ منتقل می‌کند.
میل‌لنگ	Crankshaft	محور اصلی چرخان موتور که حرکت رفت و برگشتی پیستون‌ها را به حرکت چرخشی تبدیل می‌کند. این حرکت در نهایت به چرخ‌ها می‌رسد.
سرسیلندر	Cylinder Head	درپوش بالای سیلندرها که سوپاپ‌ها و بعضی مجاری سوخت و هوا در آن قرار دارد. واشر سرسیلندر بین آن و بلوک موتور قرار می‌گیرد.
بلوک موتور	Engine Block	بدنه اصلی فلزی موتور که سیلندرها و مجاری روغن و آب در آن ساخته شده است.
سوپاپ	Valve	«درِ» ورود هوا و خروج دود از سیلندر. سوپاپ هوا (ورودی) و سوپاپ دود (خروجی) داریم.
میل‌سوپاپ	Camshaft	میله‌ای با برجستگی‌های مخصوص که با چرخش خود، زمان باز و بسته شدن سوپاپ‌ها را تنظیم می‌کند.
زمان‌بندی موتور	Valve Timing	ترتیب و زمان باز و بسته شدن سوپاپ‌ها نسبت به حرکت پیستون و میل‌لنگ. خرابی تسمه تایم این هماهنگی را به هم می‌زند.
تسمه تایم	Timing Belt	تسمه‌ای دندانه‌دار که حرکت میل‌لنگ را به میل‌سوپاپ منتقل می‌کند و هماهنگی بین آن‌ها را حفظ می‌کند. پاره‌شدن آن می‌تواند باعث آسیب جدی موتور شود.
احتراق	Combustion	عمل سوختن مخلوط سوخت و هوا در سیلندر. این احتراق فشار زیادی ایجاد می‌کند که پیستون را به حرکت در می‌آورد.
شمع	Spark Plug	قطعه‌ای که در موتورهای بنزینی، جرقه لازم برای احتراق مخلوط سوخت و هوا را ایجاد می‌کند.
ایسیو (کامپیوتر موتور)	ECU	واحد کنترل الکترونیکی که سنسورها را می‌خواند و دستور پاشش سوخت، زمان جرقه و بسیاری از تنظیمات دیگر را مدیریت می‌کند.
سنسور	Sensor	حسگرهایی که وضعیت‌های مختلف مثل دمای آب، دور موتور، میزان اکسیژن در دود اگزوز و… را به ECU گزارش می‌دهند.
انژکتور	Injector	قطعه‌ای که سوخت را به صورت پرفشار و پودر شده وارد مانیفولد یا سیلندر می‌کند. در سیستم انژکتوری، کار کاربراتور قدیمی را انجام می‌دهد.
مانیفولد هوا	Intake Manifold	مجموعه مجراهایی که هوای ورودی را بین سیلندرها تقسیم می‌کند.
مانیفولد دود	Exhaust Manifold	مجموعه مجراهایی که دود خروجی سیلندرها را جمع می‌کند و به اگزوز می‌فرستد.
نسبت تراکم	Compression Ratio	نسبت حجم سیلندر وقتی پیستون پایین است به حجم آن وقتی پیستون بالا است. هرچه بیشتر باشد، موتور قوی‌تر ولی حساس‌تر به کیفیت سوخت است.
سیستم خنک‌کننده	Cooling System	مجموعه‌ای شامل رادیاتور، واترپمپ، شیلنگ‌ها و مایع خنک‌کننده که دمای موتور را در حد مجاز نگه می‌دارد.
رادیاتور	Radiator	مبدل حرارتی جلو خودرو که آب داغ موتور در آن خنک می‌شود.
واترپمپ	Water Pump	پمپ آب که مایع خنک‌کننده را در مدار موتور و رادیاتور به گردش در می‌آورد.
سیستم روغن‌کاری	Lubrication System	سیستمی که روغن موتور را بین قطعات متحرک می‌چرخاند تا اصطکاک و سایش کم شود. شامل کارتل، پمپ روغن، فیلتر روغن و مجاری روغن است.
کارتل	Oil Pan	مخزنی در پایین موتور که روغن موتور در آن جمع می‌شود.
دور موتور	RPM	تعداد چرخش میل‌لنگ در هر دقیقه. روی صفحه کیلومتر معمولاً با عدد ضرب در ۱۰۰۰ نمایش داده می‌شود.

«تسمه تایم»، «روغن موتور» و «مایع خنک‌کننده» از حیاتی‌ترین بخش‌های نگهداری موتور هستند. بی‌توجهی به سرویس آن‌ها می‌تواند باعث خرابی جدی و پرهزینه موتور شود.

اصطلاحات ترمز

ترمز، مهم‌ترین سیستم ایمنی خودرو است. آشنایی با اصطلاحات آن کمک می‌کند هنگام شنیدن توضیحات مکانیک یا پرسش‌های آزمون، تصویر روشنی در ذهن داشته باشید.

اصطلاح فارسی	معادل متداول (انگلیسی)	توضیح ساده
ترمز پایی	Service Brake	ترمزی که با پدال زیر پای راست کنترل می‌کنید و برای کاهش سرعت و توقف عادی استفاده می‌شود.
ترمز دستی	Parking / Hand Brake	ترمزی که معمولاً با اهرم بین صندلی‌ها یا دکمه برقی فعال می‌شود و بیشتر برای ثابت نگه داشتن خودرو در هنگام پارک به کار می‌رود.
لنت ترمز	Brake Pad / Shoe	قطعه‌ای اصطکاکی که روی دیسک یا داخل کاسه ترمز فشار می‌آورد و با ایجاد اصطکاک، خودرو را کند می‌کند.
دیسک ترمز	Brake Disc	صفحه فلزی گرد که در ترمزهای دیسکی، لنت‌ها آن را می‌گیرند تا خودرو ترمز کند. معمولاً در چرخ‌های جلو استفاده می‌شود.
کاسه ترمز	Brake Drum	قطعه استوانه‌ای در ترمزهای کاسه‌ای که لنت‌ها از داخل به آن فشار می‌آورند. در بعضی خودروها در چرخ عقب استفاده می‌شود.
بوستر ترمز	Brake Booster	تقویت‌کننده‌ای که با استفاده از خلأ، نیروی پای راننده را چند برابر می‌کند تا با فشار کم‌تری ترمز قوی‌تری بگیرد.
روغن ترمز	Brake Fluid	مایع مخصوصی که فشار پدال ترمز را از طریق لوله‌ها به سیلندرهای چرخ منتقل می‌کند. باید همیشه سطح آن مناسب و بدون هوا باشد.
مدار هیدرولیک ترمز	Hydraulic Circuit	مجموعه لوله‌ها، سیلندرها و روغن ترمز که نیرو را از پدال به چرخ‌ها منتقل می‌کند.
سیلندر اصلی ترمز	Master Cylinder	قطعه‌ای که در آن فشار پدال به فشار هیدرولیک روغن ترمز تبدیل می‌شود.
ترمز ضدقفل	ABS	سامانه‌ای که از قفل شدن چرخ‌ها هنگام ترمز شدید جلوگیری می‌کند و امکان فرمان‌دادن را هنگام ترمز حفظ می‌کند.
توزیع نیروی ترمز	EBD	سامانه‌ای که میزان نیروی ترمز را بین چرخ‌های جلو و عقب و گاهی چرخ‌های چپ و راست تنظیم می‌کند تا ترمزگیری متعادل‌تر شود.
کمک ترمز اضطراری	Brake Assist (BA)	سامانه‌ای که در ترمزهای ناگهانی، نیروی ترمز را به حداکثر می‌رساند حتی اگر فشار پای راننده کامل نباشد.
مسافت ترمز	Braking Distance	مسافتی که خودرو از لحظه شروع ترمز گرفتن تا لحظه توقف کامل طی می‌کند.
مسافت توقف	Stopping Distance	مجموع مسافت واکنش راننده و مسافت ترمز. از دید ایمنی مهم است.
فیدینگ ترمز	Brake Fade	کاهش کارایی ترمز به دلیل داغ شدن بیش از حد، مثلا در سرازیری طولانی.
ترمزگیری تدریجی	Progressive Braking	فشردن نرم و تدریجی پدال ترمز برای کاهش سرعت آرام و کنترل‌شده.
ترمزگیری اضطراری	Emergency Braking	ترمز شدید در موقعیت خطر که برای جلوگیری از تصادف انجام می‌شود.

فرمول تقریبی و آموزشی برای «مسافت توقف» در سرعت‌های شهری:
$$ \text{مسافت توقف} \approx \text{مسافت واکنش} + \text{مسافت ترمز} $$
و می‌توان به صورت ساده و تقریبی گفت:
$$ \text{مسافت واکنش (متر)} \approx \frac{\text{سرعت (کیلومتر بر ساعت)}}{2} $$
این روابط تقریبی هستند و فقط برای درک اثر سرعت بر مسافت توقف به کار می‌روند.

اصطلاحات لاستیک

لاستیک تنها قسمت خودرو است که مستقیم با جاده تماس دارد، بنابراین واژه‌های مربوط به آن در مباحث ایمنی و فنی اهمیت زیادی دارد.

اصطلاح فارسی	معادل متداول (انگلیسی)	توضیح ساده
تایر / لاستیک	Tire	حلقه لاستیکی دور رینگ که با سطح راه تماس دارد و وزن خودرو را تحمل می‌کند.
رینگ	Wheel Rim	حلقه فلزی که لاستیک روی آن سوار می‌شود.
آج لاستیک	Tread	طرح و برآمدگی‌های روی سطح لاستیک که برای چسبندگی و هدایت آب به‌کار می‌رود.
عمق آج	Tread Depth	ارتفاع برجستگی‌های آج. کم شدن آن، چسبندگی و ایمنی را کاهش می‌دهد، به‌خصوص روی سطح خیس.
فشار باد لاستیک	Tire Pressure	فشاری که هوای داخل لاستیک ایجاد می‌کند و معمولا بر حسب PSI یا بار اندازه‌گیری می‌شود.
سایز لاستیک	Tire Size	ترکیب چند عدد و حرف روی دیواره لاستیک که پهنا، نسبت ارتفاع به پهنا، قطر رینگ و… را نشان می‌دهد. مثل 205/55R16.
شاخص سرعت	Speed Rating	حرفی روی لاستیک که حداکثر سرعت مجاز طراحی‌شده برای آن لاستیک را نشان می‌دهد.
شاخص بار	Load Index	عددی روی لاستیک که حداکثر وزن قابل تحمل هر لاستیک را مشخص می‌کند.
لاستیک رادیال	Radial Tire	نوعی تایر که تارهای داخلی آن به صورت شعاعی چیده شده‌اند. تقریبا تمام لاستیک‌های سواری امروزی رادیال هستند.
لاستیک تیوب‌لِس	Tubeless	لاستیکی که بدون تیوب داخلی کار می‌کند و روی رینگ آب‌بندی می‌شود. بیشتر خودروهای جدید از این نوع استفاده می‌کنند.
پنچری	Flat Tire	از دست دادن هوای لاستیک، معمولا به دلیل سوراخ شدن یا بریدگی.
ترکیدگی لاستیک	Tire Blowout	پاره شدن ناگهانی لاستیک در حال حرکت، اغلب به دلیل فشار زیاد، فرسودگی یا ضربه شدید.
بالانس چرخ	Wheel Balancing	تنظیم توزیع وزن چرخ تا در سرعت بالا لرزش ایجاد نشود.
تنظیم زوایای چرخ	Wheel Alignment	تنظیم دقیق زاویه قرارگیری چرخ‌ها نسبت به هم و نسبت به بدنه خودرو، برای هدایت درست و سایش یکنواخت لاستیک.
سایش نامنظم	Uneven Wear	خورده شدن غیر یکنواخت آج در بخش‌هایی از لاستیک، که معمولاً نشانه مشکل در فشار باد، بالانس یا زوایای چرخ است.
لاستیک چهارفصل	All-season Tire	لاستیکی که برای استفاده در شرایط آب‌وهوایی مختلف طراحی شده، اما در شرایط خیلی سخت زمستانی، جایگزین لاستیک زمستانی تخصصی نیست.
لاستیک زمستانی	Winter Tire	لاستیکی که مخصوص برف و یخ طراحی شده و ترکیب لاستیک و طرح آج آن برای هوای سرد بهینه است.

فشار باد نامناسب، عمق آج کم و لاستیک قدیمی، سه عامل اصلی کاهش چسبندگی و افزایش مسافت ترمز هستند. بررسی منظم آن‌ها یکی از ساده‌ترین و مهم‌ترین کارهای ایمنی است.

اصطلاحات برق خودرو

سیستم برقی خودرو، روشن شدن موتور، کار کردن چراغ‌ها و وسایل برقی را ممکن می‌کند. آشنایی با اصطلاحات پایه، فهم هشدارها و مشکلات را آسان‌تر می‌کند.

اصطلاح فارسی	معادل متداول (انگلیسی)	توضیح ساده
باتری	Battery	منبع ذخیره برق خودرو برای استارت زدن و تغذیه مدارها وقتی موتور خاموش است.
دینام	Alternator	مولد برق که هنگام کار موتور، برق تولید می‌کند و همزمان باتری را شارژ می‌کند.
استارت	Starter Motor	موتور برقی که موتور اصلی را برای روشن شدن می‌چرخاند. با چرخاندن سوئیچ یا فشار دکمه استارت فعال می‌شود.
ECU / یونیت کنترل	Electronic Control Unit	واحدهای الکترونیکی که بخش‌های مختلف مثل موتور، ترمز ABS، کیسه هوا و… را کنترل می‌کنند.
فیوز	Fuse	قطعه‌ای که در صورت عبور جریان بیش از حد، می‌سوزد و مدار را قطع می‌کند تا از آسیب و آتش‌سوزی جلوگیری کند.
رله	Relay	کلید برقی که با جریان کم، یک جریان بزرگ‌تر را قطع و وصل می‌کند، مثلا برای فن رادیاتور یا چراغ‌ها.
سیم‌کشی	Wiring Harness	مجموعه سیم‌ها و اتصالات که برق و سیگنال‌ها را بین اجزای مختلف خودرو منتقل می‌کند.
اتصال بدنه	Ground	اتصال قطعات برقی به بدنه خودرو که به عنوان قطب منفی مدار استفاده می‌شود.
اتصال کوتاه	Short Circuit	تماس غیرمجاز دو بخش از مدار که می‌تواند باعث سوختن فیوز، خرابی قطعه یا آتش‌سوزی شود.
چراغ هشدار باتری	Battery Warning Light	چراغ قرمزی روی صفحه کیلومتر که در صورت مشکل در شارژ، دینام یا باتری روشن می‌شود.
شارژر باتری	Battery Charger	دستگاهی که برای شارژ کردن باتری از بیرون استفاده می‌شود. در رانندگی روزمره، دینام این کار را انجام می‌دهد.
کابل باتری کمکی	Jump Leads	کابل‌هایی که برای اتصال موقت باتری یک خودرو به باتری خودروی دیگر برای روشن کردن خودرو استفاده می‌شود.
مه‌شکن جلو / عقب	Fog Lamp	چراغ‌های خاص برای استفاده در مه و دید کم، که نور پخش‌شده و مناسبی دارند تا خیرگی ایجاد نشود.
چراغ راهنما	Indicator / Turn Signal	چراغ‌هایی که با چشمک زدن در جلو، عقب و کنار خودرو، جهت تغییر مسیر یا گردش را اعلام می‌کنند.
چراغ خطر / فلاشر	Hazard Warning Lights	وقتی همه راهنماها هم‌زمان چشمک می‌زنند تا وجود خطر یا توقف اضطراری را اعلام کنند.
چراغ ترمز	Brake Light	چراغ‌های قرمز عقب که با فشردن پدال ترمز روشن می‌شوند و به رانندگان پشت هشدار می‌دهند.

روشن شدن چراغ هشدار باتری هنگام رانندگی، به معنی مشکل در شارژ است. در این حالت، خودرو ممکن است بعد از مدتی خاموش شود. باید در اولین فرصتِ امن، خودرو را متوقف و علت را بررسی یا به تعمیرگاه مراجعه کنید.

اصطلاحات سامانه‌های ایمنی

خودروهای امروزی به سامانه‌های ایمنی فعال و غیرفعال مختلف مجهز هستند. دانستن نام و نقش هرکدام، هم برای فهم سؤالات آیین‌نامه مفید است و هم برای استفاده درست از امکانات خودرو.

اصطلاح فارسی	معادل متداول (انگلیسی)	توضیح ساده
ایمنی غیرفعال	Passive Safety	تجهیزاتی که هنگام تصادف، آسیب را کم می‌کنند، مثل کمربند ایمنی و کیسه هوا و ساختار بدنه.
ایمنی فعال	Active Safety	سامانه‌هایی که کمک می‌کنند اصلاً تصادف رخ ندهد، مثل ABS، ESP، کنترل کشش و…
کمربند ایمنی	Seat Belt	نوار محافظی که روی بدن بسته می‌شود و در تصادف، بدن را در صندلی نگه می‌دارد.
پیش‌کشنده کمربند	Pretensioner	سامانه‌ای که در لحظه تصادف، شل بودن کمربند را جمع می‌کند تا بدن محکم‌تر نگه داشته شود.
محدودکننده نیرو	Load Limiter	سامانه‌ای در کمربند که در تصادف شدید، کمی باز می‌شود تا فشار بیش از حد به قفسه سینه وارد نشود.
کیسه هوا	Airbag	بالشتک بادی که در تصادف شدید به سرعت باز می‌شود تا ضربه به سر و بدن را کم کند.
کیسه هوای راننده	Driver Airbag	کیسه هوایی که درون فرمان قرار دارد و از راننده محافظت می‌کند.
کیسه هوای سرنشین جلو	Passenger Airbag	کیسه هوایی که در داشبورد قرار دارد و از سرنشین کنار راننده محافظت می‌کند.
کیسه هوای جانبی	Side Airbag	کیسه‌هایی در کنار صندلی یا درب‌ها که در تصادف جانبی، پهلو و قفسه سینه را محافظت می‌کنند.
کیسه هوای پرده‌ای	Curtain Airbag	کیسه‌ای طولانی در بالای پنجره‌ها که در تصادف جانبی، از سر سرنشینان محافظت می‌کند.
سیستم ترمز ضدقفل	ABS	سامانه‌ای که از قفل شدن چرخ‌ها هنگام ترمز شدید جلوگیری می‌کند تا فرمان‌پذیری حفظ شود.
توزیع الکترونیکی نیروی ترمز	EBD	سامانه‌ای که به صورت هوشمند، نیروی ترمز را بین چرخ‌ها توزیع می‌کند.
کنترل پایداری الکترونیکی	ESP / ESC	سامانه‌ای که با ترمزگیری جداگانه هر چرخ و کاهش گاز، از لغزش و انحراف خودرو در پیچ‌ها و مانورها جلوگیری می‌کند.
کنترل کشش	TCS / Traction Control	سامانه‌ای که از هرزگردی چرخ‌های محرک هنگام شتاب‌گیری روی سطح لغزنده جلوگیری می‌کند.
کنترل سر خوردن در سراشیبی	HDC	سامانه‌ای که در سرازیری‌های تند، با کنترل ترمزها، سرعت پایین و یکنواختی را حفظ می‌کند.
کنترل حرکت در سربالایی	Hill Start Assist	سامانه‌ای که هنگام شروع حرکت در سربالایی، برای لحظه‌ای ترمزها را نگه می‌دارد تا خودرو عقب نرود.
قفل مرکزی	Central Locking	سامانه‌ای که قفل و باز کردن همه درها را از یک نقطه، مثلا با ریموت، ممکن می‌کند.
ایموبیلایزر	Immobilizer	سامانه ضدسرقت که بدون کلید یا کد صحیح، اجازه روشن شدن موتور را نمی‌دهد.
کمربند ایمنی سه نقطه‌ای	3-point Seat Belt	نوع رایج کمربند که از شانه و کمر عبور می‌کند و به دو نقطه پایین و یک نقطه بالا متصل است.
صندلی کودک (سیستم ایزوفیکس)	Child Seat / ISOFIX	سامانه استاندارد برای نصب ایمن صندلی کودک روی صندلی خودرو با اتصال‌های مخصوص.

هیچ سامانه‌ای، حتی ABS و ESP، جایگزین «سرعت مطمئنه»، «فاصله طولی کافی» و «توجه کامل راننده» نیست. این سامانه‌ها فقط کمک می‌کنند اشتباهات کوچک راننده به تصادف‌های بزرگ تبدیل نشود.

این واژه‌نامه فنی برای این است که هنگام مطالعه فصل‌های فنی و دیدن این اصطلاحات، مجبور نباشید حدس بزنید. هر زمان به واژه‌ای برخوردید که فراموش کرده‌اید، می‌توانید به این بخش برگردید و در چند ثانیه، مفهوم آن را به یاد بیاورید.