17.4.3. پنچری و ترکیدگی

Table of Contents

تشخیص پنچری

پنچری معمولا به صورت «کم‌باد شدن تدریجی» یا «خواب کردن ناگهانی» یک چرخ خود را نشان می‌دهد. در پنچری آرام، در هنگام حرکت احساس می‌کنید فرمان کمی سنگین یا کج شده است، خودرو به یک سمت کشیده می‌شود و در سرعت بالاتر لرزش ملایم در فرمان یا بدنه ایجاد می‌شود. گاهی هم از بیرون خودرو می‌توانید صدای «فیش‌فیش» خروج هوا را بشنوید یا بوی لاستیک داغ را احساس کنید.

در پنچری شدید، مخصوصا در سرعت‌های بالاتر، صدای ضربه‌های تند و مداوم از ناحیه چرخ شنیده می‌شود، فرمان به طور ناگهانی به یک سمت کشیده می‌شود و ممکن است بخشی از لاستیک از رینگ جدا شود. در این حالت نباید با بی‌توجهی به حرکت ادامه دهید، چون احتمال آسیب شدید به رینگ، سیستم تعلیق و حتی از دست دادن کنترل خودرو وجود دارد.

یکی از روش‌های ساده تشخیص پنچری آرام در توقف، نگاه کردن به شکل لاستیک‌ها است. لاستیک سالم در پایین کمی تخت و در بقیه قسمت‌ها گرد است، ولی لاستیک کم‌باد یا پنچر در قسمت پایین بیش از حد پهن و خوابیده است. لمس لاستیک با دست هم می‌تواند کمک کند، هرچند در مسافت‌های طولانی ممکن است لاستیک داغ شده باشد و باید با احتیاط لمس شود.

برای اطمینان بیشتر می‌توانید بعد از توقف، با اسپری محلول آب و کمی مایع ظرف‌شویی روی لاستیک مشکوک بپاشید، اگر محل نشتی وجود داشته باشد حباب تولید می‌شود. این روش را بیشتر در تعمیرگاه‌ها استفاده می‌کنند، اما دانستن آن برای درک نحوه تشخیص نشتی مفید است.

در صورت مشاهده هرگونه نشانه پنچری، ادامه رانندگی در سرعت معمولی خطرناک است و باید در اولین فرصتِ ایمن، سرعت را کاهش دهید و خودرو را متوقف کنید.

توقف در محل امن

به محض احساس پنچری، مهم‌ترین کار این است که «آرام بمانید» و برای توقف، محل امن را انتخاب کنید. ناگهان ترمز نگیرید و فرمان را تند نچرخانید. ابتدا به آرامی پا را از روی پدال گاز بردارید، اجازه دهید خودرو به صورت طبیعی از سرعت بیفتد و هم‌زمان با نگاه به آینه‌ها و اطراف، محل مناسب توقف را انتخاب کنید.

در معابر شهری، سعی کنید به سمت راست خیابان رفته و در کنار جدول، خارج از مسیر مستقیم جریان ترافیک بایستید. از توقف در پیچ‌ها، مقابل تقاطع‌ها، روی خط عابر پیاده، مقابل درِ پارکینگ‌ها و ایستگاه‌های وسایل نقلیه عمومی خودداری کنید. در صورت امکان زیر نور مناسب و در محلی که برای تعویض چرخ فضای کافی جلو و عقب خودرو وجود دارد، توقف کنید.

در جاده‌ها و آزادراه‌ها، بلافاصله به فکر خروج از مسیر اصلی و استفاده از شانه راه باشید. اگر شانه راه وجود ندارد، به کناری‌ترین بخشی که بیشترین فاصله از خط عبور خودروها را دارد بروید. پس از توقف، فلاشر را روشن کنید تا سایر رانندگان از وضعیت شما آگاه شوند. اگر دید کم است (شب، مه، باران شدید یا پیچ)، نصب مثلث خطر در فاصله کافی پشت خودرو ضروری است تا از برخورد دیگران جلوگیری شود.

هنگام پیاده شدن، حتما از سمتی که به راه اصلی نزدیک‌تر نیست خارج شوید تا احتمال برخورد با خودروهای عبوری کاهش یابد. اگر مجبورید در سمت ترافیک کار کنید، با دقت بیشتری موقعیت را زیر نظر داشته باشید.

هیچ‌وقت برای تعویض چرخ، خودرو را وسط مسیر یا در ناحیه‌ای با دید کم متوقف نکنید، مگر در موارد اضطراری مطلق. «ایمنی محل» همیشه مقدم بر حفظ رینگ یا لاستیک است.

تعویض چرخ

تعویض چرخ باید با نظم و ترتیب مشخص انجام شود تا هم ایمنی شما حفظ شود و هم به خودرو آسیب نرسد. پیش از شروع، چرخ یدک، جک، آچار چرخ و در صورت وجود، قفل مخصوص رینگ را آماده کنید. بهتر است تا حد امکان روی سطحی صاف و سفت کار کنید، چون سطح نرم یا شیب‌دار، خطر افتادن خودرو از روی جک را افزایش می‌دهد.

ابتدا ترمز دستی را کاملا بکشید و دنده را در حالت مناسب قرار دهید. در خودروهای دنده دستی، از دنده ۱ یا دنده عقب، و در خودروهای اتوماتیک از حالت P استفاده می‌شود. اگر خودرو در شیب است و ابزار کمکی دارید، قرار دادن سنگ یا بلوک کوچک در جلوی یا پشت چرخ‌های دیگر، از حرکت ناگهانی خودرو جلوگیری می‌کند.

پیش از بالا بردن خودرو با جک، باید پیچ‌های چرخ معیوب را کمی شل کنید، نه این که کاملا باز کنید. دلیل این کار آن است که وقتی چرخ هنوز روی زمین است، در برابر چرخش مقاومت دارد و آچار بهتر نیرو را منتقل می‌کند. آچار را روی پیچ قرار دهید و با فشار ثابت و کنترل شده در جهت خلاف عقربه ساعت، هر پیچ را اندکی شل کنید. اگر پیچ‌ها خیلی سفت هستند، می‌توانید با وزن بدن روی آچار بایستید، ولی از حرکات پرشی و ضربه‌ای ناگهانی پرهیز کنید.

پس از آن که پیچ‌ها نیم تا یک دور شل شدند، می‌توانید مرحله استفاده از جک را آغاز کنید. وقتی چرخ از زمین جدا شد و آزادانه می‌چرخد، پیچ‌ها را کاملا باز کنید، چرخ معیوب را بردارید و چرخ یدک را جایگزین کنید. توجه کنید در چرخ‌های آلیاژی یا برخی رینگ‌ها، ممکن است جهت قرار گرفتن متفاوت باشد، پس حتما سوراخ‌های رینگ را با سوراخ‌های پیچ روی توپی چرخ به دقت در یک راستا قرار دهید تا پیچ‌ها به راحتی در جای خود بنشینند.

قبل از شروع به بازکردن کامل پیچ‌ها، باید از ثابت بودن کامل خودرو مطمئن باشید. همیشه ابتدا ترمز دستی، دنده مناسب و در صورت امکان مهار چرخ‌های دیگر را انجام دهید، سپس به باز کردن پیچ‌ها و بالا بردن خودرو بپردازید.

استفاده از جک

جک فقط در صورتی ایمن عمل می‌کند که به درستی و در محل مناسب زیر خودرو قرار گیرد. بیشتر خودروها در قسمت زیرین بدنه، نزدیک هر چرخ، نقاط مشخصی برای قرار دادن جک دارند که معمولا با بریدگی، برجستگی یا نشانه فلزی مشخص شده‌اند. استفاده از جک در محل‌های نامناسب می‌تواند به کف بدنه یا آستانه در آسیب بزند و خطر افتادن خودرو را بالا ببرد.

پیش از قرار دادن جک، مطمئن شوید سطح زیر آن خشک، سفت و نسبتاً صاف است. اگر روی خاک نرم، شن یا آسفالت خیلی داغ هستید، بهتر است تکه چوب یا صفحه فلزی زیر پایه جک قرار دهید تا در زمین فرو نرود. جک را درست در زیر نقطه تعیین‌شده قرار دهید و از عمود بودن آن بر سطح زمین و محکم بودن تماس پایه با زمین مطمئن شوید.

سپس به آرامی جک را بالا ببرید تا تماس آن با بدنه کامل و محکم شود. از این لحظه به بعد، با چرخاندن دسته جک، خودرو را به‌آرامی بالا بیاورید. هدف این است که چرخ معیوب فقط چند سانتی‌متر از زمین جدا شود، نه بیشتر. هرچه ارتفاع بیشتر باشد، مرکز ثقل خودرو بالاتر می‌رود و پایداری آن کاهش پیدا می‌کند.

در هنگام استفاده از جک، هرگز هیچ‌کس نباید زیر خودرو قرار گیرد یا هرگونه کار غیرضروری زیر بدنه انجام شود. جک فقط برای تعویض چرخ در کنار راه است، نه برای تعمیرات جدی یا قرار گرفتن طولانی زیر خودرو. اگر خودرو شروع به تکان خوردن کرد یا احساس عدم ثبات داشتید، فوراً بالا بردن را متوقف کنید، خودرو را پایین بیاورید و محل یا وضعیت جک را اصلاح کنید.

هیچ‌گاه به جک تکیه نکنید یا از آن به عنوان پایه دائمی استفاده نکنید. جک ابزاری موقت برای بالا بردن کوتاه‌مدت خودرو است و در صورت استفاده نادرست، خطر سقوط ناگهانی وجود دارد.

بستن پیچ‌ها

بعد از قرار دادن چرخ یدک روی توپی، باید پیچ‌ها را ابتدا با دست در جای خود ببندید. این کار دو مزیت دارد: هم احتمال خراب شدن رزوه‌ها کمتر می‌شود و هم مطمئن می‌شوید که چرخ درست روی مرکز قرار گرفته است. هر پیچ را تا جایی که با نیروی دست می‌چرخد، ببندید تا به نرمی در جای خود بنشیند.

سپس با آچار، در حالی که خودرو هنوز روی جک است، پیچ‌ها را فقط به اندازه‌ای سفت کنید که چرخ لق نزند، اما فشار نهایی را بعد از پایین آوردن کامل خودرو انجام دهید. در هنگام سفت کردن، ترتیب «چلیپایی» یا ضربدری را رعایت کنید. یعنی اگر پنج پیچ دارید، به صورت متقاطع پیچ‌ها را یکی در میان انتخاب کنید تا فشار به طور یکنواخت روی رینگ و توپی پخش شود. در چرخ‌های چهارپیچ نیز همین اصل به شکل ضربدری کاربرد دارد.

بعد از این سفت کردن اولیه، خودرو را به آرامی پایین بیاورید تا چرخ کاملا روی زمین قرار گیرد و جک را از زیر خودرو خارج کنید. حالا نوبت سفت کردن نهایی است. دوباره ترتیب چلیپایی را رعایت کنید و با تمام توان معقول خود روی آچار فشار بیاورید تا پیچ‌ها محکم شوند. اگر گشتاوربندی دقیق با آچار ترکمتر در دسترس باشد، در تعمیرگاه از مقدار توصیه شده توسط کارخانه استفاده می‌کنند، اما در شرایط عادی کنار راه، هدف این است که همه پیچ‌ها به یک اندازه سفت باشند.

پس از چند کیلومتر رانندگی، اگر امکانش را دارید، بهتر است دوباره پیچ‌ها را کنترل کنید، مخصوصا اگر چرخ تازه باز و بسته شده است. گاهی در اثر نشستن بهتر رینگ روی توپی، ممکن است اندکی لقی ایجاد شود و سفت کردن مجدد، ایمنی را افزایش می‌دهد.

شل بودن پیچ‌ها می‌تواند باعث جدا شدن چرخ در حال حرکت شود و سفت کردن نامساوی یا شدیدِ یک‌طرفه می‌تواند به رینگ و توپی آسیب بزند. «سفت، یکنواخت و به ترتیب ضربدری» مهم‌ترین اصل در بستن پیچ‌های چرخ است.

کنترل خودرو هنگام ترکیدگی

ترکیدگی لاستیک معمولا شدیدتر و خطرناک‌تر از پنچری آرام است، چون در بیشتر موارد ناگهانی و همراه با صدای بلند رخ می‌دهد و می‌تواند راننده را بترساند. مهم‌ترین واکنش درست، حفظ آرامش و جلوگیری از هر حرکت ناگهانی است. بسیاری از تصادف‌ها در ترکیدگی لاستیک، نه به خاطر خود ترکیدگی، بلکه به خاطر ترمز شدید یا پیچاندن ناگهانی فرمان اتفاق می‌افتد.

اگر لاستیک جلو بترکد، معمولاً فرمان به سمت همان چرخ کشیده می‌شود. اگر لاستیک عقب بترکد، بخش عقب خودرو تمایل به لغزش پیدا می‌کند. در هر دو حالت، باید فرمان را با دو دست محکم بگیرید و تلاش کنید مسیر مستقیم را حفظ کنید. از چرخاندن زیاد و ناگهانی فرمان خودداری کنید، چون می‌تواند باعث چپ شدن یا خارج شدن خودرو از مسیر شود.

پا را آرام از روی گاز بردارید تا سرعت به‌تدریج کاهش یابد. در ثانیه‌های اولِ پس از ترکیدگی، از ترمزگیری شدید پرهیز کنید، مخصوصا در سرعت‌های بالا، چون نیروی ترمز ناهمگون روی چرخ‌ها می‌تواند خودرو را به یک سمت پرت کند. وقتی سرعت به مقدار کمتری رسید و کنترل نسبی برقرار شد، می‌توانید به آرامی و مرحله‌ای از ترمز استفاده کنید.

هم‌زمان با کاهش سرعت، به آینه‌ها نگاه کنید و مسیر امن برای حرکت به سمت راست و توقف را انتخاب کنید. فلاشر را روشن کنید تا رانندگان دیگر متوجه وضعیت اضطراری شما شوند. پس از آن که سرعت به حدی رسید که خودرو به نرمی قابل هدایت به شانه راه یا کنار خیابان باشد، به آرامی تغییر مسیر دهید و در محل مناسب توقف کنید.

در صورت ترکیدگی در پیچ، باید با حساسیت بیشتری عمل کنید. فرمان را ثابت‌تر نگه دارید، از ترمز شدید در داخل پیچ خودداری کنید و اجازه دهید خودرو ضمن حفظ خط حرکت، از پیچ خارج شود و سپس به تدریج سرعت را کم کنید. در جاده‌های خیس یا لغزنده، هر نوع حرکت ناگهانی می‌تواند لغزش را تشدید کند.

در هنگام ترکیدگی لاستیک:

فرمان را محکم بگیرید و مسیر را تا حد امکان مستقیم نگه دارید.
پا را به‌آرامی از روی گاز بردارید و از ترمز شدید خودداری کنید.
بعد از کاهش نسبی سرعت، به آرامی از ترمز استفاده کنید و به سمت محل امن حرکت کنید.
واکنش ناگهانی، پیچاندن شدید فرمان یا ترمزگیری محکم در ثانیه‌های اول، خطر چپ شدن یا خروج از جاده را به شدت افزایش می‌دهد.

با رعایت این اصول و تمرین ذهنی سناریوی پنچری و ترکیدگی، می‌توانید در شرایط واقعی، آرام‌تر و مؤثرتر عمل کنید و ایمنی خود و سرنشینان را تا حد زیادی افزایش دهید.