17.4.2. بررسی و نگهداری

Table of Contents

کنترل فشار باد

برای یک راننده تازه‌کار، ساده‌ترین و مهم‌ترین کار نگهداری لاستیک، کنترل منظم فشار باد است. فشار باد درست، ایمنی، راحتی، مصرف سوخت و عمر لاستیک را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد. فشار مناسب هر خودرو در دفترچه راهنما و معمولا روی برچسبی در ستون درِ راننده، لبه درِ شاگرد یا درپوش باک سوخت نوشته شده است. به این عددها اعتماد کنید، نه به حدس شخصی یا حرف‌های غیر فنی.

فشار باد لاستیک را فقط در حالت «سرد» چک کنید، یعنی وقتی خودرو حداقل ۳ ساعت متوقف بوده یا فقط مسیر کوتاهی را با سرعت پایین طی کرده است. بعد از رانندگی، فشار داخل لاستیک به خاطر گرم شدن هوا بیشتر می‌شود و اگر همان لحظه باد کم کنید، در حالت سرد لاستیک، فشار واقعی کمتر از حد لازم خواهد شد.

برای کنترل فشار می‌توانید از دستگاه‌های پمپ و گیج فشار در پمپ‌بنزین یا از گیج دستی مطمئن استفاده کنید. بهتر است حداقل ماهی یک بار و حتما قبل از سفر بین‌شهری، فشار باد هر چهار لاستیک و در صورت وجود، لاستیک زاپاس را کنترل کنید.

فشار کم باعث داغ شدن لاستیک، افزایش مصرف سوخت، سنگین شدن فرمان، ناپایداری در پیچ و افزایش احتمال ترکیدن لاستیک به ویژه در سرعت‌های بالا می‌شود. فشار زیاد هم سطح تماس لاستیک با زمین را کم می‌کند، چسبندگی را کاهش می‌دهد، باعث کوبیدن خودرو روی دست‌اندازها و ساییدگی ناهمگون و زودرس لاستیک می‌شود.

قاعده مهم: همیشه فشار باد را مطابق عدد توصیه‌شده کارخانه تنظیم کنید، نه بر اساس ظاهر لاستیک. ظاهر لاستیک معیار قابل اعتماد نیست.

بررسی ترک

ترک‌ها نشانه پیر شدن، خشک شدن یا آسیب‌دیدن جدی لاستیک هستند. این ترک‌ها معمولا روی دیواره جانبی لاستیک، بین نقش‌ها روی سطح آج، نزدیک به لبه رینگ یا در محل‌های خم شدن لاستیک دیده می‌شوند.

برای بررسی ترک، لازم نیست لاستیک‌شناس حرفه‌ای باشید. کافی است ماهی یک بار در نور مناسب، دور تا دور هر لاستیک را نگاه کنید. اگر خودرو نزدیک جدول یا موانع پارک می‌شود، آن سمتی را که بیشتر به جدول برخورد می‌کند دقیق‌تر بررسی کنید. وجود ترک‌های ریز و سطحی روی لاستیک‌های قدیمی، به‌تنهایی همیشه خطر فوری نیست، اما وقتی ترک‌ها عمیق، متعدد، یا طولانی باشند، باید جدی گرفته شوند.

ترک‌ها ممکن است بر اثر کهنگی، تابش مستقیم آفتاب، پارک طولانی در یک نقطه، فشار باد نامناسب، ضربه شدید به چاله و جدول یا استفاده از لاستیک نامرغوب ایجاد شوند. اگر لاستیکی دارید که سال‌ها روی خودرو یا حتی در انبار مانده، ممکن است هنوز آج خوبی داشته باشد اما به خاطر ترک‌خوردگی و خشک شدن، دیگر ایمن نباشد.

قاعده ایمنی: ترک‌های عمیق در دیواره جانبی یا نزدیک محل اتصال لاستیک و رینگ، می‌توانند باعث «ترکیدن ناگهانی لاستیک» شوند و باید لاستیک در اولین فرصت تعویض شود.

بررسی ساییدگی

نحوه ساییده شدن آج لاستیک، اطلاعات مهمی درباره وضعیت فشار باد، تنظیمی چرخ‌ها، تعلیق و شیوه رانندگی به شما می‌دهد. حتی اگر در این زمینه حرفه‌ای نباشید، با چند نشانه ساده می‌توانید متوجه مشکل شوید.

اگر آج لاستیک در «مرکز» بیشتر از کناره‌ها ساییده شده باشد، معمولا فشار باد زیاد است. اگر برعکس، «دو لبه کناری» لاستیک بیشتر خورده و وسط آن نسبتا سالم است، نشانه رایج فشار باد کم است. اگر یک طرف لاستیک، مثلا لبه بیرونی یا داخلی، خیلی بیشتر از بقیه قسمت‌ها ساییده شده باشد، احتمال زیاد مشکل تنظیم زوایای چرخ (Alignement) یا خرابی قطعات تعلیق وجود دارد.

نوع دیگری از ساییدگی، به صورت نقاط یا تکه‌های تخت و نامنظم است که می‌تواند ناشی از ترمزهای شدید، بالانس نبودن چرخ، یا خرابی کمک‌فنرها باشد. همچنین اگر روی آج‌ها موج یا پله احساس می‌کنید، ممکن است تعلیق خودرو مشکل داشته باشد.

بیشتر لاستیک‌ها دارای «شاخص سایش» هستند، یعنی برجستگی‌های کوچکی بین شیارهای آج. وقتی سطح آج تا حدی ساییده می‌شود که با این برجستگی‌ها تقریبا هم‌سطح می‌شود، یعنی لاستیک به حداقل عمق مجاز نزدیک شده و زمان تعویض آن رسیده است.

در بسیاری از کشورها حداقل عمق آج قانونی حدود ۱٫۶ میلی‌متر است. در شرایط بارانی و برفی، عمق بیشتر لازم است، چون آج کم، توانایی لاستیک برای خارج کردن آب را کاهش می‌دهد و خطر سر خوردن روی آب (آب‌پیمایی) را افزایش می‌دهد.

قاعده ایمنی: اگر شیارهای لاستیک کم‌عمق شده یا شاخص سایش تقریبا هم‌سطح آج است، باستیک از نظر ایمنی برای رانندگی، به‌خصوص در باران، مناسب نیست و باید تعویض شود.

جابه‌جایی لاستیک‌ها

جابه‌جایی یا «چرخش لاستیک‌ها» یعنی عوض کردن محل لاستیک‌ها بین جلو و عقب یا چپ و راست، طبق الگوی مشخص و در زمان‌های توصیه‌شده، تا سایش آن‌ها یکنواخت‌تر شود و عمر مجموعه لاستیک‌ها بیشتر گردد.

در بیشتر خودروهای سواری معمولی، چرخ‌های جلو هم وظیفه هدایت را دارند و هم بخش زیادی از نیروی ترمز را تحمل می‌کنند. بنابراین معمولا سریع‌تر از چرخ‌های عقب ساییده می‌شوند. اگر هر چند هزار کیلومتر، لاستیک‌های جلو و عقب را طبق دستورالعمل خودرو جابه‌جا کنید، همه لاستیک‌ها تقریبا با سرعت مشابه ساییده می‌شوند و کمتر پیش می‌آید که دو لاستیک کاملا کهنه و دو لاستیک نسبتا نو داشته باشید.

الگوی دقیق جابه‌جایی به نوع لاستیک‌ها (جهت‌دار یا غیرجهت‌دار)، سایز و توصیه سازنده خودرو بستگی دارد و برای خودروهای دیفرانسیل جلو، عقب یا چهارچرخ متحرک ممکن است متفاوت باشد. برخی خودروها لاستیک‌های با اندازه متفاوت در جلو و عقب دارند و در آن‌ها جابه‌جایی محدود است. به همین دلیل، همیشه باید ابتدا دفترچه خودرو یا توصیه تعمیرکار متخصص را در نظر بگیرید.

نکته مهم دیگر، موقعیت لاستیک‌های نو است. در بسیاری از توصیه‌های فنی، تاکید می‌شود که اگر دو لاستیک نو و دو لاستیک نسبتا کهنه دارید، لاستیک‌های نو را روی محور «عقب» نصب کنید، حتی اگر خودرو دیفرانسیل جلو باشد. علت این است که پایداری خودرو در پیچ، به‌خصوص در جاده خیس، بیشتر به چسبندگی لاستیک‌های عقب وابسته است. اگر لاستیک‌های عقب ضعیف‌تر باشند، احتمال سر خوردن و چرخش ناگهانی عقب خودرو بیشتر می‌شود.

نکته مهم: جابه‌جایی لاستیک، مشکل «ساییدگی غیرعادی» را درمان نمی‌کند. اگر الگوی سایش غیرطبیعی است، باید علت اصلی مانند فشار باد غلط یا تنظیم نبودن زوایای چرخ برطرف شود.

بالانس

بالانس چرخ یعنی توزیع یکنواخت وزن دور محور چرخ. اگر چرخ بالانس نباشد، هنگام چرخیدن، نیروهای گریز از مرکز نامتعادل ایجاد می‌کند و باعث لرزش فرمان، تکان کابین، سایش نامنظم لاستیک و فشار اضافی به قطعات تعلیق می‌شود.

بالانس در دو حالت بررسی می‌شود: بالانس استاتیکی و بالانس دینامیکی. در عمل، در آپاراتی یا تعمیرگاه، چرخ را روی دستگاه مخصوص قرار می‌دهند، آن را می‌چرخانند و دستگاه مشخص می‌کند در کدام نقطه از رینگ، وزن کم یا زیاد است. سپس با افزودن «وزنه‌های سربی یا فلزی کوچک» به لبه داخلی یا خارجی رینگ، عدم تعادل را جبران می‌کنند.

نشانه رایج بالانس نبودن چرخ‌های جلو، لرزش فرمان در یک بازه مشخصی از سرعت است، مثلا بین ۹۰ تا ۱۱۰ کیلومتر بر ساعت. گاهی اگر چرخ عقب بالانس نباشد، بیشتر لرزش در بدنه یا صندلی حس می‌شود. بالانس نامناسب علاوه بر آزار راننده، می‌تواند باعث سایش موج‌دار یا نقطه‌ای لاستیک و کاهش عمر آن شود.

بالانس باید هر بار که لاستیک جدید نصب می‌شود، رینگ تعمیر می‌شود، لاستیک از رینگ باز و بسته می‌شود، یا ضربه شدید به چاله و دست‌انداز وارد می‌شود، انجام و بررسی شود. گاهی هم وزنه‌ها به علت ضربه یا زنگ‌زدگی جدا می‌شوند و دوباره نیاز به بالانس است.

قاعده ایمنی: لرزش محسوس فرمان در سرعت‌های مشخص را به «عادت خودرو» نسبت ندهید. این وضعیت می‌تواند نشانه بالانس نبودن چرخ یا مشکل جدی‌تر در چرخ و تعلیق باشد و باید بررسی شود.

تنظیم زوایای چرخ

تنظیم زوایای چرخ که به آن «فرمان‌گیری» یا «تنظیم فرمان و محور» نیز گفته می‌شود، در واقع تنظیم دقیق سه زاویه اصلی چرخ‌ها نسبت به بدنه خودرو و سطح زمین است. این زوایا شامل کمبر، کستر و تو این (Camber, Caster, Toe) هستند که هر کدام نقش خاصی در پایداری، برگشت‌پذیری فرمان و سایش لاستیک دارند. لازم نیست این اصطلاحات را حفظ کنید، مهم این است که بدانید تنظیم نبودن این زوایا چه نشانه‌هایی دارد و چرا باید زودتر اصلاح شود.

نشانه‌های رایج نیاز به تنظیم زوایای چرخ عبارت است از: کشیدن خودرو به یک سمت هنگام رها کردن فرمان روی سطح صاف، صاف نشدن فرمان پس از پیچ، کج بودن فرمان وقتی خودرو در مسیر مستقیم حرکت می‌کند، سایش بیشتر لبه داخلی یا خارجی لاستیک و گاهی صدای غیرعادی از چرخ‌ها.

این مشکل می‌تواند بعد از برخورد شدید با چاله، بالا رفتن از جدول، تصادف، یا حتی به مرور زمان به علت فرسودگی قطعات تعلیق ایجاد شود. تنظیم زوایای چرخ فقط باید با دستگاه مخصوص در تعمیرگاه معتبر انجام شود تا اعداد به مقادیر توصیه‌شده کارخانه برسد.

تنظیم نبودن زوایا دو پیامد جدی دارد. اول سایش سریع و ناهمگون لاستیک و دوم کاهش پایداری و دقت فرمان، به‌خصوص در سرعت بالا و پیچ‌ها. این مسئله هم ایمنی را کاهش می‌دهد و هم باعث تحمیل هزینه تعویض زودهنگام لاستیک می‌شود.

قاعده ایمنی و صرفه اقتصادی: اگر خودرو به یک سمت می‌کشد یا سایش لبه‌های لاستیک غیرعادی است، با تنظیم به‌موقع زوایای چرخ، هم ایمنی رانندگی را بالا می‌برید و هم از خراب شدن زودرس لاستیک‌ها جلوگیری می‌کنید.

تعویض به‌موقع

لاستیک هرچقدر هم باکیفیت باشد، «مصرفی» است و باید در زمان مناسب تعویض شود. تعویض به‌موقع فقط به عمق آج بستگی ندارد، بلکه سن لاستیک، نوع استفاده، ترک‌خوردگی، آسیب‌ها و شرایط رانندگی هم مهم است.

معمولا روی دیواره لاستیک، تاریخ تولید به صورت یک کد چهاررقمی حک شده است. دو رقم اول نشان‌دهنده هفته و دو رقم بعدی نشان‌دهنده سال تولید است. برای مثال عدد ۳۴۲۰ یعنی لاستیک در هفته ۳۴ سال ۲۰۲۰ تولید شده است. بسیاری از کارشناسان توصیه می‌کنند حتی اگر آج لاستیک هنوز خوب است، بعد از حدود ۵ تا ۶ سال از تاریخ تولید، به‌ویژه در شرایط آب و هوایی گرم و آفتاب شدید، باید تعویض آن جدی بررسی شود.

عمق آج نیز معیار مهمی است. اگر آج نزدیک حداقل مجاز است، یا در هوای بارانی احساس می‌کنید خودرو زودتر سر می‌خورد، زمان تعویض فرا رسیده است. همچنین اگر لاستیک ضربه شدید خورده، برآمدگی روی دیواره ایجاد شده، سیم‌های داخلی نمایان شده، یا پنچری در ناحیه قابل تعمیر نبوده، ادامه استفاده خطرناک است.

تعویض به‌موقع لاستیک را نباید فقط به دلیل هزینه مالی به تعویق انداخت. لاستیک تنها بخش خودرو است که مستقیما با جاده تماس دارد و همه توان ترمز، شتاب و فرمان روی همین چهار نقطه کوچک زمین منتقل می‌شود. تأخیر در تعویض لاستیک فرسوده، خطر سر خوردن، افزایش مسافت توقف، ترکیدن لاستیک در سرعت بالا و از دست دادن کنترل خودرو را بالا می‌برد.

اصل حیاتی: اگر بین «هزینه تعویض لاستیک» و «خطر از دست دادن کنترل خودرو» مردد هستید، همیشه ایمنی را انتخاب کنید. لاستیک فرسوده یا ترک‌خورده را بدون تعلل تعویض کنید.

با رعایت این چند اصل ساده در کنترل فشار باد، بررسی ترک و ساییدگی، جابه‌جایی درست لاستیک‌ها، رسیدگی به بالانس و تنظیم زوایای چرخ، و تعویض به‌موقع، هم هزینه‌های بلندمدت شما کمتر می‌شود و هم در شرایط مختلف رانندگی، ایمنی خود و سرنشینان را تا حد زیادی افزایش می‌دهید.