17.4.1. مشخصات لاستیک

Table of Contents

اندازه لاستیک

برای یک راننده تازه‌کار، آشنایی با نوشته‌های روی دیواره لاستیک، کلید انتخاب و کنترل درست لاستیک است. روی هر لاستیک، یک ترکیب حروف و عدد مانند $185/65 R15 88H$ دیده می‌شود که هر بخش آن معنای مشخصی دارد.

عدد اول (مثلا 185) عرض لاستیک بر حسب میلی‌متر است. هرچه این عدد بزرگ‌تر باشد، سطح تماس لاستیک با زمین بیشتر می‌شود که می‌تواند چسبندگی را افزایش دهد، اما در عوض مصرف سوخت کمی بالا می‌رود و احتمال کوبش روی ناهمواری‌ها بیشتر می‌شود.

عدد دوم (مثلا 65) نسبت ارتفاع به عرض لاستیک است. یعنی ارتفاع دیواره، چند درصدِ عرض لاستیک است. در مثال $185/65$ ، ارتفاع دیواره برابر است با $0.65 \times 185$ میلی‌متر. هرچه این نسبت کوچک‌تر شود، لاستیک کم‌پروفیل‌تر است، فرمان‌پذیری تندتر و کوبش بیشتر می‌شود. لاستیک‌های خیلی کم‌پروفیل برای راننده مبتدی و رانندگی روزمره شهری توصیه نمی‌شود.

حرف لاتین «R» در وسط، نوع ساخت لاستیک را نشان می‌دهد. R به معنای رادیال است که تقریبا تمام لاستیک‌های سواری امروزی همین نوع هستند.

عدد بعدی (مثلا 15) قطر رینگ بر حسب اینچ است. این عدد باید دقیقا با اندازه رینگ خودرو یکی باشد، در غیر این صورت لاستیک اصلا روی رینگ سوار نمی‌شود. تغییر قطر رینگ و لاستیک بدون مشورت فنی می‌تواند باعث به‌هم خوردن دقت سرعت‌سنج و کاهش ایمنی شود.

تغییر اندازه لاستیک، روی محیط چرخ و در نتیجه روی خواندن سرعت‌سنج، شتاب، مصرف سوخت و پایداری خودرو اثر می‌گذارد. برای راننده‌ای که در حال آموزش است، بهترین انتخاب، استفاده از اندازه توصیه‌شده توسط خودِ سازنده خودرو است که در دفترچه خودرو یا برچسب روی ستون درِ راننده، درِ باک یا داخل درِ صندوق عقب نوشته می‌شود.

هنگام تعویض لاستیک، همیشه:

اندازه استاندارد توصیه‌شده سازنده خودرو را ملاک قرار دهید.
هر دو لاستیک یک محور (جلو یا عقب) باید هم‌اندازه و هم‌مدل باشند.

فشار باد

فشار باد مناسب، مهم‌ترین عامل در کارکرد درست لاستیک است. فشار باد بیش از حد، باعث سفت‌شدن لاستیک، کاهش چسبندگی و ساییدگی بیشتر قسمت میانی آج می‌شود. فشار باد کم هم باعث داغ شدن لاستیک، افزایش مصرف سوخت، سنگین شدن فرمان، و ساییدگی بیشتر دو لبه بیرونی لاستیک خواهد شد. هر دو حالت، مسافت ترمز را افزایش می‌دهند و احتمال ترکیدن لاستیک را بالا می‌برند.

فشار استاندارد باید از روی برچسب خود خودرو خوانده شود، نه از روی نوشته‌های روی لاستیک. روی بدنه بسیاری از خودروها، جدول فشار باد پیشنهادی برای لاستیک‌های جلو و عقب، در حالت خودرو خالی یا پر، درج شده است. واحد رایج در ایران «PSI» یا «bar» است که پمپ‌های هوا در جایگاه سوخت آن را نشان می‌دهند.

فشار باد باید در حالت سرد بودن لاستیک تنظیم شود. اگر مدتی طولانی رانندگی کرده‌اید، حرارت، فشار داخل لاستیک را موقتا بالا می‌برد و اگر در همان زمان بادگیری کنید، پس از سرد شدن، فشار واقعی از حد لازم کمتر می‌شود.

برای رانندگی شهری عادی و یادگیری، کافی است:

جدول فشار خودرو را پیدا کنید.
حداقل هر ماه یک بار و پیش از سفرهای برون‌شهری، فشار را کنترل کنید.
در صورت حمل بار، در حدی که سازنده توصیه کرده، فشار عقب را کمی بیشتر کنید.

قانون طلایی فشار باد:
«همیشه فشار باد را طبق جدول خودِ خودرو و در حالت سرد تنظیم کنید. فشار کم، دشمن پنهان لاستیک و ایمنی ترمز است.»

عمق آج

آج لاستیک، شیارهایی است که برای چسبیدن به سطح راه و هدایت آب و گل و لای طراحی شده‌اند. هرچه عمق این شیارها بیشتر باشد، توانایی دفع آب و حفظ چسبندگی روی راه خیس بهتر است. با گذشت زمان و طی مسافت، آج ساییده و کم‌عمق می‌شود.

در لاستیک‌های سواری، معمولا عمق آج نو، حدود ۷ تا ۸ میلی‌متر است. روی سطح لاستیک، «نشانگر سایش» به صورت برجستگی‌های کوچک در انتهای شیارها تعبیه شده است. وقتی سطح لاستیک تقریبا هم‌سطح این برجستگی‌ها شد، یعنی لاستیک به حد سایش رسیده و باید تعویض شود.

اهمیت عمق آج در شرایط بارانی چند برابر است. وقتی سرعت خودرو زیاد باشد، لایه‌ای از آب می‌تواند بین لاستیک و سطح آسفالت قرار بگیرد که به آن «آب‌پیمایی» یا «هیدروپلنینگ» می‌گویند. در این حالت، لاستیک روی آب سر می‌خورد و فرمان تقریبا بی‌اثر می‌شود. عمق مناسب آج کمک می‌کند آب به دو طرف شیارها هدایت و از زیر لاستیک خارج شود.

برای کنترل ساده عمق آج، می‌توان از خط‌کش میلی‌متری، ابزارهای ویژه اندازه‌گیری آج، یا حتی مقایسه با برجستگی‌های نشانگر سایش استفاده کرد.

حداقل عمق آج ایمن برای لاستیک سواری، حدود ۱.۶ میلی‌متر است. استفاده از لاستیک با آج کمتر، به‌خصوص در روز بارانی، بسیار خطرناک است و مسافت ترمز را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.

تاریخ تولید

روی دیواره هر لاستیک، یک کد چهاررقمی در قالب استاندارد DOT نوشته می‌شود که تاریخ تولید را نشان می‌دهد. این کد معمولا در یک بیضی کوچک قرار دارد. دو رقم اول، شماره هفته و دو رقم آخر، سال تولید را نشان می‌دهد. مثلا کد $2321$ یعنی لاستیک در هفته ۲۳ سال ۲۰۲۱ تولید شده است.

حتی اگر لاستیک کم استفاده شده باشد، با گذشت زمان، ترکیبات لاستیکی خشک و شکننده می‌شوند، ریزترک‌ها به‌وجود می‌آید و چسبندگی کاهش می‌یابد. بسیاری از خودروسازان و کارشناسان توصیه می‌کنند که لاستیک سواری، حداکثر تا حدود ۵ تا ۶ سال پس از تاریخ تولید استفاده شود، حتی اگر آج آن هنوز کامل باشد.

هنگام خرید لاستیک نو، همیشه تاریخ تولید را کنترل کنید. لاستیکی که بیش از یکی دو سال در انبار مانده، انتخاب مناسبی برای استفاده بلندمدت نیست، به‌خصوص در هوای گرم.

جدول زیر دو مثال رایج را نشان می‌دهد:

کد درج‌شده	معنای کد	توضیح
1020	هفته دهم ۲۰۲۰	تولید حدود اوایل اسفند ۱۳۹۸
4219	هفته ۴۲ سال ۲۰۱۹	تولید حدود اواخر مهر ۱۳۹۸

هیچ‌گاه فقط به نو بودن ظاهری لاستیک اکتفا نکنید. تاریخ تولید را حتما بخوانید و از استفاده از لاستیک‌هایی که بیش از ۶ سال از تولید آنها گذشته است خودداری کنید، حتی اگر آج آنها خوب به نظر برسد.

شاخص سرعت

شاخص سرعت، یک حرف لاتین روی دیواره لاستیک است که حداکثر سرعت مجاز طراحی‌شده برای آن لاستیک را نشان می‌دهد. این سرعت، سرعتی است که لاستیک می‌تواند در شرایط استاندارد و برای مدت طولانی تحمل کند، بدون این که دچار آسیب ساختاری شود.

این شاخص معمولا بعد از عدد شاخص بار نوشته می‌شود، مثل 88H یا 91V. حرف انتهایی (H، V، T و غیره) همان شاخص سرعت است. هر حرف، یک سرعت مشخص را نمایندگی می‌کند. برای نمونه:

شاخص سرعت	حداکثر سرعت تقریبی
T	190 km/h
H	210 km/h
V	240 km/h

در خودروهای سواری معمولی در ایران، شاخص‌هایی مانند T و H رایج‌تر هستند. انتخاب لاستیک با شاخص سرعت کمتر از مقدار توصیه‌شده توسط سازنده خودرو، اشتباه و خطرناک است، زیرا لاستیک در سرعت‌های بالاتر از حد طراحی خود، ممکن است داغ کرده و دچار آسیب جدی شود.

در عمل، بسیاری از رانندگان هرگز به این سرعت‌ها نزدیک هم نمی‌شوند، اما داشتن شاخص سرعت کافی، نشانه‌ای از استحکام و کیفیت مناسب لاستیک است و نباید پایین‌تر از استاندارد خودِ خودرو انتخاب شود.

قانون ایمنی شاخص سرعت:
«هرگز لاستیکی با شاخص سرعت کم‌تر از مقدار توصیه‌شده برای خودروی خود انتخاب نکنید. شاخص سرعت بالاتر مجاز است، ولی پایین‌تر، خطرناک و غیراستاندارد است.»

شاخص بار

شاخص بار (Load Index) عددی است که حداکثر وزن قابل تحمل هر لاستیک را در فشار باد استاندارد نشان می‌دهد. این عدد معمولا قبل از حرف شاخص سرعت قرار می‌گیرد، مثلا در عبارت $88H$ ، عدد 88 شاخص بار است.

هر عدد شاخص بار، مطابق جدول استاندارد، به یک وزن مشخص بر حسب کیلوگرم تبدیل می‌شود. به طور مثال:

شاخص بار	حداکثر بار تقریبی هر لاستیک
84	500 kg
88	560 kg
91	615 kg

اگر برای مثالی ساده، خودرو چهار لاستیک با شاخص بار 88 داشته باشد، مجموع ظرفیت اسمی آنها $4 \times 560 = 2240$ کیلوگرم است. البته این عدد نباید با وزن مجاز کل خودرو که در کارت خودرو درج شده، اشتباه گرفته شود، اما نشان می‌دهد که لاستیک از نظر تحمل وزن، برای آن خودرو مناسب است.

استفاده از لاستیک با شاخص بار کمتر از مقدار توصیه‌شده، ممکن است در حالت عادی مشکل فوری ایجاد نکند، اما وقتی خودرو پر از سرنشین و بار است، فشار زیادی به لاستیک وارد می‌شود و احتمال داغ شدن، تغییرشکل و حتی ترکیدگی آن بیشتر می‌شود.

به خصوص برای سفرهای برون‌شهری با بار و سرنشین کامل، و برای خودروهای شاسی‌بلند یا وانت، رعایت شاخص بار اهمیت بیشتری دارد.

همیشه شاخص بار لاستیک را با مشخصات توصیه‌شده سازنده خودرو تطبیق دهید. شاخص بار کمتر از حد استاندارد، در حالت پربار می‌تواند به ترکیدن لاستیک و حادثه شدید منجر شود.

لاستیک مناسب فصل

ترکیب مواد لاستیک، طوری طراحی می‌شود که در دمای مشخصی، بهترین چسبندگی و عملکرد را ارائه کند. بر این اساس، سه گروه اصلی لاستیک وجود دارد: تابستانی، زمستانی، و چهار فصل (All Season).

لاستیک تابستانی در دمای معمولی و گرم، چسبندگی بسیار خوبی روی آسفالت خشک و خیس دارد، اما در دماهای نزدیک به صفر و زیر صفر، ترکیب آن سفت می‌شود و چسبندگی‌اش کاهش می‌یابد. در بسیاری از مناطق ایران با زمستان‌های نسبتا ملایم شهری، رانندگان از لاستیک‌های تابستانی یا چهار فصل استفاده می‌کنند.

لاستیک زمستانی، با علامت کوه و دانه برف روی دیواره مشخص می‌شود. این لاستیک، ترکیب نرم‌تری دارد که در هوای سرد هم انعطاف خود را حفظ می‌کند، شیارهای خاصی به نام «لَمِل» برای چنگ زدن در برف فشرده دارد، و روی برف و یخ‌زدگی سبک، عملکرد بهتری نسبت به لاستیک معمولی دارد. اما در هوای گرم، سریع‌تر ساییده می‌شود و ممکن است ناپایدار به نظر برسد.

لاستیک چهار فصل، تلاشی برای ترکیب مزایای هر دو نوع است. این لاستیک برای رانندگی معمولی در شرایط متنوع طراحی شده، اما در گرمای شدید به خوبی لاستیک تابستانی و در برف و یخ شدید به خوبی لاستیک زمستانی تخصصی عمل نمی‌کند. برای بسیاری از رانندگان شهری در ایران که زمستان‌های خیلی برفی ندارند، لاستیک چهار فصل یک انتخاب عملی و اقتصادی است.

نکته مهم دیگر، استفاده یکسان از نوع لاستیک روی هر چهار چرخ است. ترکیب لاستیک تابستانی و زمستانی روی یک خودرو، یا استفاده از دو لاستیک نو و دو لاستیک بسیار کهنه در دو محور، می‌تواند تعادل و ترمزگیری را نامطمئن کند.

برای حداکثر ایمنی:

نوع لاستیک را متناسب با شرایط آب‌وهوایی منطقه خود انتخاب کنید.
روی هر چهار چرخ، ترجیحاً از یک نوع، یک اندازه و یک طرح آج استفاده کنید تا خودرو در ترمزگیری و پیچ‌ها رفتار یکنواختی داشته باشد.

با شناخت اندازه، فشار باد، عمق آج، تاریخ تولید، شاخص سرعت، شاخص بار و نوع مناسب فصل، می‌توانید از لاستیک‌ها به درستی نگهداری کنید، طول عمر آنها را افزایش دهید و مهم‌تر از همه، ایمنی خود و سرنشینان را در هنگام رانندگی تضمین کنید.