31.2.2. نکات فنی

Table of Contents

جدول چراغ‌های داشبورد

در این بخش هدف این است که بتوانید چراغ‌های مهم روی صفحه کیلومتر را «سریع و درست» تفسیر کنید. در آزمون آیین‌نامه معمولا معنی رنگ و سطح خطر را می‌سنجند، نه جزئیات تعمیراتی.

قاعده کلی رنگ چراغ‌ها
قرمز = «خطر فوری»، معمولا باید در کوتاه‌ترین زمان ایمن توقف کنید.
زرد یا کهربایی = «هشدار یا نقص»، می‌توانید اغلب با احتیاط حرکت را ادامه دهید اما باید هرچه زودتر عیب را بررسی کنید.
سبز، آبی، سفید = «اطلاع‌رسانی»، نشان‌دهنده فعال بودن یک سامانه یا وضعیت عادی است.

در جدول زیر، مهم‌ترین چراغ‌هایی که برای آزمون و رانندگی روزمره لازم دارید آمده است. شکل‌ها ممکن است در خودروهای مختلف کمی فرق داشته باشند، اما مفهوم کلی مشترک است.

نام چراغ / سامانه	رنگ معمول	مفهوم اصلی	اقدام پیشنهادی راننده
فشار روغن موتور	قرمز	کاهش فشار روغن، احتمال آسیب جدی موتور	در اولین فرصت ایمن توقف کنید، موتور را خاموش کنید، در صورت تداوم روشن ماندن چراغ به هیچ‌وجه ادامه مسیر ندهید.
دمای بیش از حد موتور	قرمز	داغ شدن موتور، خطر جوش‌آوردن	با احتیاط سرعت را کم کنید، در محل امن توقف کرده، موتور را خاموش کنید، درِ رادیاتور را تا خنک شدن کامل باز نکنید.
هشدار سیستم ترمز	قرمز	اشکال جدی ترمز، یا کشیدن ترمز دستی	اگر ترمز دستی خوابیده و چراغ روشن است، در کوتاه‌ترین فاصله ایمن توقف کنید و از ادامه حرکت خودداری کنید.
هشدار باتری / شارژ	قرمز	شارژ نشدن باتری یا اشکال در دینام	اگر چراغ پس از روشن شدن موتور خاموش نشد، خودرو را در فرصت مناسب متوقف و عیب را بررسی کنید. ادامه رانندگی طولانی ممکن است باعث خاموش شدن خودرو شود.
کمربند ایمنی	قرمز	بسته نبودن کمربند راننده یا سرنشین	بلافاصله کمربند را ببندید.
باز بودن درها	قرمز یا کهربایی	یکی از درها یا صندوق عقب کامل بسته نشده است	با توقف در محل امن، درها را کاملا ببندید، سپس حرکت کنید.
چراغ «چک انجین» (بررسی موتور)	زرد	وجود نقص در سامانه موتور یا آلایندگی	معمولا خطر فوری نیست، اما باید در اسرع وقت به تعمیرگاه مراجعه شود. نادیده گرفتن طولانی، می‌تواند به خرابی جدی‌تر منجر شود.
ABS (ترمز ضدقفل)	زرد	نقص در سیستم ضدقفل	ترمز معمولی غالبا کار می‌کند، اما عملکرد ضدقفل از کار افتاده است، با احتیاط و فاصله بیشتر حرکت کنید و برای تعمیر اقدام کنید.
ESP/ESC (کنترل پایداری)	زرد	فعال شدن یا نقص در سیستم کنترل پایداری	اگر چراغ فقط هنگام لغزش چشمک بزند، یعنی سیستم در حال کار است. اگر ثابت روشن بماند، نقص احتمالی وجود دارد و باید بررسی شود.
هشدار فشار باد لاستیک (TPMS)	زرد	کاهش یا عدم تعادل فشار باد در یکی از چرخ‌ها	در اولین فرصت امن، فشار باد هر چهار چرخ را کنترل و اصلاح کنید.
کیسه هوا (Airbag)	زرد یا قرمز	نقص در سامانه کیسه هوا	کیسه هوا ممکن است در تصادف عمل نکند یا ناخواسته عمل کند. هرچه زودتر برای عیب‌یابی مراجعه کنید.
سطح سوخت کم	زرد یا کهربایی	ذخیره سوخت به حد پایین رسیده	در اولین فرصت امن سوخت‌گیری کنید، به خصوص در مسیرهای برون‌شهری ریسک خالی شدن باک را نپذیرید.
نور بالا	آبی	فعال بودن چراغ نور بالا	در حضور خودروهای روبه‌رو یا جلویی، برای جلوگیری از خیرگی حتما به نور پایین برگردید.
نور پایین	سبز	روشن بودن چراغ نور پایین	در شب، هوای مه‌آلود، بارانی یا دید کم باید روشن باشد.
چراغ مه‌شکن جلو	سبز	فعال بودن مه‌شکن جلو	فقط در مه، باران یا برف شدید استفاده شود، در هوای صاف آن را خاموش کنید.
چراغ مه‌شکن عقب	کهربایی	فعال بودن مه‌شکن عقب	در مه یا دید بسیار کم استفاده می‌شود. در شرایط عادی خاموش کردن آن ضروری است تا راننده عقب را دچار خیرگی نکند.
فلاشر (چراغ خطر)	هم‌زمان چشمک‌زدن دو راهنما	خودرو در وضعیت هشدار، توقف اضطراری یا خطر	در خرابی، تصادف یا توقف ناخواسته در مسیر، بلافاصله روشن کنید.

نکته مهم برای آزمون این است که بتوانید «سطح واکنش» را تشخیص دهید: آیا باید فورا بایستید، با احتیاط تا تعمیرگاه بروید، یا فقط از وضعیت آگاه باشید.

جدول مایعات خودرو

شناخت مایعات اصلی خودرو، برای حفظ سلامت فنی و همچنین برای پرسش‌های آیین‌نامه ضروری است. هر مایع، نقش، محل کنترل و بازه سرویس مخصوص خود را دارد.

قاعده طلایی مایعات داغ
در مورد سیستم خنک‌کننده و رادیاتور، هرگز درِ منبع یا رادیاتور را در حالت داغ بودن موتور به صورت ناگهانی باز نکنید. خطر پاشش آب جوش و بخار وجود دارد.

جدول زیر مایعات اصلی را خلاصه می‌کند:

نام مایع	وظیفه اصلی	محل کنترل / شاخص	بازه معمول بررسی	نکات ایمنی و آزمونی مهم
روغن موتور	روان‌کاری، خنک‌کاری نسبی، کاهش اصطکاک و فرسایش موتور	میله اندازه‌گیری (گیج روغن) در موتور	حداقل ماهانه یا پیش از سفر طولانی	سطح باید بین علامت Min و Max باشد. کمبود شدید روغن می‌تواند با چراغ فشار روغن قرمز همراه شود و در صورت بی‌توجهی به آسیب جدی موتور منجر شود.
مایع خنک‌کننده (آب رادیاتور)	خنک کردن موتور و جلوگیری از داغ شدن بیش از حد	مخزن انبساط شفاف کنار رادیاتور با نشان Min/Max	حداقل ماهی یک‌بار و قبل از سفرهای طولانی یا در تابستان	در حالت داغ، درپوش را باز نکنید. استفاده از ترکیب ضدیخ/ضدجوش در تمام فصول توصیه می‌شود.
روغن ترمز	انتقال نیروی ترمز از پدال به چرخ‌ها	مخزن کوچک نیمه‌شفاف در محفظه موتور	هر سرویس دوره‌ای و هنگام تعویض لنت	کاهش سطح می‌تواند نشانه نشتی یا ساییدگی لنت‌ها باشد و مستقیما به ایمنی مرتبط است.
روغن گیربکس (در بسیاری خودروها)	روان‌کاری قطعات متحرک گیربکس	بسته به نوع خودرو، ممکن است دارای گیج یا فقط قابل بررسی در تعمیرگاه باشد	طبق دفترچه، معمولا هر سرویس بزرگ	در خودروهای اتوماتیک، کیفیت و سطح این روغن، نقش مهمی در سلامت گیربکس دارد.
روغن هیدرولیک فرمان (در فرمان هیدرولیک)	کمک به سبک شدن فرمان	مخزن کوچک مشخص با علامت فرمان روی درپوش	دوره‌ای، هم‌زمان با سایر مایعات	کاهش سطح می‌تواند باعث سفت شدن فرمان و بروز صدا در سیستم شود.
مایع شیشه‌شوی	تمیز کردن شیشه جلو و گاهی عقب	مخزن مشخص با علامت شیشه و فواره روی درپوش	در شهرهای پرگردوغبار و زمستان، به طور مرتب	بهتر است به‌جای آب خالی از محلول شیشه‌شوی ضدیخ استفاده شود تا در سرما یخ نزند.
سوخت (بنزین یا گازوئیل)	تأمین انرژی برای موتور	نشانگر سوخت روی صفحه کیلومتر	همواره پیش از رسیدن به حد کم	رانندگی با باک بسیار خالی، علاوه بر خطر خاموش شدن، می‌تواند رسوبات ته باک را وارد سیستم سوخت کند.
مایع باتری (در باتری‌های غیرخشک)	محیط شیمیایی برای ذخیره و آزادسازی انرژی	سطح مایع در خانه‌های باتری	دوره‌ای در سرویس‌های تخصصی	پر کردن با آب مقطر انجام می‌شود. در بسیاری از خودروهای جدید باتری «بدون نیاز به سرویس» است.

برای آزمون، معمولا روی سه مورد بیشتر تأکید می‌شود: «روغن موتور»، «مایع خنک‌کننده»، «روغن ترمز».

جدول بررسی لاستیک

لاستیک‌ها تنها بخش خودرو هستند که با سطح جاده در تماس‌اند، بنابراین شرایط آن‌ها به طور مستقیم بر ترمز، فرمان‌دهی و پایداری اثر می‌گذارد.

قاعده کلیدی لاستیک
لاستیک با باد کم، هم ترمز را ضعیف می‌کند و هم باعث داغ شدن و احتمال ترکیدگی می‌شود. باد بیش از حد نیز سطح تماس را کم می‌کند و ترمز و فرمان را بدتر می‌کند.

جدول زیر مهم‌ترین موارد موردنیاز برای آزمون و استفاده روزمره را نشان می‌دهد:

مورد بررسی	توضیح / تعریف	نحوه کنترل	پیامدهای بی‌توجهی
فشار باد	فشاری که هوای داخل لاستیک ایجاد می‌کند و با واحد psi یا bar سنجیده می‌شود	با دستگاه فشارسنج در آپاراتی یا دستگاه‌های خودکار، بهترین زمان در حالت سرد بودن لاستیک است	مصرف سوخت بیشتر، کاهش عمر لاستیک، ترمز ضعیف، افزایش خطر ترکیدگی خصوصا در سرعت‌های بالا
عمق آج	شیارهای روی سطح لاستیک که آب را تخلیه و چسبندگی ایجاد می‌کنند	با ابزار سنجش عمق آج یا بازبینی چشمی، معمولا حداقل عمق قانونی حدود ۱.۶ میلی‌متر در نظر گرفته می‌شود	افزایش فاصله ترمز، افزایش خطر سر خوردن روی آب (آب‌پیمایی)، لغزش در باران و برف
الگوی ساییدگی	نحوه کم‌ شدن لاستیک در بخش‌های مختلف پهنا	با نگاه دوره‌ای به پهنای لاستیک: وسط، دو لبه، نقاط لکه‌ای	ساییدگی وسط = باد زیاد، ساییدگی دو لبه = باد کم، ساییدگی یک‌طرفه = مشکل تنظیم زوایای چرخ (سیبیل، کمبر، تو)، که روی پایداری و ترمز اثر منفی دارد.
تاریخ تولید (DOT)	کدی روی دیواره لاستیک که هفته و سال ساخت را نشان می‌دهد	روی بدنه لاستیک، معمولا چهار رقم آخر مثل 2319 یعنی هفته 23 سال 2019	لاستیک‌های بسیار قدیمی حتی با آج خوب، ممکن است خشک و شکننده باشند و خطر ترکیدگی در آن‌ها بیشتر است.
نوع و فصل لاستیک	لاستیک تابستانی، چهار فصل یا زمستانی	علامت‌گذاری روی بدنه (مانند M+S، Snow، نماد کوه و برف)	استفاده از لاستیک نامتناسب با فصل، به خصوص زمستان در مناطق سرد، می‌تواند ترمز و فرمان را بسیار ضعیف کند.
جابه‌جایی دوره‌ای چرخ‌ها	تعویض محل چرخ‌ها برای یکنواخت شدن ساییدگی	در سرویس‌های دوره‌ای طبق توصیه سازنده (مثلا هر ۱۰ تا ۱۵ هزار کیلومتر)	ساییدگی نامتعادل، کاهش عمر مفید لاستیک‌ها و تشدید مشکلات فرمان و تعلیق.

برای آزمون آیین‌نامه معمولا از شما می‌خواهند «چه زمانی باید فشار باد را بررسی کنید»، «خطر لاستیک صاف چیست» یا «معنای ساییدگی نامنظم» را توضیح دهید.

جدول سرویس دوره‌ای

سرویس دوره‌ای، برنامه‌ای منظم برای بررسی و تعویض اقلام مصرفی است که باعث افزایش عمر خودرو و کاهش احتمال نقص فنی ناگهانی می‌شود. جزئیات دقیق هر خودرو در دفترچه راهنما نوشته شده است، اما دانستن حدود کلی برای آزمون کافی است.

اصل مهم
بی‌توجهی به سرویس دوره‌ای، اغلب به خرابی ناگهانی در شرایط نامناسب، افزایش هزینه تعمیرات، و گاهی آسیب‌های غیرقابل‌جبران (مثلا سوختن موتور) منجر می‌شود.

در جدول زیر بازه‌های «تقریبی» آمده‌اند که بسته به نوع خودرو، سوخت، شرایط رانندگی و توصیه سازنده می‌توانند تغییر کنند:

مورد سرویس	بازه تقریبی کیلومتری یا زمانی	دلیل / اهمیت	نشانه‌های تأخیر بیش از حد
تعویض روغن موتور و فیلتر روغن	معمولا هر ۵ تا ۱۰ هزار کیلومتر یا هر ۶ تا ۱۲ ماه	حفظ روان‌کاری مناسب و جلوگیری از سایش موتور	صدای بیشتر موتور، کاهش شتاب، تیره و غلیظ شدن غیرعادی روغن، افزایش مصرف سوخت
فیلتر هوا	حدود هر ۱۰ تا ۲۰ هزار کیلومتر، یا در شرایط غبارآلود زودتر	تأمین هوای تمیز برای احتراق مناسب	کاهش قدرت موتور، افزایش مصرف سوخت، سیاه شدن شدید فیلتر
فیلتر بنزین	بسته به خودرو، مثلا هر ۲۰ تا ۴۰ هزار کیلومتر	جلوگیری از ورود ذرات به سیستم سوخت‌رسانی	بد کار کردن موتور، خاموش شدن ناگهانی، سخت روشن شدن
شمع‌ها	حدود هر ۲۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر (نوع معمولی)	ایجاد جرقه مناسب برای احتراق کامل	بد استارت خوردن، لرزش درجا، افزایش مصرف سوخت
روغن ترمز	معمولا هر ۲ سال یک‌بار	جلوگیری از جذب رطوبت و افت کارایی ترمز	حس اسفنجی در پدال، کاهش کارایی ترمز در ترمزهای طولانی
مایع خنک‌کننده (ضدیخ / ضدجوش)	هر ۲ تا ۳ سال یا طبق دفترچه	حفظ خاصیت ضدخوردگی و جلوگیری از جوش / یخ‌زدگی	تغییر رنگ شدید مایع، رسوب در رادیاتور، افزایش احتمال داغ کردن موتور
فیلتر کابین (فیلتر هوا داخل اتاق)	۱۰ تا ۲۰ هزار کیلومتر	تصفیه هوای داخل خودرو، کاهش بوی نامطبوع	بخار کردن شیشه‌ها، بوی بد، کاهش کارایی سیستم تهویه
تنظیم و بررسی ترمزها و لنت	در هر سرویس اصلی، یا هنگام بروز نشانه‌های غیرعادی	حفظ فاصله ترمز کوتاه و ایمنی	سوت کشیدن، صدای ساییدگی فلز، کشیدن خودرو به یک طرف، افزایش فاصله ترمز
تنظیم زوایای چرخ (جلو‌ بندی) و بالانس	در صورت مشاهده ساییدگی غیرعادی، کشیدن فرمان، یا هر چند ده هزار کیلومتر	ثبات مسیر، کاهش لرزش، افزایش عمر لاستیک	لرزش فرمان، کشیدن به یک طرف، ساییدگی نامنظم لاستیک
باتری	حدود ۳ تا ۵ سال بسته به نوع و شرایط	تأمین انرژی راه‌اندازی و برق خودرو	استارت سخت، کم شدن نور چراغ‌ها، روشن شدن چراغ هشدار باتری

در آزمون، معمولا کافی است بدانید «سرویس دوره‌ای از چه چیزهایی تشکیل می‌شود» و «هدف کلی آن چیست»، نه این که تمام اعداد را حفظ باشید. تمرکز خود را بر فهم ارتباط سرویس با ایمنی بگذارید.

جدول اقدامات نقص فنی

در زمان بروز نقص فنی، اولویت همیشه «حفظ کنترل خودرو و ایمنی خود و دیگران» است، نه حل کامل عیب در کنار راه. در این بخش، برای چند وضعیت پرتکرار، واکنش‌های کلی را خلاصه می‌کنیم.

قاعده امنیت در نقص فنی
در هر نوع خرابی، ابتدا: فرمان را محکم بگیرید، از حرکات ناگهانی بپرهیزید، به‌آرامی سرعت را کم کنید، به محل امن (کنار راه، شانه، پارکینگ) منتقل شوید، فلاشر را روشن و محل را ایمن کنید.

نوع نقص فنی	نشانه‌ها	اقدام فوری هنگام حرکت	اقدام پس از توقف امن
خاموش شدن ناگهانی موتور در حال حرکت	از دست رفتن قدرت، روشن ماندن چراغ‌های داشبورد، سنگین شدن فرمان و ترمز (در برخی خودروها)	فرمان را محکم گرفته، سعی کنید با استفاده از نیروی باقیمانده، خودرو را به شانه راه یا محل امن هدایت کنید. از ترمز ناگهانی خودداری کنید. فلاشر را روشن کنید.	پس از توقف، تلاش برای روشن کردن مجدد فقط در محل امن. در صورت تکرار خاموش شدن، با امداد تماس بگیرید و از ادامه مسیر خودداری کنید.
داغ کردن موتور	بالا رفتن نشانگر دما، بوی داغی یا بخار از زیر کاپوت	در اسرع وقت سرعت را کم کنید، کولر را خاموش و در صورت امکان بخاری را روشن کنید تا بخشی از گرما را بگیرد، در محل امن توقف کنید.	موتور را خاموش کنید. درِ رادیاتور یا منبع را تا خنک شدن کامل باز نکنید. پس از کاهش دما، سطح مایع خنک‌کننده را بررسی کنید. در صورت نشت یا تکرار مشکل، با امداد تماس بگیرید.
خرابی ترمز پایی	پایین رفتن غیرعادی پدال، نداشتن ترمزگیری مؤثر	آرامش خود را حفظ کنید، پای خود را از گاز بردارید، با دنده معکوس از ترمز موتور کمک بگیرید، به تدریج و با احتیاط از ترمز دستی استفاده کنید، فلاشر را روشن و دیگران را آگاه کنید.	پس از توقف در محل امن، از ادامه رانندگی خودداری کنید و با امداد یا یدک‌کش تماس بگیرید. رانندگی با ترمز معیوب به هیچ وجه مجاز نیست.
گیر کردن پدال گاز	شتاب ناخواسته، بالا رفتن دور موتور	در اولین فرصت دنده را در حالت خلاص قرار دهید، از ترمز استفاده کنید و تلاش کنید خودرو را به محل امن هدایت کنید. فرمان را محکم نگه دارید.	پس از توقف، موتور را خاموش کنید. بدون رفع علت گیر کردن، حرکت را ادامه ندهید.
ترکیدن لاستیک در حرکت	صدای انفجار، کشیده شدن خودرو به یک سمت، لرزش شدید	محکم گرفتن فرمان، خودداری از ترمز شدید، برداشتن پا از گاز و اجازه دادن به کاهش تدریجی سرعت، هدایت آرام خودرو به شانه راه یا محل امن.	پس از توقف، مثلث خطر را در فاصله مناسب قرار دهید. در صورت توانایی، چرخ را با زاپاس تعویض کنید، در غیر این صورت با امداد تماس بگیرید.
از کار افتادن ناگهانی فرمان (احساس سفت شدن شدید)	چرخش سخت فرمان، به خصوص در خودروهای هیدرولیک/برقی	سرعت را به آرامی کم کنید و از حرکات ناگهانی فرمان خودداری کنید. سعی کنید مسیر مستقیم را حفظ و به محل امن برسید.	پس از توقف، سطح روغن هیدرولیک را فقط در صورت آشنایی بررسی کنید. در هر حال، بدون رفع عیب، حرکت را ادامه ندهید.
نقص در سیستم برقی (خاموش شدن چراغ‌ها در شب)	قطع ناگهانی نور جلو یا سایر چراغ‌ها	سرعت را سریعا و به‌تدریج کم کنید، اگر فلاشر کار می‌کند آن را روشن کنید، به کمک نور محیط و علائم، به محل امن (شانه، پارکینگ، خروجی) بروید.	تا رفع عیب و روشن شدن چراغ‌ها، به ویژه در شب یا مه، از رانندگی خودداری کنید. مشکل ممکن است از فیوز، باتری یا سیم‌کشی باشد.
بوی شدید سوخت یا مشاهده نشتی سوخت	بوی بنزین، لکه‌های سوخت زیر خودرو	اگر در حال حرکت هستید، در اولین محل امن توقف کنید. از کشیدن سیگار یا ایجاد جرقه خودداری کنید.	موتور را خاموش کنید، از قرار گرفتن در نزدیکی محل نشت با سیگار یا شعله اجتناب کنید، با امداد یا آتش‌نشانی (در صورت خطر جدی) تماس بگیرید. خودسرانه در محل نشت اقدام به تعمیر نکنید.

برای آزمون آیین‌نامه، مهم این است که ترتیب ذهنی شما کاملا روشن باشد: «اول کنترل خودرو، دوم خروج از مسیر خطر، سوم ایمن‌سازی، چهارم تماس با امداد / بررسی عیب». در حالت واقعی نیز، همین ترتیب از شما یک راننده ایمن و مسئول می‌سازد.