21.1.2. بررسی وضعیت

Table of Contents

سطح هوشیاری

برای هر نوع کمک اولیه، نخستین کار این است که بفهمید مصدوم «هوشیار است یا نه». ارزیابی سطح هوشیاری باید سریع، واضح و بدون ایجاد خطر اضافی انجام شود. در امداد حرفه‌ای از مقیاس‌هایی مانند AVPU استفاده می‌شود، که برای شما به عنوان راننده کافی و قابل فهم است.

می‌توانید سطح هوشیاری مصدوم را به صورت زیر در نظر بگیرید:

حالت	نشانه‌ها	معنی عملی برای شما
A (هشیار)	به سؤال‌ها جواب می‌دهد، محیط اطراف را درک می‌کند	خطر فوری کمتر، اما همچنان نیاز به بررسی دارد
V (پاسخ به صدا)	با صدا زدن، چشمانش را باز می‌کند یا حرکتی نشان می‌دهد	هوشیاری کاهش یافته، خطر بالاتر
P (پاسخ به درد)	فقط با محرک دردناک خفیف مثل فشار روی شانه واکنش می‌دهد	وضعیت بسیار ناپایدار
U (بدون پاسخ)	هیچ واکنشی به صدا یا لمس و درد نشان نمی‌دهد	بیهوشی، اورژانس جدی

برای ارزیابی، ابتدا بدون لمس کردن، از دور وضعیت عمومی را نگاه کنید. اگر خطری مانند آتش، دود، بنزین نشت‌کرده یا ترافیک در حال عبور وجود دارد، ابتدا تا حد امکان صحنه را ایمن کنید و خودتان را در معرض خطر مستقیم قرار ندهید.

سپس نزدیک مصدوم شوید، در فاصله‌ای امن و در صورت امکان در کنار سر او قرار بگیرید. او را با صدای بلند و واضح صدا بزنید، مثلا: «آقا، خانم، صدای منو می‌شنوید؟» اگر پاسخی نداد، به آرامی شانه او را تکان خفیف دهید، نه شدید، و دوباره صدا بزنید. اگر همچنان واکنشی نبود، او را «بیهوش» در نظر بگیرید.

قاعده مهم:
اگر مصدوم بیهوش است و به صدا و لمس واکنش نمی‌دهد، فرض کنید جان او در خطر است و بلافاصله مراحل بررسی راه هوایی، تنفس و گردش خون را آغاز کنید.

هرگاه در ارزیابی هوشیاری شک داشتید، وضعیت را «بدتر» در نظر بگیرید، نه بهتر. یعنی اگر مطمئن نیستید که هوشیار است، او را در حداقل سطح بالاتری از خطر فرض کنید و با احتیاط کامل عمل کنید.

راه هوایی

پس از بررسی سطح هوشیاری، مهم‌ترین مرحله، اطمینان از «باز بودن راه هوایی» است. راه هوایی مسیر ورود و خروج هوا بین دهان و بینی تا ریه‌ها است. اگر این مسیر بسته شود، حتی در چند دقیقه می‌تواند باعث آسیب شدید مغزی و مرگ شود.

در افراد بیهوش، چون عضلات بدن شل می‌شوند، زبان ممکن است به عقب بیفتد و جلوی راه هوایی را بگیرد. همچنین ممکن است خون، استفراغ، دندان شکسته یا جسم خارجی مسیر هوا را مسدود کرده باشد.

برای بررسی ابتدایی راه هوایی:

کنار سر مصدوم زانو بزنید.
اگر احتمال آسیب جدی ستون فقرات گردن وجود ندارد، یک دست را روی پیشانی او بگذارید و به آرامی سر را کمی به عقب خم کنید.
با انگشتان دست دیگر، زیر چانه را گرفته و کمی به بالا بیاورید تا چانه بالا بیاید. این روش را «سر عقب، چانه بالا» می‌نامند.

قاعده مهم برای راننده:
در تصادف‌های رانندگی، همیشه احتمال آسیب گردن و ستون فقرات وجود دارد.
اگر مشکوک به شکستگی گردن هستید، از خم کردن زیاد سر خودداری کنید و تا حد امکان حرکت ستون فقرات را کم کنید. در این حالت، باز کردن راه هوایی باید با حداقل حرکت گردن انجام شود.

اگر جسم قابل مشاهده‌ای در دهان مصدوم می‌بینید که به راحتی و بدون فشار عمیق می‌توان آن را برداشت، با پارچه تمیز یا گاز استریل آن را خارج کنید. هرگز انگشت خود را کورکورانه به داخل گلو فرو نکنید، چون ممکن است جسم را بیشتر به عمق هل دهید و انسداد را بدتر کنید، یا باعث استفراغ شوید.

در فرد هوشیار، اگر سرفه می‌کند و تلاش دارد جسم را خارج کند، اجازه دهید سرفه کند. در این موقعیت فقط او را تشویق به سرفه مؤثر کنید و آماده باشید اگر وضعیت بدتر شد، کمک حرفه‌ای را سریع‌تر خبر کنید.

تنفس

بعد از باز کردن راه هوایی، باید به سرعت تشخیص دهید که مصدوم «نفس می‌کشد یا نه». این مرحله به طور مستقیم با خطر مرگ نزدیک مرتبط است و باید بدون تأخیر انجام شود.

سه کار هم‌زمان انجام دهید، که معمولا با عبارت «ببین، بشنو، حس کن» معرفی می‌شود:

ببین: به قفسه سینه و شکم مصدوم نگاه کنید که آیا بالا و پایین می‌رود یا نه.
بشنو: گوش خود را نزدیک دهان و بینی مصدوم ببرید تا صدای نفس کشیدن را بشنوید.
حس کن: با گونه خود تلاش کنید جریان هوای بازدم را حس کنید.

این بررسی نباید بیش از ۱۰ ثانیه طول بکشد. اگر در این مدت هیچ نشانه‌ای از تنفس طبیعی ندیدید یا فقط نفس‌های خیلی ضعیف و نامنظم (نفس‌های گاهی، صدادار و عمیق مثل «خُرخُر» که پایدار نیست) مشاهده کردید، آن را «تنفس مؤثر» حساب نکنید.

اصل حیاتی:
اگر مصدوم بیهوش است و تنفس مؤثر ندارد، در شرایط استاندارد باید «احیای قلبی ریوی» آغاز شود.
در این دوره، شما فقط با اصول تشخیص آشنا می‌شوید. اجرای کامل احیا نیاز به آموزش عملی دارد، اما حداقل وظیفه شما «تماس فوری با اورژانس» و «آماده‌سازی محیط برای امدادگران» است.

اگر مصدوم بیهوش است اما نفس می‌کشد، برای حفاظت از راه هوایی، در صورت نبودن شک قوی به آسیب ستون فقرات، می‌توانید او را در «وضعیت ریکاوری» قرار دهید؛ یعنی به پهلو بخوابانید تا اگر استفراغ یا خونریزی دهان رخ داد، وارد راه هوایی و ریه نشود. این تکنیک در بخش دیگری از دوره به طور جداگانه توضیح خواهد شد، در اینجا فقط کافی است بدانید که هدف، حفظ تنفس و جلوگیری از خفگی است.

در فرد هوشیار، که به خوبی نفس می‌کشد اما درد دارد یا مضطرب است، او را در وضعیتی بنشانید یا بخوابانید که برای خودش راحت‌تر است. در تنگی نفس، معمولا وضعیت نیمه‌نشسته برای فرد راحت‌تر است.

گردش خون

پس از اطمینان نسبی از وجود یا عدم وجود تنفس، باید به «گردش خون» توجه کنید. هدف شما این نیست که مثل یک امدادگر حرفه‌ای نبض تمام نقاط بدن را بررسی کنید، بلکه باید سریع بفهمید آیا نشانه‌ای از جریان خون مؤثر و ضربان قلب وجود دارد یا نه.

نشانه‌های گردش خون مؤثر شامل موارد زیر است:

حرکت و واکنش مصدوم.
وجود علائم واضح حیات، مثل باز و بسته شدن چشم‌ها، تلاش برای صحبت، حرکت اندام‌ها.
رنگ نسبتاً طبیعی پوست و لب‌ها.

در صورت آموزش‌دیدن، می‌توانید نبض گردنی (کاروتید) را کنترل کنید، ولی برای راننده مبتدی، بررسی این مورد در صحنه حادثه همیشه ساده نیست و نتیجه‌گیری ممکن است اشتباه باشد. بنابراین، در عمل، ترکیب «بیهوشی + عدم تنفس مؤثر» را به عنوان وضعیت تهدیدکننده حیات در نظر بگیرید که نیاز به احیای فوری و حضور اورژانس دارد.

همزمان باید به علائم «گردش خون نامناسب» توجه کنید، مانند:

رنگ‌پریدگی شدید.
سردی پوست، به‌خصوص در انگشتان.
عرق سرد.
گیجی، بی‌قراری یا کاهش هوشیاری که رو به بدتر شدن است.

این علائم می‌تواند نشانه «شوک» باشد، مثلا به علت خون‌ریزی داخلی یا خارجی یا آسیب جدی. در چنین حالتی، مصدوم را حرکت ندهید، او را خوابانده و اگر گردن مشکوک نیست، به آرامی پاها را مختصری بالا ببرید مگر این که به دلیل شکستگی پا یا درد شدید نتوان این کار را انجام داد. روی او را با پتوی نازک یا لباس اضافه بپوشانید تا از سرماخوردگی و تشدید شوک جلوگیری شود.

نکته مهم برای آزمون و عمل:
در صحنه تصادف، شما به عنوان راننده، وظیفه ندارید و نباید تلاش برای «تشخیص پزشکی دقیق» انجام دهید.
کاری که باید انجام دهید:

تشخیص سریع خطر جانی (هوشیاری، تنفس، خون‌ریزی شدید).
ایمن نگه داشتن مصدوم تا رسیدن نیروهای حرفه‌ای.
تماس هرچه سریع‌تر و دقیق‌تر با اورژانس.

خون‌ریزی شدید

در کنار بررسی کلی گردش خون، «خون‌ریزی شدید» یک وضعیت فوق العاده اورژانسی است که باید بلافاصله تشخیص داده شود و تا حد امکان کنترل گردد. خون‌ریزی شدید خارجی می‌تواند در چند دقیقه جان مصدوم را تهدید کند.

نشانه‌های خون‌ریزی شدید خارجی عبارت است از:

خروج سریع خون به صورت فورانی یا جریان مداوم از زخم، به ویژه اگر خون روشن و جهنده باشد.
آغشته شدن سریع لباس‌ها و زمین به خون.
ترکیب رنگ‌پریدگی، سرد شدن پوست، و ضعف یا بی‌حالی مصدوم.

اصلی‌ترین و مؤثرترین اقدام فوری برای راننده عادی، «فشار مستقیم روی محل خون‌ریزی» است. اگر گاز استریل یا پارچه تمیز در دسترس دارید، آن را روی زخم قرار دهید و با دست فشار یکنواخت و ثابت وارد کنید. اگر چیزی در زخم فرو رفته است، آن را بیرون نکشید، فقط اطراف آن را با پارچه پر کرده و فشار دهید.

اگر پارچه خیس از خون شد، روی همان پارچه، پارچه دیگری قرار دهید. آن را برندارید، چون ممکن است لخته‌های در حال تشکیل را جدا و خون‌ریزی را بدتر کنید. تا زمانی که امکان‌پذیر است، فشار را نگه دارید، حتی اگر چند دقیقه طولانی به نظر برسد.

در خون‌ریزی اندام‌ها، اگر آموزش کافی دارید، در شرایط بسیار شدید و دور از دسترس بودن کمک حرفه‌ای، می‌توان از «باند فشاری» یا در برخی موارد از «تورنیکه» استفاده کرد، ولی استفاده نادرست از تورنیکه خود می‌تواند خطرناک باشد. در سطح این دوره، تمرکز شما باید روی «فشار مستقیم» و رساندن سریع مصدوم به دست امدادگران باشد.

مادرِ تمام اصول در خون‌ریزی شدید این است که:

اصل حیاتی خون‌ریزی:
هر خون‌ریزی شدید قابل مشاهده را «اورژانس تهدیدکننده حیات» در نظر بگیرید.
اول فشار مستقیم روی زخم، بعد اقدامات دیگر.
تأخیر در کنترل خون‌ریزی شدید می‌تواند در چند دقیقه منجر به مرگ شود.

در کنار کنترل خون‌ریزی، همواره به علائم شوک توجه کنید و مصدوم را از نظر هوشیاری و تنفس تحت نظر داشته باشید. اگر خون‌ریزی داخلی مشکوک است، مثلا در آسیب شدید شکم، قفسه سینه یا لگن، یا در تصادف‌های پرسرعت، مصدوم را حرکت ندهید، فقط او را گرم و آرام نگه دارید و تماس با اورژانس را در اولویت قرار دهید.

تماس با اورژانس

پس از ارزیابی اولیه سطح هوشیاری، راه هوایی، تنفس، گردش خون و خون‌ریزی، یا حتی هم‌زمان با این مراحل اگر چند نفر در صحنه هستند، «تماس با اورژانس» مهم‌ترین اقدام شما است.

در ایران، شماره اورژانس پزشکی ۱۱۵ است. در تماس تلفنی، نکات زیر را به ترتیب و به‌صورت آرام و واضح بیان کنید:

معرفی کوتاه خودتان، مثلا «من راننده یک خودرو هستم و در محل تصادف حضور دارم».
محل دقیق حادثه: نام شهر، نام خیابان یا جاده، نزدیک‌ترین نشانه (مثلا پل، خروجی، پمپ‌بنزین، تابلو کیلومتر).
نوع حادثه: تصادف خودروی سواری با کامیون، واژگونی، برخورد با عابر، آتش‌سوزی خودرو و غیره.
تعداد تقریبی مصدومان.
وضعیت کلی مصدوم یا مصدومان: مثلا «یک نفر بیهوش است و نفس نمی‌کشد»، «یک نفر خون‌ریزی شدید از پا دارد»، «چند نفر هوشیار هستند اما درد شدید دارند».
هر خطر اضافی: نشت بنزین، دود، آتش، احتمال سقوط خودرو از پل، انسداد جاده، گیرکردن مصدوم در خودرو و مانند آن.

قاعده طلایی تماس با اورژانس:
هرگز تا وقتی اپراتور اورژانس مکالمه را تمام نکرده، تماس را قطع نکنید.
به سؤال‌های او دقیق جواب دهید و اگر راهنمایی عملی ساده‌ای برای کمک اولیه به شما می‌دهد، در حد توان و با حفظ ایمنی، آن را اجرا کنید.

پس از تماس، تلفن خود را در دسترس نگه دارید، چون امکان دارد برای دریافت اطلاعات بیشتر یا راهنمایی‌های تکمیلی با شما تماس بگیرند. اگر افراد دیگری در صحنه هستند، می‌توانید وظایف را تقسیم کنید، مثلا یک نفر فشار روی زخم را ادامه دهد، دیگری با اورژانس در تماس باشد، و شخصی دیگر به هدایت ترافیک و ایمن‌سازی صحنه کمک کند.

به عنوان راننده، وظیفه شما این است که بین «کمک کردن» و «خطر کردن بی‌مورد» تعادل ایجاد کنید. هر اقدامی که جان شما را در خطر جدی قرار دهد، کمک مناسبی نیست، زیرا خود شما نیز تبدیل به مصدوم جدید خواهید شد و شرایط را برای امدادگران پیچیده‌تر می‌کنید. وظیفه قانونی و اخلاقی شما «گزارش به موقع، ایمن‌سازی نسبی، و کمک در حد توان و آموزش» است، نه انجام اقدامات پزشکی تخصصی.