21.1.1. بررسی صحنه

Table of Contents

ایمنی امدادگر

اولین و مهم‌ترین اصل در کمک‌های اولیه این است که خودِ امدادگر آسیب نبیند. اگر شما دچار حادثه شوید، نه تنها کمکی به مصدومان نمی‌شود، بلکه تعداد افراد درگیر بیشتر می‌شود و کار نیروهای امدادی رسمی هم سخت‌تر خواهد شد. بنابراین قبل از نزدیک شدن به هر صحنه تصادف یا حادثه، چند ثانیه مکث کنید، نفس عمیق بکشید و اطراف را با دقت ارزیابی کنید.

به یاد داشته باشید که وظیفه شما در محل تصادف «پزشک شدن» نیست، بلکه «ایمن نگه‌داشتن صحنه، خبر کردن نیروهای حرفه‌ای و انجام کارهای ساده و بی‌خطر» است.

در ارزیابی اولیه صحنه، به این پرسش‌ها در ذهن خود پاسخ دهید:
آیا محل حادثه هنوز خطرناک است؟ آیا وسیله نقلیه دیگری ممکن است برخورد کند؟ آیا احتمال آتش‌سوزی، نشت سوخت یا برق‌گرفتگی وجود دارد؟ آیا می‌توانم بدون به خطر انداختن خودم به مصدوم نزدیک شوم؟ اگر پاسخ هر کدام از این پرسش‌ها منفی است، باید فاصله ایمن بگیرید و فقط از دور هشدار بدهید و با اورژانس و پلیس تماس بگیرید.

قاعده طلایی: «هیچ‌وقت برای نجات دیگران، جان خود را در معرض خطر جدی قرار ندهید.» اگر صحنه امن نیست، نزدیک نشوید و فقط کمک حرفه‌ای را خبر کنید.

در تصادف‌های جاده‌ای، فاصله ایمن معمولا چند متر دورتر از خودروهای آسیب‌دیده و در جایی است که خطر برخورد وسایل نقلیه دیگر کمتر است. اگر در شب یا در شرایط دید کم هستید، اهمیت این فاصله بیشتر هم می‌شود. در صورت امکان، جلیقه بازتابنده بپوشید و از قرار گرفتن در پیچ‌ها، پشت سربالایی‌ها یا هر نقطه کم‌دید خودداری کنید.

همچنین، از رفتارهای هیجانی پرهیز کنید. دویدن بدون توجه در وسط راه، ورود به خودروی در حال دود کردن، یا تلاش برای جابه‌جایی اجبار‌ی مصدوم بدون احساس خطر فوری، همه مثال‌هایی از نادیده گرفتن ایمنی امدادگر هستند.

خطر ترافیک

در حوادث رانندگی، بزرگ‌ترین خطر اولیه برای امدادگر و مصدومان، «ترافیک در حال حرکت» است. بسیاری از مصدومان ثانویه، به دلیل برخورد خودروهای بعدی با محل حادثه آسیب می‌بینند. به همین دلیل، قبل از نزدیک شدن به خودروی آسیب‌دیده یا عابر مصدوم، باید مطمئن شوید که رانندگان دیگر متوجه حادثه می‌شوند و فرصت کافی برای کاهش سرعت و تغییر مسیر دارند.

اگر خود شما راننده خودرویی هستید که در حادثه حضور دارید، ابتدا خودرو را تا حد امکان به کنار راه، شانه یا محل امن منتقل کنید. سپس فلاشر را روشن کنید و اگر به‌طور کامل از مسیر عبور خارج شدید، ترمز دستی را بکشید. در صورت امکان، مثلث خطر را در فاصله مناسب پشت حادثه قرار دهید. در راه‌های کم‌سرعت شهری این فاصله می‌تواند حدود ۲۰ تا ۳۰ متر باشد، اما در جاده‌ها و آزادراه‌ها باید فاصله را بسیار بیشتر، در حد ۷۰ تا ۱۰۰ متر یا حتی بیشتر در شیب و پیچ، در نظر گرفت تا رانندگان فرصت کافی برای واکنش داشته باشند.

اگر چند نفر در محل حضور دارند، می‌توانید یکی از افراد را در فاصله ایمن‌تر، پیش از صحنه تصادف قرار دهید تا با علامت‌دادنِ واضح و ایمن (مثلا با دست یا چراغ‌قوه در شب) رانندگان را از دور آگاه کند، به شرطی که خودش هم در معرض برخورد قرار نگیرد. ایستادن وسط خط عبور یا پشت پیچ خطرناک است؛ محل ایستادن باید در حاشیه راه باشد.

هیچ‌وقت بدون نگاه کردن به دو طرف راه، ناگهان از عرض جاده عبور نکنید، حتی اگر به قصد کمک به مصدوم باشد. ابتدا مسیر را بررسی و سپس سریع و مستقیم عبور کنید. کودکان یا همراهان غیرآموزش‌دیده را به وسط صحنه حادثه نیاورید، بلکه در فاصله امن نگه دارید.

هر اقدامی که باعث شود شما یا مصدومان دوباره در مسیر مستقیم عبور وسایل نقلیه قرار بگیرید، ممنوع است. اول هشدار به ترافیک، بعد نزدیک شدن به مصدوم.

خطر آتش

در تصادف‌های شدید، احتمال آتش‌سوزی همیشه وجود دارد، حتی اگر در لحظه اول شعله‌ای نبینید. نشت سوخت، جرقه‌های احتمالی، کابل‌های برق آسیب‌دیده و حرارت موتور، همگی می‌توانند زمینه آتش‌گرفتن خودرو را ایجاد کنند. بنابراین هنگام ارزیابی صحنه باید چند نشانه مهم را جست‌وجو کنید.

به بوی سوخت توجه کنید. بوی شدید بنزین یا گازوئیل، لکه‌های مایع روی زمین زیر خودرو، دود غیرعادی از زیر کاپوت یا از محل باک، همگی هشداردهنده‌اند. همچنین وجود شعله کوچک، جرقه، دود غلیظ، یا صدای خش‌خش ناشی از نشت گاز، علامت خطر بالای آتش‌سوزی است. در این شرایط، باید اولویت اصلی شما «دور کردن افراد از خودرو» و «فاصله گرفتن از منبع خطر» باشد، نه ماندن کنار خودرو.

اگر خودرو در حال دود کردن است، از باز کردن سریع درِ کاپوت خودداری کنید، زیرا ورود ناگهانی هوا می‌تواند باعث شعله‌ور شدن آتش پنهان شود. اگر کپسول آتش‌نشانی در دسترس و صحنه نسبتا امن است، می‌توان از فاصله مناسب و در صورت آموزش‌دیدن، سعی در مهار آتش کوچک کرد. اما اگر آتش در حال گسترش است، یا چند خودرو درگیرند، باید همه افراد را به فاصله ایمن منتقل کنید و منتظر آتش‌نشانی بمانید.

نزدیک شدن به خودرویی که باک آن در اثر ضربه تغییر شکل داده یا صدای غیرعادی از آن شنیده می‌شود، می‌تواند بسیار خطرناک باشد. در این حالت، حتی اگر مصدوم داخل خودرو است، باید بین خطر آتش فوری و خطرِ جابه‌جایی مصدوم، سریع ولی منطقی تصمیم بگیرید. اگر نشانه‌ای از آتش در شُرف وقوع می‌بینید، ممکن است مجبور به خارج کردن فوری مصدوم باشید، اما این تصمیم باید فقط زمانی گرفته شود که «خطر زنده سوختن» از «خطر آسیب بیشتر ستون فقرات» جدی‌تر باشد.

همچنین، استعمال دخانیات در محل حادثه کاملا ممنوع است. اجازه ندهید کسی سیگار روشن کند یا از فندک استفاده کند. حتی جرقه کوچک می‌تواند در حضور بخار سوخت فاجعه‌آفرین باشد.

اگر بوی سوخت شدید، دود غلیظ، یا شعله می‌بینید، اول همه را از خودرو دور کنید و حداقل چند ده متر فاصله بگیرید، سپس با آتش‌نشانی تماس بگیرید. نجات جان خود و دیگران مهم‌تر از نجات خودرو است.

خطر برق

در برخی حوادث رانندگی، به‌ویژه برخورد با تیر برق، کابل‌های برق هوایی، یا تابلوهای برقی، خطر برق‌گرفتگی جدی وجود دارد. همچنین بعضی خودروها، به‌خصوص خودروهای هیبریدی و برقی، دارای سیستم‌های ولتاژ بالا هستند که در صورت آسیب می‌توانند برای امدادگر خطرناک باشند.

اگر سیم برق روی خودرو افتاده، یا در نزدیکی خودرو سیم پاره‌شده روی زمین می‌بینید، فرض کنید که آن سیم «برقدار» است، حتی اگر جرقه یا صدایی نبینید. در این حالت، هیچ‌کس نباید به خودرو یا سیم دست بزند. نزدیک‌شدن بیش از حد نیز می‌تواند خطرناک باشد، چون الکتریسیته ممکن است از طریق زمین مرطوب یا فلزات اطراف منتقل شود. بهترین کار این است که در فاصله‌ای امن بمانید، به مصدومان داخل خودرو بگویید که ساکن بمانند و به بخش فلزی دست نزنند، و بلافاصله با اورژانس و اداره برق یا آتش‌نشانی تماس بگیرید.

اگر خودرو با تیر چراغ برق، ترانس برق، یا تأسیسات برقی کنار جاده برخورد کرده، حتی بدون مشاهده سیم پاره، باز هم احتمال وجود خطر برق هست. در این شرایط، هنگام راه رفتن در نزدیکی محل، از برداشتن قدم‌های بلند خودداری کنید، چون در اطراف نقطه اتصال سیم با زمین ممکن است اختلاف پتانسیل وجود داشته باشد. اگر دستور لازم‌الاجرا صادر نشود، بهتر است شعاعی امن را تخمین بزنید و افراد را بیرون از آن نگه دارید.

در مورد خودروهای برقی یا هیبریدی، جدا از شبکه برق شهری، باید از دست‌کاری کابل‌های نارنجی‌رنگ یا اجزای برقی مشخص خودداری کنید. این سیستم‌ها می‌توانند تا مدت کوتاهی پس از حادثه نیز خطر ولتاژ بالا داشته باشند. وظیفه امدادگر عادی، فقط دور کردن مردم از محل، هشدار دادن و تماس با نیروهای متخصص است، نه خاموش کردن سیستم برقی خودرو.

هرگاه کوچک‌ترین تردیدی در مورد وجود برق در صحنه دارید، به مصدوم یا خودرو دست نزنید و فقط از دور هشدار دهید و با اورژانس و آتش‌نشانی تماس بگیرید. «شک در برق» را همیشه مثل «وجود برق» فرض کنید.

خطر نشت سوخت

نشت سوخت از شایع‌ترین خطرهای پنهان در صحنه تصادف است. سوخت می‌تواند از باک، لوله‌های سوخت، موتور، یا حتی از محفظه چرخ یدکی برخی خودروها خارج شود. بنزین و گازوئیل نه تنها به‌سرعت آتش می‌گیرند، بلکه بخار آن‌ها نیز بسیار خطرناک است. هنگام ارزیابی صحنه باید فعالانه دنبال نشانه‌های نشت سوخت بگردید.

روی زمین اطراف خودروها را نگاه کنید. وجود لکه‌های براق، مایع روان شده در جهت شیب جاده، یا بوی تند بنزین، همه هشداردهنده‌اند. اگر جاده شیب‌دار است، مراقب باشید که سوخت در جهت پایین‌دست حرکت کرده و ممکن است به زیر خودروهای دیگر برسد. در این حالت، باید خودروهای سالم را اگر ممکن است، با احتیاط چند متر جابه‌جا کرد تا از محل تجمع سوخت دور شوند، به شرطی که این کار خود باعث ایجاد خطر جدید نشود.

اگر سوخت در حال نشت است، هر منبع جرقه را باید حذف کنید. موتور خودروها را در صورت امکان خاموش کنید، استفاده از بوق، فندک، سیگار یا هر وسیله تولید جرقه را ممنوع کنید. حتی کشیدن یا رها کردن ناگهانی زنجیر فلزی، یا برخورد فلز با آسفالت، می‌تواند در حضور بخار غلیظ سوخت خطرناک باشد.

نباید روی لکه‌های سوخت راه بروید، چون هم سر می‌خورید و هم کفش شما آغشته به سوخت می‌شود و ممکن است آتش را به نقطه دیگری منتقل کند. همچنین نباید سعی کنید با آب، سوخت را بشویید، زیرا این کار می‌تواند سوخت را در سطح وسیع‌تر پخش کند.

اگر نشت سوخت نزدیک خودروهای دیگر، منابع حرارتی، یا محل‌هایی مثل کافه، مغازه یا ساختمان است، باید افراد را از آن نقاط هم دور کنید و به سرعت آتش‌نشانی را خبر کنید. در این میان، وظیفه شما کنترل جمعیت، دور کردن تماشاگران کنجکاو، و حفظ نظم نسبی تا رسیدن نیروهای حرفه‌ای است.

هرگاه بوی سوخت را احساس کردید یا لکه مایع مشکوک دیدید، فرض را بر خطر آتش‌سوزی بگذارید، از راه‌اندازی موتور، روشن کردن هر نوع شعله و نزدیک شدن افراد غیرضروری جلوگیری کنید و سریع با آتش‌نشانی تماس بگیرید.

استفاده از تجهیزات محافظتی

در صحنه حادثه، علاوه بر خطرهای محیطی، تماس مستقیم با خون، ترشحات بدن، شیشه شکسته، فلزهای تیز و اجسام آلوده نیز سلامت امدادگر را تهدید می‌کند. استفاده از تجهیزات محافظتی ساده می‌تواند این خطرها را بسیار کاهش دهد. حتی اگر امکانات حرفه‌ای در اختیار ندارید، آشنایی با اصول حفاظت شخصی برای هر راننده ضروری است.

مهم‌ترین وسیله محافظتی، دستکش یک‌بارمصرف است. اگر در خودرو خود جعبه کمک‌های اولیه نگه می‌دارید، حتما چند جفت دستکش لاتکس یا نایلونی هم در آن قرار دهید. هنگام لمس مصدوم، به‌خصوص در صورت وجود خون‌ریزی، ابتدا دستکش بپوشید. اگر دستکش در دسترس نیست، می‌توانید موقتا از کیسه پلاستیکی تمیز، روکش نایلونی یا پارچه تمیز چندلایه برای پوشاندن دست استفاده کنید، هرچند تأثیر آن به اندازه دستکش استاندارد نیست.

در تصادف‌های جاده‌ای، استفاده از جلیقه بازتابنده بسیار مهم است، چون به رانندگان دیگر کمک می‌کند از فاصله دور شما را ببینند و سرعت خود را کم کنند. نگه داشتن چنین جلیقه‌ای در خودرو، به‌ویژه برای سفرهای برون‌شهری، کار عاقلانه‌ای است. در شب یا هوای مه‌آلود، داشتن چراغ‌قوه کوچک، ترجیحا با قابلیت چشمک‌زن، نیز برای علامت دادن و بررسی اطراف صحنه مفید است.

در برخورد با شیشه خردشده یا فلزهای تیز بدنه خودرو، سعی کنید از دستکش ضخیم یا حداقل پارچه‌ای چندلایه برای گرفتن لبه‌ها استفاده کنید. هرگز با دست خالی شیشه‌ها را نشکنید یا تکه‌های شیشه را جابه‌جا نکنید، مگر در شرایطی که جان مصدوم به‌طور فوری در خطر باشد و هیچ راه دیگری وجود نداشته باشد.

در صورت امکان، دهان و بینی خود را با ماسک ساده یا حداقل با یک دستمال تمیز بپوشانید، به‌ویژه در محیط‌های پر از گردوغبار، دود، یا در تماس نزدیک با مصدومانی که دچار خون‌ریزی شدید دهان یا بینی هستند. این کار هم از شما و هم از مصدوم در برابر برخی آلودگی‌ها محافظت نسبی ایجاد می‌کند.

هیچ‌وقت بدون محافظت مناسب، به خون‌ریزی دست نزنید و از تماس مستقیم خون و ترشحات بدن مصدوم با پوست، چشم و دهان خود جلوگیری کنید. اگر چنین تماسی اتفاق افتاد، در اولین فرصت محل تماس را با آب فراوان و صابون بشویید و در صورت لزوم از مراکز درمانی مشاوره بگیرید.

تجهیزات محافظتی کامل شاید همیشه در دسترس نباشد، اما «آگاهی از خطرها» و «تلاش برای کاهش تماس مستقیم با عوامل خطر» می‌تواند بخش بزرگی از ایمنی مورد نیاز امدادگر را تأمین کند. وظیفه شما این نیست که همه کارهای پزشکی را انجام دهید، بلکه این است که تا رسیدن نیروهای متخصص، هم مصدوم و هم خودتان را تا حد ممکن در امنیت نگه دارید.