13.1.2. برف و یخ

Table of Contents

استفاده از تجهیزات زمستانی

رانندگی روی برف و یخ، بدون تجهیزات مناسب، یکی از خطرناک‌ترین وضعیت‌های ترافیکی است. حتی راننده باتجربه هم اگر خودرو را برای زمستان آماده نکند، به‌سادگی کنترل را از دست می‌دهد. بنابراین پیش از آنکه وارد جاده برفی شوید، باید خودرو را از نظر «تجهیزات زمستانی» آماده کنید.

مهم‌ترین تجهیزات زمستانی این‌ها هستند: لاستیک مناسب فصل سرد، زنجیر چرخ، مایع شیشه‌شوی ضدیخ، ضدیخ داخل سیستم خنک‌کننده، برس و یخ‌تراش شیشه، دستکش گرم و چراغ‌قوه. لاستیک مهم‌ترین نقش را در چسبندگی خودرو با سطح لغزنده دارد. لاستیک زمستانی با لاستیک معمولی فرق دارد، جنس آن نرم‌تر و طرح آج آن عمیق‌تر و ریزتر است و در دمای پایین نیز انعطاف خود را حفظ می‌کند، به همین دلیل روی برف و یخ چسبندگی بهتری ایجاد می‌کند. اگر امکان استفاده از لاستیک زمستانی ندارید، حداقل مطمئن شوید عمق آج لاستیک‌های فعلی مناسب است و لاستیک کاملا صاف و فرسوده نیست.

مایع شیشه‌شوی باید ضدیخ باشد تا در سرما یخ نزند و بتواند شیشه را از گل و برف و نمک جاده تمیز کند. ضدیخ در سیستم خنک‌کننده موتور نیز ضروری است، زیرا هم از یخ‌زدن مایع خنک‌کننده جلوگیری می‌کند و هم به ثابت نگه داشتن دمای موتور کمک می‌کند. برف و یخ معمولا دید را کاهش می‌دهد، پس سلامت چراغ‌ها و تمیزی شیشه جلو و عقب و آینه‌ها بسیار مهم است. پیش از حرکت، برف و یخ را از روی سقف، شیشه‌ها، چراغ‌ها و کاپوت پاک کنید، زیرا افتادن ناگهانی برف از سقف روی شیشه جلو می‌تواند ناگهان دید را صفر کند.

در داخل خودرو نیز وسائل گرمایشی و لباس گرم داشته باشید تا اگر مجبور به توقف طولانی در سرما شدید، خود و سرنشینان در امان بمانید. کپسول آتش‌نشانی، جعبه کمک‌های اولیه، مثلث خطر و کابل باتری در زمستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند، چون احتمال خاموش شدن و ماندن در مسیر زیاد است.

هرگز با لاستیک صاف و بدون زنجیر چرخ، در جاده یخ‌زده یا برفی حرکت نکنید. نبود چسبندگی کافی، مسافت توقف را چند برابر می‌کند و حتی با سرعت کم نیز می‌تواند به تصادف شدید منجر شود.

نصب زنجیر چرخ

زنجیر چرخ زمانی استفاده می‌شود که سطح جاده پوشیده از برف فشرده یا یخ است و لاستیک خودرو، حتی اگر آج مناسبی داشته باشد، چسبندگی کافی ایجاد نمی‌کند. نصب درست زنجیر چرخ، تفاوت بزرگی در ایمنی دارد. بسیاری از رانندگان به دلیل نصب نادرست، یا به خودرو آسیب می‌زنند یا تصور می‌کنند زنجیر دارند، در حالی که زنجیر کارایی لازم را ندارد.

زنجیر چرخ باید همیشه روی «چرخ‌های محرک» نصب شود. در اکثر خودروهای سواری معمولی، محور جلو محرک است، بنابراین زنجیر روی چرخ‌های جلو بسته می‌شود. در خودروهای دیفرانسیل عقب، روی چرخ‌های عقب و در خودروهای دو دیفرانسیل باید طبق توصیه دفترچه راهنما عمل شود. نصب روی چرخ اشتباه، هم کنترل خودرو را کاهش می‌دهد و هم می‌تواند به سیستم انتقال قدرت آسیب برساند.

برای نصب، ابتدا خودرو را در محل نسبتا صاف و تا حد امکان امن متوقف کنید، فلاشر را روشن کنید و اگر در جاده برون شهری هستید، مثلث خطر را در فاصله مناسب قرار دهید. زنجیر را روی زمین پهن و گره‌ها و پیچ‌خوردگی‌های آن را باز کنید. سپس آن را پشت یا جلوی چرخ قرار دهید و بخشی از آن را زیر لاستیک بکشید. خودرو را کمی حرکت دهید تا چرخ روی زنجیر قرار گیرد، سپس بقیه زنجیر را دور لاستیک جمع و قفل‌ها را به ترتیب ببندید. در انواع تسمه‌ای یا توری، روش و ترتیب قفل‌ها ممکن است متفاوت باشد، پس دستورالعمل سازنده را بخوانید.

پس از بستن زنجیر چرخ، چند متر با سرعت بسیار کم حرکت کنید و دوباره توقف کنید تا کشش و محکم بودن آن را کنترل و در صورت شل بودن، آن را سفت کنید. زنجیر شل می‌تواند به گلگیر، کمک‌فنر و ترمز ضربه بزند و حتی پاره شود. همچنین مراقب باشید زنجیر بیش از حد سفت هم نباشد تا به لاستیک فشار غیرعادی وارد نشود.

روی آسفالت خشک نباید با زنجیر چرخ با سرعت حرکت کنید. به محض خروج از منطقه برفی یا یخ‌زده، در محل امن توقف و زنجیر را باز کنید. حرکت طولانی با زنجیر روی سطح خشک، به لاستیک، سیستم تعلیق و خود زنجیر آسیب می‌زند و ترمزگیری را نیز مختل می‌کند.

در هنگام استفاده از زنجیر چرخ، سرعت خودرو را بسیار پایین نگه دارید، معمولا حداکثر حدود ۳۰ کیلومتر در ساعت. سرعت بالاتر، خطر پاره شدن زنجیر و آسیب شدید به خودرو و دیگر کاربران راه را افزایش می‌دهد.

شروع حرکت آرام

در برف و یخ، شروع حرکت از جا، یکی از حساس‌ترین لحظه‌ها است. بسیاری از لغزش‌ها و «بکسوادی» چرخ‌ها دقیقا در لحظه راه افتادن رخ می‌دهد، زیرا لاستیک‌ها باید از حالت سکون، روی سطحی بسیار لغزنده، شروع به چرخش کنند. اگر در این مرحله با عجله عمل کنید، چرخ‌ها می‌چرخند اما خودرو حرکت نمی‌کند و کنترل از دست می‌رود.

برای شروع حرکت آرام در خودروی دنده دستی، ابتدا دنده را در حالت مناسب قرار دهید، معمولا دنده یک، و اگر سطح بسیار لغزنده است و موتور شما قوی است، گاهی می‌توان با دنده دو هم شروع کرد تا گشتاور کمتری به چرخ‌ها منتقل شود. کلاچ را کاملا بگیرید، سپس به‌آرامی شروع به رهاکردن کلاچ کنید تا به نقطه درگیری نزدیک شوید. همزمان فشار بسیار ملایم به پدال گاز وارد کنید. هدف این است که نیرو به تدریج به چرخ‌ها منتقل شود، نه به صورت ناگهانی.

اگر احساس کردید چرخ‌ها روی برف می‌چرخند و خودرو جلو نمی‌رود، گاز را کمی کم کنید، کلاچ را کمی بیشتر بگیرید و دوباره آرام شروع کنید. گازدادن ناگهانی، تنها چرخش چرخ‌ها را بیشتر می‌کند و سطح زیر لاستیک را به یخ صیقلی‌تر تبدیل می‌کند. در سربالایی برفی، از ترمز دستی و نیم‌کلاچ برای جلوگیری از عقب رفتن کمک می‌گیرید، اما باید بسیار نرم عمل کنید، زیرا هر ضربه شدید گاز یا رهاکردن ناگهانی کلاچ، به لغزش منجر می‌شود.

در خودروی دنده اتوماتیک، پای راست را خیلی آرام روی پدال گاز بگذارید و اجازه دهید گیربکس به صورت نرم خودرو را به حرکت درآورد. در برخی خودروهای اتوماتیک، حالت «زمستان» یا «Snow» وجود دارد که کمک می‌کند خودرو با دنده بالاتر و گشتاور کمتر حرکت را شروع کند. استفاده از این حالت در برف و یخ مفید است.

در شروع حرکت، فرمان را تا حد امکان مستقیم نگه دارید. چرخ‌های جلو وقتی در امتداد مستقیم باشند، بیشترین چسبندگی را دارند. اگر همزمان با شروع حرکت، بخواهید شدید فرمان را بچرخانید، احتمال سر خوردن جلوی خودرو بیشتر می‌شود.

در برف و یخ، هر نوع حرکت ناگهانی پدال، به‌ویژه گاز و کلاچ، می‌تواند به لغزش فوری منجر شود. همیشه شروع حرکت را «آهسته، پیوسته و بدون شوک» انجام دهید.

ترمزگیری تدریجی

ترمزگیری روی سطح خشک و خیس، با ترمزگیری روی برف و یخ کاملا متفاوت است. روی یخ، حتی ترمزگیری ملایم هم می‌تواند چرخ‌ها را قفل کند و خودرو را روی سطح لغزنده سر بدهد. به همین دلیل، مهم‌ترین اصل ترمزگیری در این شرایط، «تدریجی بودن» و «پیش‌بینی» است.

اولین کار این است که فاصله خود را با خودروی جلویی آنقدر زیاد نگه دارید که مجبور به ترمز شدید نشوید. هرقدر مجبور شوید کمتر از ترمز ناگهانی استفاده کنید، ایمن‌تر هستید. همیشه موانع و وضعیت ترافیک را از دور ببینید و خیلی زودتر از حد معمول، پایتان را از روی گاز بردارید تا خودرو به‌تدریج سرعت کم کند. سپس با فشار بسیار نرم و پیوسته روی پدال ترمز، سرعت را بیشتر کاهش دهید.

اگر خودروی شما به سیستم ترمز ضدقفل (ABS) مجهز است، در ترمزگیری اضطراری می‌توانید با فشار محکم و ثابت روی پدال ترمز بایستید و اجازه دهید سیستم، از قفل شدن چرخ‌ها جلوگیری کند. ممکن است در این حالت لرزش‌هایی در پدال احساس کنید که طبیعی است. اما حتی با ABS نیز باید تا حد امکان از رسیدن به مرحله ترمز اضطراری پرهیز کنید و با برنامه‌ریزی و تدریج، سرعت را کم کنید.

اگر خودرو ABS ندارد، باید از ترمزگیری «نرم و مقطعی» استفاده کنید. یعنی به‌جای فشار یکباره و شدید، چند بار به صورت نرم فشار دهید و کمی رها کنید تا از قفل شدن کامل چرخ‌ها جلوگیری شود. در سرازیری برفی، کاهش دنده و استفاده از ترمز موتور اهمیت زیادی دارد، زیرا فشار کمتری روی ترمزها وارد می‌کند و از داغ شدن و از دست رفتن کارایی آن‌ها جلوگیری می‌کند.

هرگز روی یخ با فرمان چرخیده، ترمز شدید نگیرید. ترکیب «ترمز شدید + فرمان زیاد» تقریبا تضمین می‌کند که خودرو به سمت بیرون پیچ سر بخورد. اگر مجبور به کاهش سرعت داخل پیچ هستید، این کار را بسیار آرام و با فشار حداقلی روی ترمز انجام دهید و سعی کنید بیشتر کاهش سرعت را قبل از ورود به پیچ انجام داده باشید.

ترمز ناگهانی روی برف و یخ، یکی از شایع‌ترین علت‌های سر خوردن و برخورد از عقب است. همیشه چند ثانیه زودتر از حالت عادی، ترمزگیری را شروع کنید و فشار پدال را «ملایم و پیوسته» نگه دارید.

افزایش فاصله

در شرایط عادی و سطح خشک، معمولا توصیه می‌شود حداقل فاصله طولی را با روش زمانی ۲ ثانیه، یعنی حدود «قاعده دو ثانیه»، حفظ کنید. اما روی برف و یخ، مسافت توقف خودرو چند برابر می‌شود، بنابراین همان فاصله عادی به هیچ وجه کافی نیست. در این شرایط، باید فاصله را به شکل محسوسی افزایش دهید تا در صورت ترمز خودروی جلویی، هنوز فرصت و مسیر کافی برای توقف داشته باشید.

به صورت ساده، می‌توانید از قاعده زیر استفاده کنید:

روی سطح خیس حداقل از «قاعده ۴ ثانیه»، و روی برف و یخ حداقل از «قاعده ۶ ثانیه» برای فاصله طولی استفاده کنید.

برای اندازه‌گیری این فاصله، نقطه‌ای ثابت در جلو، مانند تیر چراغ برق یا تابلو را در نظر بگیرید. وقتی خودروی جلویی از کنار آن عبور کرد، شروع به شمردن کنید، مثلا «یک هزار و یک، یک هزار و دو، ...». اگر قبل از رسیدن به عدد شش، خودروی شما هم به آن نقطه رسید، فاصله شما برای برف و یخ کم است و باید کمی سرعت را کمتر کنید یا فاصله را بیشتر کنید.

در پشت خودروهای سنگین یا اتوبوس‌ها، به فاصله حتی بیشتری نیاز دارید، زیرا اولا آن‌ها خودشان دیرتر متوقف می‌شوند و ثانیا دید شما را محدود می‌کنند و اجازه نمی‌دهند زود متوجه مانع جلو شوید. پشت موتورسیکلت‌ها یا دوچرخه‌سواران در برف و یخ هم باید فاصله بیشتری داشته باشید، چون آن‌ها بسیار آسیب‌پذیرند و ممکن است ناگهان تعادل خود را از دست بدهند.

فاصله جانبی نیز در برف و یخ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. سعی کنید هنگام عبور کنار خودروهای پارک‌شده، عابران یا دوچرخه‌سواران، اندکی دورتر حرکت کنید، زیرا ممکن است به علت لغزش، خودرو کمی از مسیر خود خارج شود. در مسیرهای باریک و کوچه‌های لغزنده، سرعت را کم و فاصله جانبی را تا حد ممکن زیاد کنید.

افزایش فاصله، نه تنها امکان توقف ایمن را بیشتر می‌کند، بلکه به شما این فرصت را می‌دهد که اگر خودروی جلویی به دلیل لغزش ناگهانی حرکت غیرمنتظره‌ای انجام داد، با کاهش نرم سرعت یا تغییر مسیر ملایم، از تصادف جلوگیری کنید.

کنترل خودرو در لغزش

با وجود تمام احتیاط‌ها، در برف و یخ احتمال لغزش از بین نمی‌رود، فقط کمتر می‌شود. نکته حیاتی این است که وقتی خودرو شروع به سر خوردن کرد، چگونه واکنش نشان دهید. واکنش اشتباه، می‌تواند یک لغزش کوچک را به چرخش کامل خودرو و تصادف شدید تبدیل کند.

اولین اصل، حفظ خونسردی و خودداری از حرکات ناگهانی است. اگر احساس کردید خودرو روی سطح لغزنده سر می‌خورد، پای خود را به آرامی از روی پدال گاز بردارید تا نیرو به چرخ‌ها کمتر شود. از ترمز ناگهانی خودداری کنید، زیرا می‌تواند لغزش را تشدید کند. نگاه خود را به سمتی بدوزید که می‌خواهید خودرو برود، نه به مانع. این کار به شما کمک می‌کند ناخودآگاه فرمان را به سمت درست بچرخانید.

اگر لغزش از نوع «زیراستیر» است، یعنی خودرو در پیچ تمایل دارد به سمت بیرون مستقیم برود و جلوی خودرو فرمان‌پذیری خود را از دست داده است، معمولا دلیل آن این است که سرعت برای آن پیچ زیاد و فرمان زیاد است. در این حالت، فشار روی فرمان را کمی کم کنید، به‌تدریج پایتان را از روی گاز بردارید و اجازه دهید چسبندگی چرخ‌های جلو دوباره برقرار شود. ترمز شدید در این وضعیت، می‌تواند لغزش را بدتر کند.

اگر لغزش از نوع «بیش‌فرمان» است، یعنی عقب خودرو شروع به سر خوردن به یک سمت کرده است، باید فرمان را به همان سمت لغزش بچرخانید تا خودرو دوباره در یک خط قرار گیرد. مثلا اگر عقب خودرو به سمت راست می‌لغزد، فرمان را ملایم به سمت راست بچرخانید. این کار را باید نرم و سریع انجام دهید، بدون آنکه فرمان را بیش از حد بچرخانید، چون ممکن است خودرو به سمت دیگر پرتاب شود.

در خودروهای دارای سیستم‌های کمکی مانند کنترل پایداری، این سامانه‌ها تا حدودی می‌توانند با کاهش قدرت موتور و ترمزگیری روی چرخ‌های مختلف، به بازیابی تعادل کمک کنند، اما نمی‌توانند قانون فیزیک را تغییر دهند. اگر سرعت بسیار زیاد و سطح بسیار لغزنده باشد، حتی بهترین سامانه‌ها نیز قادر به جلوگیری از لغزش شدید نیستند.

در سرازیری یخ‌زده، تلاش برای توقف کامل در نزدیکی مانع، معمولا خطرناک است. بهتر است با سرعت بسیار کم و دنده مناسب، از ابتدا سرازیری را طی کنید و اگر احساس لغزش کردید، تنها با برداشتن پا از گاز و در صورت نیاز، ترمزگیری بسیار ملایم، سرعت را کنترل کنید. هرگونه ترمزگیری ناگهانی، باعث قفل شدن چرخ‌ها و سر خوردن کامل خودرو می‌شود.

هنگام لغزش، «گاز ناگهانی»، «ترمز شدید» و «چرخاندن تند فرمان» دشمن شما هستند. واکنش صحیح، همیشه کاهش نرم گاز، فرمان‌دهی ملایم و تمرکز بر مسیری است که می‌خواهید به آن سمت حرکت کنید.

پرهیز از تغییر مسیر ناگهانی

در رانندگی عادی هم تغییر مسیر ناگهانی خطرناک است، اما روی برف و یخ، این خطر چند برابر می‌شود. دلیل آن ساده است، چسبندگی لاستیک با سطح راه بسیار کم است و کوچک‌ترین تغییر جهت یا تغییر سرعت ناگهانی می‌تواند تعادل خودرو را بر هم بزند.

در جاده برفی یا یخ‌زده، از قبل برای مسیر خود برنامه‌ریزی کنید. اگر می‌خواهید تغییر خط دهید، گردش کنید یا از خروجی خارج شوید، خیلی زودتر از حالت عادی، تصمیم بگیرید. راهنما را به موقع بزنید و با سرعت کم و حرکت تدریجی، خط خود را عوض کنید. عبور سریع و مورب از چند خط، یکی از خطرناک‌ترین رفتارها در این شرایط است.

در پیچ‌ها، به‌ویژه در مسیرهای کوهستانی برفی، وارد پیچ که می‌شوید، دیگر تغییر خط ندهید. هرگونه تغییر ناگهانی مسیر در وسط پیچ، به‌خصوص همراه با ترمز، می‌تواند به لغزش و خروج از جاده منجر شود. همچنین از مانورهای ناگهانی برای دور زدن چاله، برف فشرده یا تکه یخ خودداری کنید؛ اگر ناچار به تغییر مسیر هستید، آن را بسیار نرم و با بیشترین شعاع ممکن انجام دهید.

در شهر و روی خیابان‌های برفی، هنگام نزدیک شدن به تقاطع، ایستگاه اتوبوس یا محل عبور عابر، از قبل تصمیم بگیرید که در کدام خط می‌خواهید باشید و چه زمانی می‌خواهید بپیچید. راننده‌ای که در آخرین لحظه متوجه خروجی یا خیابان مورد نظر خود می‌شود و ناگهان فرمان را می‌چرخاند، در برف و یخ، هم خود را در معرض خطر قرار می‌دهد و هم دیگران را.

در صورت روبه‌رو شدن با مانعی ناگهانی، مانند خودرویی که جلوتر متوقف شده یا عابری که روی سطح لغزنده وارد مسیر می‌شود، اولین واکنش نباید پیچاندن شدید فرمان باشد. ابتدا باید تا حد امکان، با ترمزگیری ملایم و مستقیم، سرعت را کم کنید و تنها در صورتی که مسیر فرار کافی و فضای جانبی امن وجود دارد، با فرمان‌دهی نرم، کمی تغییر مسیر دهید.

در برف و یخ، همیشه «آهسته تصمیم بگیرید، زودتر عمل کنید، و هر حرکت را نرم و تدریجی انجام دهید». هرگونه تغییر ناگهانی سرعت یا مسیر، تعادل خودرو را تهدید می‌کند و می‌تواند به لغزش، چرخش و تصادف منجر شود.