KAHIBARO
17.3.2. سامانههای کمکی
Table of Contents
ترمز ضدقفل
سامانه ترمز ضدقفل که با نام ABS شناخته میشود، برای این ساخته شده است که هنگام ترمزگیری شدید، چرخها قفل نشوند و خودرو روی سطح راه سر نخورد. در خودرو بدون ABS اگر پدال ترمز را ناگهان و خیلی محکم فشار دهید، چرخها از چرخش میایستند، اصطکاک بهجای اصطکاک غلتشی به اصطکاک لغزشی تبدیل میشود و فرمانپذیری خودرو بهشدت کم میشود. در این حالت ممکن است خودرو در خط مستقیم سر بخورد و دیگر نتوانید جهت آن را با فرمان تغییر دهید.
ABS با استفاده از حسگرهایی که سرعت چرخها را اندازهگیری میکنند، قفل شدن چرخ را تشخیص میدهد. وقتی سامانه متوجه میشود سرعت یکی از چرخها بهطور ناگهانی کم شده و در حال قفل شدن است، بهصورت لحظهای فشار ترمز آن چرخ را کم و دوباره زیاد میکند. این عمل چندین بار در ثانیه تکرار میشود تا چرخ در مرز چسبیدن و قفل شدن بماند. نتیجه این است که چرخها میچرخند، اما با حداکثر توان ترمز میگیرند، و در عین حال شما میتوانید با فرمان، مسیر خودرو را کنترل کنید.
در هنگام فعال شدن ABS معمولاً لرزش مشخصی زیر پای راننده روی پدال ترمز حس میشود و ممکن است صدای تقتق هم شنیده شود. این لرزش نشانه عملکرد درست سیستم است، نه خرابی. در چنین شرایطی راننده نباید پدال را رها کند یا پشت سر هم پدال را «پمپاژ» کند، بلکه باید پدال را محکم و ثابت نگه دارد و در عین حال با فرمان، مسیر امن را انتخاب کند.
قاعده مهم: در خودرو مجهز به ABS هنگام ترمزگیری اضطراری، پدال ترمز را «محکم و پیوسته» فشار دهید و آن را رها یا پمپاژ نکنید. سیستم خودش کار «پمپاژ سریع» را انجام میدهد.
مزیت مهم ABS این است که در جادههای خیس، برفی یا ناهموار، شانس حفظ کنترل خودرو و جلوگیری از لغزش خارج از کنترل را افزایش میدهد، بهخصوص هنگام مانور برای دور زدن مانع. با این حال، ABS الزاماً همیشه مسافت توقف را کم نمیکند. روی سطوح خیلی نرم مثل خاک شل یا برف عمیق، گاهی مسافت توقف میتواند کمی بیشتر هم بشود، هرچند کنترلپذیری بهبود مییابد. چیزی که برای رانندگی ایمن اهمیت دارد این است که با ABS، امکان فرمان دادن و تغییر مسیر در حین ترمز شدید حفظ میشود.
توزیع نیروی ترمز
سامانه توزیع الکترونیکی نیروی ترمز که معمولاً با نام EBD شناخته میشود، مکمل ABS است و بهطور خودکار تعیین میکند هر محور و هر چرخ چه مقدار نیرو دریافت کند. در حالت ساده، اگر روی تمام چرخها به یک اندازه فشار ترمز وارد شود، همیشه نتیجه خوبی به دست نمیآید، چون هنگام ترمز، وزن خودرو به سمت جلو منتقل میشود. در نتیجه، چرخهای جلو نیروی چسبندگی بیشتری پیدا میکنند و میتوانند نیروی ترمز بیشتری را تحمل کنند، در حالی که چرخهای عقب سبکتر میشوند و اگر فشار روی آنها زیاد باشد، زودتر قفل میشوند.
EBD با استفاده از اطلاعات سرعت چرخها و گاهی سنسورهای دیگر، فشار مناسب را بین محور جلو و عقب و حتی بین چرخ چپ و راست توزیع میکند. فرض کنید خودرویی سبکبار در حال حرکت است. در این حالت نیروی ترمز روی محور عقب باید نسبتاً کمتر باشد تا قفل شدن زودهنگام آن چرخها و «سر خوردن عقب» اتفاق نیفتد. در خودرویی که صندوق عقب آن پر از بار است، توزیع نیروی ترمز تغییر میکند، چون وزن بیشتری روی چرخهای عقب وارد شده است و امکان اعمال نیروی ترمز بیشتر روی آنها وجود دارد. همه این تنظیمها بهطور لحظهای و خودکار توسط EBD انجام میشود.
نتیجه عملکرد EBD این است که پایداری خودرو هنگام ترمز بهتر میشود، از قفل شدن زودرس چرخهای عقب و انحراف ناگهانی خودرو جلوگیری میشود، و سایش لنتها نیز متعادلتر میشود. راننده در هنگام رانندگی معمولاً روشن یا خاموش شدن مجزای EBD را احساس نمیکند، چون این سیستم در هماهنگی با ABS کار میکند و بدون لرزش یا نشانه واضح جداگانه عمل میکند.
نکته کلیدی: توزیع الکترونیکی نیروی ترمز کمک میکند خودرو هنگام ترمز، «مستقیمتر و پایدارتر» بایستد و احتمال پیچیدن ناگهانی عقب خودرو کاهش یابد، بهخصوص در ترمزگیری شدید یا با بار متفاوت در عقب و جلو.
کمک ترمز اضطراری
کمک ترمز اضطراری یا Brake Assist با نامهای مختلفی مثل BA یا EBA نیز شناخته میشود. این سامانه برای شرایطی طراحی شده است که راننده در وضعیت خطر، بهموقع پای خود را روی ترمز میگذارد، اما آن را به اندازه کافی محکم فشار نمیدهد. بررسیها نشان داده است بسیاری از رانندگان در لحظه خطر واقعی، ناخودآگاه از فشار کامل روی پدال خودداری میکنند، در نتیجه ترمزگیری حداکثری انجام نمیشود و مسافت توقف خودرو طولانیتر از مقدار لازم میشود.
کمک ترمز اضطراری با سنجش سرعت حرکت پدال ترمز و گاهی فاصله آن، تشخیص میدهد راننده در حال ترمز اضطراری است. اگر این سامانه تشخیص دهد پا با سرعت زیاد روی پدال رفته اما فشار نهایی هنوز به حد مطلوب نرسیده است، خودش بهصورت خودکار فشار سیستم ترمز را تا حد نزدیک به حداکثر ممکن افزایش میدهد. این کار باعث میشود خودرو همانطوری که در شرایط بحرانی لازم است، با بیشترین توان ترمز بگیرد و مسافت توقف در همان سطح اصطکاک موجود، حداقل شود.
در واقع، کمک ترمز اضطراری نقص معمول رفتار انسانی در لحظه ترس و شوک را جبران میکند. از دید راننده، این تجربه معمولاً به این صورت است که وقتی پدال را سریع فشار میدهد، ناگهان ترمز خیلی قویتری از آنچه انتظار دارد احساس میکند و ممکن است ABS هم وارد عمل شود. این اتفاق طبیعی است و نشان میدهد سیستم برای حفظ جان او و دیگران، حداکثر توان ترمز را بهکار گرفته است.
نکته مهم: کمک ترمز اضطراری «فشار ناکافی راننده در شرایط خطر» را جبران میکند و در ترکیب با ABS، امکان ترمزگیری حداکثری و کنترلپذیر را فراهم میکند. این سامانه فقط زمانی فعال میشود که رفتار شما شبیه ترمزگیری اضطراری باشد.
کنترل پایداری
سامانه کنترل پایداری الکترونیکی که نامهای مختلفی مانند ESP، ESC، VSC و موارد مشابه دارد، یکی از مهمترین فناوریهای ایمنی فعال در خودروهای جدید است. هدف این سامانه، جلوگیری از سر خوردن خارج از کنترل و واژگونیهای ناشی از انحراف شدید مسیر است، بهویژه هنگام عبور از پیچ، مانور ناگهانی برای دور زدن مانع، یا حرکت روی سطح لغزنده.
کنترل پایداری با استفاده از مجموعهای از حسگرها، رفتار واقعی خودرو را با قصد راننده مقایسه میکند. برای این کار از دادههای زاویه فرمان، سرعت خودرو، سرعت چرخها و حسگرهایی که میزان چرخش بدنه به دور محور عمودی را اندازه میگیرند، استفاده میشود. اگر سامانه تشخیص دهد خودرو در مسیری غیر از آنچه فرمان نشان میدهد در حال حرکت است، متوجه میشود که لغزش خطرناک در حال شکلگیری است.
به عنوان مثال، اگر خودرو «زیرپیچش» کند، یعنی با وجود چرخاندن فرمان، تمایل داشته باشد مستقیم برود و به خارج پیچ رانده شود، سیستم برای اصلاح وضعیت معمولاً ترمز یکی از چرخهای عقب را اعمال میکند تا خودرو کمی به داخل پیچ کشیده شود. برعکس، اگر خودرو «رویپیچش» کند، یعنی عقب آن به بیرون پیچ سر بخورد، سامانه با ترمز دادن روی یک یا چند چرخ جلو و گاهی کاهش توان موتور، تلاش میکند خودرو را دوباره در مسیر فرمان راننده برگرداند.
در بسیاری از خودروها هنگامی که ESC فعال میشود، چراغی روی صفحه کیلومتر به شکل خودرویی که دو خط لغزش زیر آن است، چشمک میزند. گاهی راننده علاوه بر این علامت، احساس میکند توان موتور کم شده یا خودرو کمی ترمز گرفته است، در حالی که خودش پدال ترمز را فشار نداده است. این رفتار طبیعی است و نشاندهنده تلاش سیستم برای بازگرداندن پایداری است.
اصل مهم: کنترل پایداری برای «اصلاح اشتباهات محدود راننده» و کمک در لغزشهای ناگهانی طراحی شده است، نه برای جبران رانندگی بسیار پرخطر. این سامانه میتواند در بسیاری از موقعیتها از انحراف و واژگونی جلوگیری کند، اما اگر سرعت و ریسک بسیار بالا باشد، توان آن نیز محدود است.
کنترل کشش
کنترل کشش یا Traction Control که با نامهایی مثل TCS، ASR و مشابه آن دیده میشود، روی شتابگیری و شروع حرکت تمرکز دارد. هدف این سامانه جلوگیری از هرزگردی چرخهای محرک است؛ وضعیتی که در آن چرخها میچرخند، اما خودرو به اندازه لازم جلو نمیرود، مثل شروع حرکت روی برف، یخ، گل یا آسفالت خیس با گاز زیاد.
وقتی شما پدال گاز را فشار میدهید، نیروی موتور از طریق سیستم انتقال قدرت به چرخهای محرک میرسد. اگر سطح جاده لغزنده باشد یا گاز بیش از حد داده باشید، چسبندگی بین لاستیک و سطح راه کافی نیست و چرخ شروع به لغزیدن میکند. در این حالت، کنترل کشش با استفاده از همان حسگرهای سرعت چرخ که در ABS هم وجود دارد، متوجه تفاوت غیرعادی سرعت چرخهای محرک با دیگر چرخها میشود و نتیجه میگیرد که هرزگردی اتفاق افتاده است.
برای رفع این وضعیت، کنترل کشش از دو روش اصلی استفاده میکند. روش اول کاهش توان موتور است که میتواند با کم کردن سوخت، جرقه، یا بستن دریچه گاز انجام شود. روش دوم ترمزگیری ملایم روی چرخی است که بیشتر هرزگردی دارد، تا نیروی آن چرخ کم و گشتاور به چرخ دیگری منتقل شود. این کار کمک میکند چرخها دوباره چسبندگی خود را پیدا کنند و خودرو بدون هرزگردی شدید، آرام و کنترلشده حرکت کند.
در شروع حرکت روی سطح لغزنده، اگر کنترل کشش فعال باشد، معمولاً روشن شدن و گاهی چشمک زدن چراغ مربوط به این سامانه روی صفحه کیلومتر دیده میشود و راننده احساس میکند خودرو «اجازه نمیدهد» با گاز شدید، ناگهان شتاب بگیرد. این رفتار به معنی حفاظت از چسبندگی لاستیک و پیشگیری از سر خوردن است، نه کمبود قدرت خودرو.
در بعضی خودروها دکمهای برای خاموش کردن موقت سیستم کنترل کشش وجود دارد. این امکان بیشتر برای شرایط خاص فنی یا خروج از گیر کردن در برف عمیق یا گل پیشبینی شده است و برای رانندگی عادی نباید از آن استفاده شود.
قاعده ایمنی: در رانندگی روزمره، کنترل کشش باید همیشه روشن و فعال باشد. خاموش کردن آن در شرایط معمول، ریسک هرزگردی، از دست دادن کنترل و افزایش مسافت توقف را در سطح لغزنده بالا میبرد.
محدودیت سامانههای کمکی
هرچند سامانههای کمکی ترمز و پایداری مانند ABS، EBD، کمک ترمز اضطراری، کنترل پایداری و کنترل کشش، ایمنی خودرو را به شکل چشمگیری افزایش میدهند، اما جایگزین قضاوت درست و رفتار مسئولانه راننده نیستند. این سامانهها فقط میتوانند با همان میزان اصطکاک موجود بین لاستیک و سطح راه کار کنند. اگر سرعت شما بیش از حد بالا باشد یا لاستیکها فرسوده و نامناسب باشند، هیچ سیستم الکترونیکی نمیتواند قوانین فیزیک را دور بزند.
یکی از خطرهای پنهان این فناوریها، ایجاد احساس امنیت کاذب در بعضی رانندگان تازهکار است. ممکن است تصور کنید چون خودرویتان ABS و ESC دارد، میتوانید در پیچها با سرعت بالاتر حرکت کنید یا در جاده خیس، با فاصله کم از دیگر خودروها برانید. این تصور اشتباه است. این سامانهها برای «کاهش پیامد اشتباهات» طراحی شدهاند، نه برای اینکه راننده با خیال راحت، خطای بزرگتری مرتکب شود.
همچنین عملکرد این سامانهها به شرایط فنی خودرو وابسته است. اگر لاستیکها صاف یا فشار باد آنها نامتناسب باشد، اگر بار خودرو بیش از حد یا نامتوازن باشد، یا راه بسیار ناهموار و لغزنده باشد، کارایی این سیستمها کاهش مییابد. علاوه بر این، خراب شدن حسگرها یا چراغ هشدار مربوط به ABS، ESC و سایر سامانههای کمکی، موضوعی است که باید جدی گرفته شود و نیاز به مراجعه به تعمیرگاه دارد.
از دید آموزشی برای آزمون آییننامه و رانندگی ایمن، باید چند نکته اساسی را همیشه در ذهن داشته باشید.
اصول کلیدی در مورد سامانههای کمکی:
- این سامانهها «کمککننده» هستند، نه «ضامن نجات قطعی».
- آنها هرگز جایگزین رعایت سرعت مطمئنه، فاصله ایمن و نگاه به دوردست نمیشوند.
- در صورت روشن شدن چراغ هشدار مربوط به ABS، ESC یا دیگر سامانههای کمکی، باید موضوع را جدی بگیرید و در اولین فرصت به تعمیرگاه مراجعه کنید.
- رفتار خود را طوری تنظیم کنید که انگار هیچ کمک الکترونیکی وجود ندارد، سپس اجازه دهید این سامانهها بهعنوان لایه اضافه ایمنی به شما کمک کنند.
در نهایت، تسلط بر مفاهیم سامانههای کمکی باعث میشود هنگام رانندگی، لرزش پدال ترمز، چشمکزدن چراغهای هشدار یا کاهش ناگهانی توان موتور شما را غافلگیر نکند و بدانید خودرو در حال کمک به حفظ تعادل و جلوگیری از حادثه است. با این آگاهی، میتوانید هم در آزمون آییننامه به سؤالات مربوط به این بخش پاسخ درست بدهید و هم در رانندگی واقعی، استفاده بهتری از امکانات ایمنی خودروی خود داشته باشید.
Views: 0