17.3.1. اجزای ترمز

Table of Contents

ترمز پایی

ترمز پایی مهم‌ترین وسیله کاهش سرعت و توقف خودرو در حین حرکت عادی است و با پای راست راننده کنترل می‌شود. برای شما به عنوان هنرجوی مبتدی، نکته اساسی این است که بدانید ترمز پایی چگونه باید «احساس» شود، نه این که وارد جزئیات پیچیده فنی شوید. وقتی پدال ترمز را فشار می‌دهید، نیروی پای شما به وسیله سامانه هیدرولیکی در تمام چرخ‌ها پخش می‌شود و لنت‌ها را به دیسک یا کاسه ترمز می‌فشارد. این اصطکاک، انرژی حرکتی خودرو را به گرما تبدیل می‌کند و سرعت را کم می‌کند.

پدال ترمز نباید خیلی پایین برود، نباید «اسفنجی» و نرمِ بیش از حد باشد، و نباید سفتِ غیرعادی باشد. در استفاده روزمره، فشار پدال باید یکنواخت و پیش‌بینی‌پذیر باشد و خودرو در خط مستقیم بماند. هرگونه کشیدن خودرو به یک سمت، لرزش شدید پدال، یا صدای غیرعادی هنگام ترمز، نشانه نیاز به بررسی فنی است.

در خودروهای مجهز به ترمز ضدقفل، در ترمزگیری شدید ممکن است پدال کمی لرزش محسوس داشته باشد که در فصل «سامانه‌های کمکی» توضیح داده می‌شود. وظیفه شما این است که پدال را به صورت تدریجی فشار دهید، از «کوبیدن» ناگهانی اجتناب کنید و همیشه از پای راست برای ترمز استفاده کنید تا با گاز اشتباه نشود.

«ترمز پایی اصلی‌ترین وسیله توقف خودرو در حرکت است و هرگونه تغییر در احساس پدال یا کاهش قدرت ترمز را باید جدی بگیرید و پیش از ادامه رانندگی، خودرو را به تعمیرگاه بسپارید.»

ترمز دستی

ترمز دستی که در برخی خودروها با نام ترمز پارک هم شناخته می‌شود، برای ثابت نگه داشتن خودرو در حالت توقف طراحی شده است، نه برای کم کردن سرعت در رانندگی عادی. این ترمز معمولاً به صورت یک اهرم بین دو صندلی جلو، یک پدال جداگانه، یا دسته برقی دکمه‌ای در کنسول وسط دیده می‌شود. تفاوت اصلی ترمز دستی با ترمز پایی این است که ترمز دستی معمولاً روی چرخ‌های عقب اثر می‌گذارد و مکانیکی است، یعنی با سیم و اهرم عمل می‌کند، نه با روغن ترمز.

کاربرد معمول ترمز دستی نگه داشتن خودرو در پارک، به خصوص در سربالایی و سرازیری است. در آزمون عملی، استفاده صحیح از ترمز دستی هنگام توقف در شیب و شروع حرکت اهمیت زیادی دارد. شما باید آن قدر اهرم را بالا بکشید تا «قفل» شود و خودرو دیگر حرکت نکند. در خودروهای دکمه‌ای، معمولاً با بالا کشیدن یا فشردن دکمه و مشاهده چراغ مخصوص روی صفحه کیلومتر، فعال بودن ترمز دستی را تشخیص می‌دهید.

ترمز دستی به ندرت برای مواقع اضطراری به کار می‌رود، چون قفل شدن ناگهانی چرخ‌های عقب می‌تواند خودرو را به لغزش یا چرخش ناگهانی وادار کند. اگر مجبور شدید در خرابی ترمز پایی از آن کمک بگیرید، باید بسیار آرام، تدریجی و با هوشیاری کامل آن را بکشید که در فصل «نقص فنی و شرایط اضطراری» به صورت جداگانه شرح داده می‌شود.

«ترمز دستی برای پارک و ثابت نگه داشتن خودرو است، نه برای ترمزگیری عادی. حرکت با ترمز دستیِ کشیده می‌تواند باعث داغ شدن شدید و آسیب جدی به سامانه ترمز عقب شود.»

لنت

لنت ترمز همان قطعه‌ای است که مستقیماً با چرخ درگیر می‌شود و با ایجاد اصطکاک، خودرو را کند می‌کند. در ترمزهای دیسکی، لنت‌ها به شکل دو قطعه تخت در دو طرف دیسک قرار دارند و با فشار دادن دیسک را می‌گیرند. در ترمزهای کاسه‌ای، لنت‌ها به صورت کفشکی در داخل کاسه پخش می‌شوند و از داخل به دیواره آن فشار می‌آورند. سطح اصطکاکی لنت از مواد مقاوم به حرارت و ساییدگی ساخته شده است تا در ترمزگیری مداوم نسوزد و کیفیت خود را حفظ کند.

لنت‌ها به مرور بر اثر استفاده ساییده و نازک می‌شوند و باید به موقع تعویض شوند. اگر لنت نازک شود، ممکن است صدای سوت یا جیغ در ترمزگیری بشنوید، یا لرزش و کاهش قدرت ترمز احساس کنید. برخی لنت‌ها دارای قطعه فلزی هشداردهنده هستند که هنگام کم شدن ضخامت لنت با دیسک تماس پیدا می‌کند و صدایی شبیه سوهان ایجاد می‌کند تا راننده متوجه ضرورت تعویض شود.

برای هنرجوی مبتدی دانستن علائم ظاهری و شنیداری مهم‌تر از شناخت جزئیات ساخت لنت است. هرگاه صدای غیرمعمول، کاهش محسوس قدرت ترمز، یا بوی سوختگی در ترمزهای شدید حس کردید، باید خودرو را برای بررسی لنت‌ها و دیسک یا کاسه ترمز به تعمیرگاه ببرید. رانندگی با لنت‌های بسیار ساییده می‌تواند باعث آسیب گران‌قیمت به دیسک و حتی از دست رفتن کامل ترمز شود.

«لنت ترمز جزء مصرفی است و باید به موقع تعویض شود. رانندگی با لنتِ تمام‌شده، هم خطر جدی ایمنی دارد و هم می‌تواند به دیسک یا کاسه ترمز آسیب سنگین وارد کند.»

دیسک و کاسه

دیسک و کاسه همان بخش‌هایی هستند که روی چرخ قرار می‌گیرند و لنت‌ها به آن‌ها فشار می‌آورند. در بسیاری از خودروهای سواری امروزی، چرخ‌های جلو مجهز به ترمز دیسکی هستند، و چرخ‌های عقب ممکن است دیسکی یا کاسه‌ای باشند. در ترمز دیسکی، یک صفحه فلزی گرد به نام دیسک به توپی چرخ متصل است و همراه چرخ می‌چرخد. کالیپر ترمز، لنت‌ها را در دو طرف دیسک نگه می‌دارد و با فشار آن‌ها، دیسک را می‌گیرد و سرعت چرخش را کم می‌کند.

در ترمز کاسه‌ای، قطعه گردی به شکل استوانه توخالی که کاسه نام دارد به چرخ متصل است. لنت‌ها که به آن‌ها کفشک هم گفته می‌شود، از داخل به دیواره کاسه فشار می‌آورند. هر دو نوع سامانه بر پایه اصطکاک کار می‌کنند، اما ترمز دیسکی معمولاً خنک‌کاری بهتری دارد و در ترمزگیری‌های مکرر عملکرد پایدارتر و قابل پیش‌بینی‌تری ارائه می‌دهد.

مشکلات متداول دیسک شامل تاب برداشتن بر اثر گرمای زیاد، ایجاد شیار و ناهمواری، و زنگ‌زدگی سطحی در اثر ماندن طولانی خودرو بدون حرکت است. این‌ها می‌تواند باعث لرزش فرمان یا پدال ترمز در هنگام ترمزگیری شود. در کاسه ترمز هم ممکن است سطح داخلی ناهموار، ترک‌خورده یا بیش از حد ساییده شود. در هر دو صورت، لازم است توسط تعمیرکار بررسی شود تا مشخص شود آیا تراش دادن کافی است یا تعویض لازم است.

برای شما، نشانه‌های مهم خرابی دیسک یا کاسه شامل لرزش محسوس هنگام ترمز، کشیدن خودرو به یک سمت، صدای ساییدگی فلز با فلز، یا کاهش یکنواختی ترمز است. این نشانه‌ها را هرگز نباید نادیده گرفت.

«هرگونه لرزش شدید در ترمزگیری یا صدای ساییدگی فلزی می‌تواند نشانه آسیب جدی دیسک یا کاسه باشد و لازم است فوراً توسط تعمیرکار بررسی شود.»

روغن ترمز

روغن ترمز مایع مخصوصی است که نیرو را از پدال ترمز به لنت‌ها منتقل می‌کند. این مایع در سامانه بسته‌ای جریان دارد که شامل پمپ اصلی، لوله‌ها و شلنگ‌ها، و سیلندرهای چرخ است. ویژگی مهم روغن ترمز این است که تقریباً غیرقابل تراکم است، به همین دلیل وقتی پدال را فشار می‌دهید، حرکت پای شما تقریباً بدون تأخیر به لنت‌ها منتقل می‌شود.

روغن ترمز باید در برابر حرارت مقاوم باشد تا هنگام ترمزگیری‌های شدید که سامانه ترمز بسیار داغ می‌شود، به جوش نیاید. اگر روغن ترمز به هر دلیلی رطوبت جذب کند، نقطه جوش آن پایین می‌آید و در فشار شدید ترمز می‌تواند به بخار تبدیل شود. بخار، بر خلاف مایع، قابل تراکم است و در نتیجه پدال نرم و فرو رونده می‌شود و قدرت ترمزگیری به شدت کم می‌شود.

سطح روغن ترمز معمولاً در مخزن کوچکی در محفظه موتور قابل مشاهده است و روی آن علامت Min و Max درج شده است. در خودروهای جدید، کاهش بیش از حد سطح روغن ترمز اغلب چراغ هشدار مخصوصی روی صفحه کیلومتر را روشن می‌کند. وظیفه راننده این است که در بازه‌های سرویس دوره‌ای از کافی بودن سطح روغن مطمئن شود، اما اضافه کردن خودسرانه و بدون یافتن دلیل کاهش، کار درستی نیست. کاهش سطح روغن ترمز ممکن است به دلیل ساییدگی لنت‌ها یا نشتی در سامانه باشد که هر دو نیاز به بررسی فنی دارند.

روغن ترمز با رنگ و نوع مشخص (مثلاً DOT 3 یا DOT 4) عرضه می‌شود و نباید با انواع نامناسب یا روغن‌های دیگر مخلوط شود. این مایع به رنگ بدنه خودرو و قطعات پلاستیکی حساس است و می‌تواند رنگ را خراب کند، بنابراین در صورت ریختن باید سریع تمیز شود.

«کاهش سطح روغن ترمز یا نرمی غیرعادی پدال ترمز می‌تواند نشانه نشتی در سامانه ترمز باشد. در این حالت ادامه رانندگی بسیار خطرناک است و باید خودرو فوراً بررسی شود.»

بوستر ترمز

بوستر ترمز که به آن تقویت‌کننده ترمز هم گفته می‌شود، قطعه‌ای است که به راننده کمک می‌کند با نیروی کمتر، فشار مؤثر بیشتری روی سامانه ترمز ایجاد کند. این قطعه معمولاً به صورت یک محفظه گرد و نسبتاً بزرگ بین پدال ترمز و سیلندر اصلی ترمز در محفظه موتور دیده می‌شود. در اکثر خودروهای سواری، بوستر با استفاده از خلأ موتور کار می‌کند و نیروی پای شما را تقویت می‌کند.

وقتی پدال را فشار می‌دهید، بوستر با اختلاف فشار بین داخل و بیرون خود، نیروی شما را چند برابر می‌کند تا ترمزگیری قوی با فشار نسبتاً کمِ پا امکان‌پذیر شود. اگر بوستر به درستی کار نکند، پدال ترمز بسیار سفت می‌شود و برای کاهش سرعت باید با فشار زیادی پدال را بفشارید. در این حالت، ترمز هنوز ممکن است کار کند، اما استفاده از آن بسیار سخت و خطرناک است، به‌خصوص در شرایط اضطراری.

یک روش ساده برای درک وجود بوستر، مقایسه احساس پدال ترمز با خاموش بودن موتور و روشن بودن آن است. معمولاً با موتور خاموش، پدال سفت‌تر و با موتور روشن نرم‌تر است. هرگونه تغییر ناگهانی در سفتی پدال، یا صدای مکش هوا هنگام فشار دادن پدال، می‌تواند نشانه مشکل در بوستر یا شیلنگ خلأ مربوط به آن باشد و باید بررسی فنی شود.

«سفت شدن ناگهانی پدال ترمز و نیاز به فشار بسیار زیاد برای توقف، می‌تواند نشانه خرابی بوستر ترمز باشد و ادامه رانندگی در این شرایط خطرناک است.»

چراغ هشدار ترمز

چراغ هشدار ترمز روی صفحه کیلومتر، یکی از مهم‌ترین علائم ایمنی خودرو است که گاهی چند وضعیت مختلف را نشان می‌دهد. در بسیاری از خودروها، این چراغ هنگام کشیده بودن ترمز دستی روشن است و با رها کردن کامل ترمز دستی خاموش می‌شود. اگر هنگام حرکت، این چراغ روشن بماند، اولین کاری که باید بکنید اطمینان از خوابیدن کامل ترمز دستی است. حرکت با ترمز دستی کشیده، ضمن داغ کردن ترمز عقب، می‌تواند به قطعات آسیب برساند و مصرف سوخت را افزایش دهد.

همین چراغ در بسیاری از خودروها برای هشدار مشکلات جدی‌تر ترمز نیز استفاده می‌شود، مانند کاهش سطح روغن ترمز یا نقص در سامانه هیدرولیکی. اگر چراغ هشدار ترمز بدون آن که ترمز دستی کشیده باشد روشن شود، یا در حین حرکت شروع به روشن ماندن کند، نشانه خطر است. در این وضعیت، باید با نهایت احتیاط سرعت را کم کنید، در محل امنی توقف کنید، و تا زمانی که خودرو بررسی نشده، از ادامه رانندگی خودداری کنید.

تفاوت مهمی بین چراغ هشدار «ترمز» و چراغ هشدار «ABS» وجود دارد که در بخش سامانه‌های کمکی توضیح داده خواهد شد. روشن بودن چراغ ترمز معمولاً به خودِ سامانه اصلی ترمز مربوط است، در حالی که چراغ ABS نقص در سامانه ضدقفل را اعلام می‌کند. برای یک هنرجوی مبتدی، قانون ساده این است که هر چراغ قرمز مربوط به ترمز را بسیار جدی بگیرید و آن را نادیده نگیرید.

«روشن ماندن چراغ قرمز ترمز در حین حرکت، حتی با خوابیدن ترمز دستی، یک هشدار جدی ایمنی است. در این حالت باید در اولین محل امن توقف کنید و پیش از ادامه سفر، سامانه ترمز را بررسی کنید.»