17.3.3. عیب‌های ترمز

Table of Contents

نرم شدن پدال

نرم شدن پدال ترمز یعنی وقتی روی پدال فشار می‌دهید، پدال راحت و بیش از حد پایین می‌رود و احساس سفتی و مقاومت عادی وجود ندارد. در حالت طبیعی، بعد از کمی فشار، پدال سفت می‌شود و نیروی ترمز را منتقل می‌کند. اگر پدال به‌طور غیرعادی پایین می‌رود یا نزدیک کف خودرو می‌رسد، این یک هشدار جدی است.

یکی از علت‌های شایع، کم شدن یا نشت روغن ترمز در مدار هیدرولیک است. کاهش سطح روغن می‌تواند به دلیل نشتی در شیلنگ‌ها، سیلندر چرخ، سیلندر اصلی ترمز یا حتی ترک و شل شدن اتصالات باشد. وجود هوا در مدار ترمز هم باعث نرم شدن و اسفنجی شدن حس پدال می‌شود، چون هوا قابل فشرده شدن است و قبل از این‌که لنت‌ها به‌خوبی به دیسک یا کاسه بچسبند، انرژی پدال صرف فشردن هوای داخل مدار می‌شود.

خرابی سیلندر اصلی ترمز، نشتی داخلی در آن، یا خراب شدن کاسه‌نمدها نیز می‌تواند باعث پایین رفتن تدریجی پدال زیر پا شود. در برخی خودروها، تاب برداشتن دیسک یا فرسودگی شدید لنت‌ها هم می‌تواند حس پدال را غیرطبیعی کند، هرچند معمولاً عامل اصلی در «پدال بسیار نرم» مشکل هیدرولیکی است.

اگر هنگام نگه داشتن پا روی پدال، احساس می‌کنید پدال به‌آرامی بیشتر و بیشتر پایین می‌رود، احتمال نشتی داخلی در سیستم ترمز بسیار زیاد است و نباید آن را نادیده بگیرید.

نرم شدن غیرطبیعی پدال ترمز، به‌ویژه همراه با پایین رفتن آن تا نزدیکی کف خودرو، یک «عیب خطرناک» است و ادامه رانندگی می‌تواند منجر به از دست رفتن کامل ترمز و تصادف شود. در چنین حالتی باید در اولین فرصتِ امن، خودرو را متوقف کنید و تا رفع عیب، به رانندگی ادامه ندهید.

سفت شدن پدال

سفت شدن پدال ترمز به این معنا است که برای ترمز گرفتن باید نیروی زیادی با پا وارد کنید و پدال با سختی حرکت می‌کند. در خودروهای مجهز به بوستر ترمز، پدال در حالت عادی نسبتاً نرم است و با فشار کم، نیروی زیادی به ترمز منتقل می‌شود. اگر بوستر از کار بیفتد، پدال ناگهان بسیار سفت و خسته‌کننده می‌شود.

خرابی بوستر ترمز، قطع شدن شیلنگ خلا، نشتی در مسیر خلا، یا خرابی سوپاپ یک‌طرفه می‌تواند باعث از دست رفتن کمک بوستر شود. در این حالت ترمز هنوز کار می‌کند، اما باید با فشار زیاد پا، نیروی لازم را تأمین کنید و مسافت توقف افزایش می‌یابد. گاهی هم گیر کردن پین‌ها، زنگ‌زدگی یا خرابی مکانیکی در پدال یا سیلندر اصلی، می‌تواند حرکت پدال را سخت کند.

اگر هنگام خاموش بودن موتور چند بار پدال را فشار دهید و بعد موتور را روشن کنید، در حالت سالم باید حس کنید پدال کمی پایین می‌رود و نرم‌تر می‌شود، چون بوستر فعال می‌گردد. اگر تغییری حس نکردید، احتمال خرابی سیستم تقویت‌کننده ترمز وجود دارد.

سفت شدن ناگهانی پدال ترمز، به‌خصوص اگر همراه با کاهش محسوس قدرت ترمز باشد، یک هشدار مهم است. در چنین شرایطی سرعت را کم کنید، فاصله طولی را افزایش دهید و در اولین محل امن، خودرو را متوقف و عیب را بررسی کنید.

کشیدن خودرو

وقتی در حین ترمزگیری خودرو به یک سمت کشیده می‌شود، می‌گوییم ترمز «می‌کشد». این وضعیت علاوه بر آزاردهنده بودن، می‌تواند بسیار خطرناک باشد، به‌خصوص در سرعت‌های بالا یا در مسیرهای لغزنده، چون تعادل خودرو را بر هم می‌زند و احتمال انحراف یا واژگونی را بالا می‌برد.

کشیدن خودرو معمولاً نتیجه عدم تعادل نیروی ترمز بین چرخ‌های چپ و راست است. اگر لنت‌های یک چرخ بیش از حد ساییده یا آلوده به روغن و گریس باشند، نیروی اصطکاک آن چرخ از سمت مقابل کمتر یا بیشتر می‌شود و هنگام ترمزگیری، خودرو به سمتی که ترمز قوی‌تر است کشیده می‌شود. گیر کردن پیستون کالیپر، زنگ‌زدگی لغزش لنت‌ها، یا گیرکردن سیلندر چرخ در ترمزهای کاسه‌ای هم می‌تواند باعث ترمز دائم روی یک چرخ یا ترمز ضعیف روی چرخ دیگر شود.

فشار باد نامتعادل در لاستیک‌های جلو، خرابی سیستم تعلیق و فرمان، یا تنظیم نبودن زوایای چرخ‌ها نیز می‌تواند در حین ترمزگیری، اثر کشیدن را تشدید کند. تشخیص این عیب در رانندگی معمولی ساده است: با ترمزگیری در مسیر مستقیم، اگر فرمان را رها کنید یا فقط به آرامی نگه دارید، متوجه انحراف خودرو به یک سمت خواهید شد.

کشیدن خودرو هنگام ترمزگیری، خطر «چرخش خودرو» و خروج از مسیر را در مواقع ترمز شدید افزایش می‌دهد. در صورت مشاهده این عیب، به‌ویژه در سرعت‌های بالاتر، باید تا زمان رفع نقص، از رانندگی سریع خودداری کنید و هرچه زودتر به تعمیرگاه مراجعه کنید.

صدای ترمز

صدای غیرعادی از ترمز، یکی از شایع‌ترین نشانه‌های عیب است که راننده به‌راحتی آن را حس می‌کند. مهم است که نوع صدا، زمان بروز آن و شرایط همراهش را در نظر بگیرید، چون هرکدام می‌توانند معنای متفاوتی داشته باشند.

صدای سوت مداوم یا جیغ‌مانند، به‌خصوص در سرعت‌های پایین و هنگام ترمزگیری ملایم، اغلب به دلیل سایش فلز به فلز یا استفاده از لنت‌های بی‌کیفیت و خشک است. بسیاری از لنت‌های امروزی دارای «سنسور سایش» فلزی هستند که وقتی ضخامت لنت کم می‌شود، با دیسک تماس پیدا کرده و صدای سوت ایجاد می‌کند تا راننده را از لزوم تعویض لنت آگاه کند. در چنین حالتی، هرچند ترمز هنوز کار می‌کند، اما ادامه استفاده می‌تواند به دیسک ترمز آسیب جدی بزند.

صدای خرخر، ساییده شدن خشن، یا تق‌تق هنگام ترمزگیری می‌تواند نشان‌دهنده خراب شدن لنت، جدا شدن سطح اصطکاکی از صفحه فلزی، تاب‌برداشتن دیسک، شل بودن قطعات کالیپر یا وجود جسم خارجی بین لنت و دیسک باشد. صدای کوبش یا ضربه ناگهانی در ابتدای ترمز ممکن است به دلیل لقی بیش از حد در اجزای تعلیق یا خرابی بوش‌ها و سیبک‌ها باشد که در ترمزگیری خود را نشان می‌دهند.

نباید هر صدای ضعیفی را جدی‌تر از حد لازم گرفت، اما نادیده گرفتن صدای پایدار، به‌خصوص همراه با لرزش یا کاهش قدرت ترمز، اشتباه بزرگی است. بررسی ساده لنت‌ها و دیسک‌ها در تعمیرگاه معمولاً به‌سرعت منبع صدا را مشخص می‌کند.

ادامه رانندگی با ترمزی که «صدای ساییده شدن شدید» یا «صدای فلز به فلز» می‌دهد، می‌تواند به تخریب دیسک، افزایش شدید مسافت ترمز و حتی از کار افتادن ناگهانی ترمز در یک چرخ منجر شود. در این حالت، خودرو باید در اولین فرصت بازدید شود و از سفرهای طولانی و پرسرعت باید خودداری گردد.

لرزش

لرزش هنگام ترمزگیری، معمولاً به‌صورت تکان خوردن فرمان، لرزش پدال ترمز، یا لرزش کل بدنه احساس می‌شود. این لرزش، مخصوصاً در سرعت‌های متوسط و بالا هنگام ترمزگیری، می‌تواند نشان‌دهنده تاب برداشتن دیسک‌ها، سایش نامنظم لنت‌ها، یا مشکلات نصب و بالانس چرخ‌ها باشد.

یکی از دلایل مهم، داغ شدن بیش از حد دیسک و سرد شدن ناهمگون آن است که باعث موج‌دار شدن سطح دیسک و تغییر ضخامت آن در بخش‌های مختلف می‌شود. وقتی لنت روی دیسک موج‌دار حرکت می‌کند، در حین ترمزگیری، نیروی ترمز به‌طور یکنواخت منتقل نمی‌شود و شما آن را به‌صورت لرزش یا ضربان در پدال حس می‌کنید. این وضعیت در ترمزگیری‌های شدید و مکرر، به‌خصوص در سرازیری‌های طولانی با استفاده مداوم از ترمز، بیشتر رخ می‌دهد.

اگر لرزش بیشتر در فرمان حس می‌شود، احتمالاً مشکل در دیسک‌ها یا چرخ‌های جلو است. اگر لرزش عمدتاً در صندلی یا بدنه احساس می‌شود، ممکن است دیسک‌های عقب، بالانس چرخ‌های عقب، یا اجزای تعلیق عقب دچار مشکل شده باشند. باید لرزش ناشی از عملکرد طبیعی ترمز ضدقفل (ABS) را نیز از لرزش ناشی از عیب تشخیص دهید. در سیستم ABS، هنگام ترمزگیری شدید، لرزش سریع و منظم پدال همراه با صدای خاصی ایجاد می‌شود که نشان‌دهنده عملکرد سامانه است، نه خرابی.

لرزش شدید و پیوسته هنگام ترمزگیری، به‌خصوص همراه با کشیدن خودرو یا افزایش مسافت توقف، یک نشانه مهم نقص در سیستم ترمز یا چرخ‌ها است. در این حالت باید از ترمزگیری‌های ناگهانی پرهیز کرد و خودرو را در نخستین فرصت در تعمیرگاه بررسی نمود.

کاهش قدرت ترمز

کاهش قدرت ترمز به این معنا است که برای رسیدن به همان میزان کاهش سرعت، باید فشار بیشتری روی پدال وارد کنید و مسافت توقف به‌طور محسوس افزایش می‌یابد. این وضعیت می‌تواند تدریجی و در طول زمان به‌دلیل فرسودگی سیستم رخ دهد، یا ناگهانی باشد که بسیار خطرناک‌تر است.

در حالت تدریجی، معمولاً لنت‌ها کم‌کم نازک می‌شوند، سطح اصطکاکی خود را از دست می‌دهند، یا دیسک‌ها دچار سایش می‌شوند و راننده بدون توجه، خود را به فشار بیشتر روی پدال عادت می‌دهد. استفاده از لنت‌های نامرغوب یا ناسازگار با سیستم ترمز هم می‌تواند قدرت ترمز را کم کند، به‌خصوص در ترمزهای شدید که دما بالا می‌رود و خاصیت اصطکاکی لنت افت می‌کند.

در حالت ناگهانی، ممکن است نشتی جدی در روغن ترمز، خرابی سیلندر اصلی، خرابی ناگهانی بوستر، یا قفل نشدن کامل لنت‌ها روی دیسک رخ دهد. در سرازیری‌های طولانی، پدیده‌ای به نام «محوشدن ترمز» یا Fade می‌تواند رخ دهد. در این حالت، دمای لنت و دیسک آن‌قدر بالا می‌رود که اصطکاک آن‌ها به‌شدت کم می‌شود، پدال ممکن است عادی به‌نظر برسد، اما ترمز عملاً کارایی لازم را ندارد.

فراموش نکنید که کاهش قدرت ترمز، همیشه فقط به خود سیستم ترمز مربوط نیست. لاستیک‌های صاف، سطح راه لغزنده، یا بار سنگین خودرو، همگی می‌توانند مسافت توقف را افزایش دهند. با این حال، اگر در شرایط مشابه، نسبت به گذشته، احساس کردید خودرو شما «کمتر می‌ایستد»، باید سیستم ترمز را بازبینی کنید.

افزایش محسوس مسافت توقف در شرایط عادی، حتی اگر چراغ هشدار خاصی روشن نشده باشد، نشانه جدی کاهش کارایی ترمز است. در چنین حالتی، ادامه رانندگی با سرعت عادی، ریسک تصادف را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و خودرو باید هرچه زودتر بررسی و سرویس شود.

اقدامات اضطراری

وقتی هر یک از عیب‌های فوق به‌طور ناگهانی یا شدید بروز می‌کند، راننده باید بداند در همان لحظه چه کارهایی انجام دهد تا احتمال تصادف را کاهش دهد. هدف، حفظ کنترل خودرو، هشدار به دیگران و متوقف کردن ایمن وسیله نقلیه است.

اگر هنگام ترمزگیری متوجه شدید پدال به‌طور غیرعادی نرم است یا به کف می‌رسد، ابتدا پای خود را چند بار سریع روی پدال بالا و پایین کنید تا شاید فشار هیدرولیک در مدار باقیمانده ترمز ایجاد شود. همزمان، پای خود را از پدال گاز بردارید و با کاهش دنده، از «ترمز موتور» کمک بگیرید. با احتیاط و به‌تدریج ترمز دستی را بکشید تا بدون قفل ناگهانی چرخ‌های عقب، خودرو سرعتش را کم کند.

اگر ترمز ناگهان بسیار سفت شد و احساس کردید بوستر از کار افتاده است، وحشت‌زده نشوید. با نیروی بیشتری روی پدال فشار دهید، چون ترمز هنوز کار می‌کند، اما بدون کمک بوستر. سرعت را کم کنید، فاصله تا دیگران را زیاد کنید و در اولین محل امن توقف کنید. در این وضعیت، از رانندگی در سرعت بالا جداً خودداری کنید.

در صورتی که خودرو هنگام ترمزگیری به یک سمت می‌کشد، فوراً ترمز شدید نگیرید، چون ممکن است خودرو منحرف شود. به‌آرامی فشار ترمز را تنظیم کنید، فرمان را محکم در دو دست بگیرید، سرعت را تدریجاً کم کنید و در خطی که کمترین خطر را دارد بمانید. پس از ایستادن، با سرعت پایین و احتیاط، خودرو را به نزدیک‌ترین تعمیرگاه یا محل امن منتقل کنید.

اگر در حین ترمزگیری لرزش شدید در پدال یا فرمان احساس کردید، معمولاً هنوز مقداری از قدرت ترمز در دسترس است. از ترمزگیری‌های ناگهانی بپرهیزید، سرعت را به‌تدریج کم کنید و از فعال شدن مکرر ABS در شرایط غیرضروری خودداری کنید. در سرازیری‌ها، از دنده مناسب استفاده کنید تا فشار روی ترمز کمتر شود.

در هر حالت که احساس کردید ترمز عملکرد عادی خود را از دست داده است، باید فوراً این نکات را رعایت کنید:

پای خود را از گاز بردارید و در صورت امکان، یک یا دو دنده پایین‌تر انتخاب کنید تا از ترمز موتور کمک بگیرید.
فرمان را با دو دست محکم بگیرید و از حرکات ناگهانی فرمان خودداری کنید.
فلاشر را روشن کنید تا رانندگان پشت سر از وضعیت غیرعادی شما آگاه شوند.
به‌آرامی، در حد امکان، از ترمز دستی به‌صورت تدریجی استفاده کنید، نه به‌طور ناگهانی.
در صورت نیاز، با احتیاط به شانه راه، فضای اضطراری یا محل امن منتقل شوید و آن‌جا توقف کنید.
پس از توقف، خودرو را ایمن‌سازی کنید، مثلث خطر را در فاصله مناسب قرار دهید و تا رفع عیب، از ادامه حرکت خودداری کنید.

هرگونه نقص جدی در ترمز، مانند نبودن ترمز، نرم شدن شدید پدال، کشیدن شدید خودرو یا افزایش واضح مسافت توقف، به‌هیچ‌وجه نباید نادیده گرفته شود. «رانندگی با ترمز معیوب» نه‌تنها جان شما و سرنشینان، بلکه جان سایر کاربران راه را به خطر می‌اندازد و از نظر قانونی نیز می‌تواند مسئولیت‌های سنگینی برای راننده ایجاد کند.