17.6.1. مایعات خودرو

Table of Contents

روغن موتور

در اغلب خودروهای سواری، مهم‌ترین مایع فنی، روغن موتور است. موتور هنگام کار، با انفجار سوخت و حرکت مداوم قطعات داخلی، حرارت و اصطکاک بسیار زیادی تولید می‌کند. روغن موتور یک لایه نازک بین این قطعات ایجاد می‌کند تا اصطکاک و ساییدگی کاهش پیدا کند و علاوه بر آن، بخشی از گرما و ذرات آلودگی را با خود حمل کرده و به کارتل و فیلتر روغن منتقل می‌کند. بدون روغن مناسب یا با سطح روغن کم، موتور در مدت کوتاهی دچار آسیب جدی و حتی سوختن کامل می‌شود.

کار اصلی روغن موتور را می‌توان در چند مورد خلاصه کرد: روان‌کاری قطعات متحرک مانند پیستون، میل‌لنگ و میل‌سوپاپ، کمک به خنک‌کاری، تمیز نگه داشتن داخل موتور با معلق کردن ذرات دوده و براده فلز، و محافظت از قطعات در برابر زنگ‌زدگی. نوع و درجه گرانروی روغن موتور باید مطابق دفترچه راهنمای همان خودرو انتخاب شود. روی ظرف روغن اعدادی مانند 10W-40 یا 5W-30 درج شده که نشان دهنده رفتار روغن در دماهای سرد و گرم است. انتخاب نادرست این درجه می‌تواند به سخت روشن شدن موتور در سرما، یا کاهش محافظت در گرما منجر شود.

برای کنترل سطح روغن موتور، باید خودرو را روی سطح تقریبا صاف، و معمولا زمانی که موتور خاموش و کمی سرد شده است، قرار دهید. در بیشتر خودروها یک میله اندازه‌گیری (گیج روغن) در کنار موتور وجود دارد. آن را بیرون کشیده، با دستمال تمیز پاک کنید، دوباره تا انتها جا بزنید و دوباره بیرون بکشید. سطح روغن باید بین علامت‌های MIN و MAX روی میله باشد. اگر سطح پایین‌تر از حداقل است، باید از همان نوع و همان درجه روغن، مقدار لازم اضافه شود، نه هر روغن تصادفی دیگر.

هرگز با چراغ هشدار فشار روغن روشن به رانندگی ادامه ندهید. این چراغ قرمز معمولاً به شکل قوطی روغن است. روشن شدن آن به معنی کمبود شدید فشار روغن یا مشکل در سیستم روان‌کاری است و ادامه حرکت می‌تواند در چند دقیقه موتور را نابود کند.

تعویض دوره‌ای روغن موتور و فیلتر آن مطابق کیلومتر و بازه زمانی توصیه شده در دفترچه خودرو ضروری است. رانندگی در ترافیک سنگین، مسیرهای پرگردوغبار یا استفاده زیاد درون‌شهری می‌تواند نیاز به تعویض زودتر از حد معمول را افزایش دهد. همیشه هنگام تعویض روغن، به تمیز بودن درپوش کارتل، سفت بودن فیلتر روغن و استفاده از روغن معتبر دقت کنید.

مایع خنک‌کننده

وظیفه اصلی مایع خنک‌کننده، کنترل دمای موتور است تا نه بیش از حد داغ شود و نه در هوای سرد یخ بزند. این مایع که اغلب به نام ضدیخ شناخته می‌شود، در واقع ترکیبی از آب مقطر و مایع ضدیخ و ضدجوش است و باید در تمام سال در مدار خنک‌کننده وجود داشته باشد، نه فقط در زمستان. این مایع درون رادیاتور و مجاری داخل موتور گردش می‌کند، گرما را از موتور گرفته و در رادیاتور به هوای محیط منتقل می‌کند.

استفاده از آب معمولی شیر به جای مایع خنک‌کننده استاندارد، باعث ایجاد رسوب، زنگ‌زدگی داخل سیستم، گرفتگی مجاری و کاهش کارایی خنک‌کاری می‌شود. به همین دلیل در خودروهای مدرن، استفاده از ترکیب استاندارد و با رنگ و نوع مناسب بسیار اهمیت دارد. رنگ مایع خنک‌کننده (سبز، قرمز، آبی و غیره) نشان دهنده نوع مواد افزودنی است و معمولاً نباید انواع مختلف را بدون اطلاع دقیق با هم مخلوط کرد.

هر خودرو یک مخزن انبساط یا مخزن ذخیره مایع خنک‌کننده دارد که اغلب نیمه شفاف است و روی آن علامت‌های MIN و MAX وجود دارد. سطح مایع باید در حالت سرد بودن موتور، بین این دو علامت باشد. اگر سطح پایین است، باید از همان نوع مایع خنک‌کننده، رقیق‌شده مطابق دستور سازنده، به مخزن اضافه شود.

هرگز در حالی که موتور داغ است، درپوش رادیاتور یا مخزن تحت فشار را باز نکنید. فشار و دمای بالا می‌تواند باعث پاشیدن مایع بسیار داغ روی دست و صورت شما و ایجاد سوختگی شدید شود. همیشه صبر کنید موتور خنک شود، سپس به‌آرامی درپوش را باز کنید.

نشانه‌های مشکل در سیستم خنک‌کننده شامل بالا رفتن غیرعادی دمای موتور، روشن شدن چراغ هشدار دما، مشاهده بخار از زیر کاپوت، یا کاهش مکرر سطح مایع خنک‌کننده است. در چنین حالت‌هایی، توقف در محل امن، خاموش کردن موتور پس از کاهش کمی دور آن، و تماس با تعمیرکار یا امداد خودرو، انتخاب ایمن‌تری است. افزودن مایع خنک‌کننده فقط یک اقدام موقت است و نشتی، خرابی ترموستات، پمپ آب یا رادیاتور باید به صورت اصولی رفع شود.

روغن ترمز

سیستم ترمز برای انتقال نیروی پای شما بر پدال به چرخ‌ها، از روغن ترمز استفاده می‌کند. این مایع فشرده نمی‌شود، بنابراین وقتی پدال را فشار می‌دهید، فشار شما به وسیله روغن ترمز به کالیپرها یا سیلندر چرخ منتقل شده و لنت‌ها را به دیسک یا کاسه می‌فشارد. ویژگی مهم روغن ترمز، مقاومت در برابر حرارت و جذب رطوبت است. روغن ترمز با گذشت زمان رطوبت هوا را جذب می‌کند و نقطه جوش آن پایین می‌آید. در نتیجه، در ترمزگیری‌های طولانی و شدید، ممکن است بخار تشکیل شود و پدال نرم و ترمز بی‌اثر شود.

در اکثر خودروها مخزن روغن ترمز در محفظه موتور، نزدیک سمت راننده قرار دارد و روی آن علامت‌های MIN و MAX درج شده است. سطح روغن ترمز باید بین این دو علامت باشد. کاهش تدریجی سطح روغن ترمز ممکن است نشانه ساییده شدن لنت‌ها باشد، اما کاهش ناگهانی یا شدید معمولا علامت نشتی در سیستم است که بسیار خطرناک است.

هرگونه نشتی در سیستم ترمز، یا روشن شدن چراغ هشدار ترمز، موضوعی اضطراری است. در صورت احساس نرم شدن غیرعادی پدال، پایین رفتن بیشتر از معمول آن، یا افزایش مسافت ترمز، بلافاصله در محل امن توقف کنید و تا رفع عیب جدی، به رانندگی ادامه ندهید.

نوع روغن ترمز باید کاملاً مطابق با استاندارد پیشنهادی سازنده خودرو، مانند DOT3، DOT4 یا DOT5.1 باشد. مخلوط کردن انواع نامناسب می‌تواند به واشرها و اجزای داخلی سیستم آسیب بزند. علاوه بر سطح، خود روغن ترمز نیز باید در فواصل زمانی مشخص تعویض شود تا رطوبت و آلودگی جمع شده در آن، کارایی ترمز را کاهش ندهد. هرگز اجازه ندهید روغن ترمز با رنگ یا سطح نامعلوم، بدون بررسی تعمیرکار مجاز، مورد استفاده قرار گیرد.

روغن گیربکس

روغن گیربکس وظیفه روان‌کاری دنده‌ها و قطعات متحرک داخل جعبه‌دنده را بر عهده دارد و در گیربکس‌های اتوماتیک، علاوه بر روان‌کاری، نقش انتقال نیرو و خنک‌کاری و گاهی کنترل عملکرد سیستم هیدرولیک داخلی را نیز بازی می‌کند. به همین دلیل در گیربکس‌های اتوماتیک، به آن مایع گیربکس اتوماتیک (ATF) گفته می‌شود. انتخاب نوع نادرست روغن یا بی‌توجهی به وضعیت آن می‌تواند باعث ضربه زدن هنگام تعویض دنده، لغزش، داغ شدن و در نهایت خرابی پرهزینه گیربکس شود.

در گیربکس‌های دستی، معمولاً نیاز به سرکشی مداوم مانند روغن موتور وجود ندارد و سطح روغن از طریق پیچ‌های مخصوص در زیر خودرو توسط تعمیرکار بررسی می‌شود. اما نشانه‌هایی مانند سخت جا رفتن دنده‌ها، صدا دادن هنگام تعویض، یا نشت روغن از زیر گیربکس، می‌تواند هشداردهنده کمبود روغن یا مشکل دیگر باشد.

در بسیاری از گیربکس‌های اتوماتیک، یک میله اندازه‌گیری شبیه به گیج روغن موتور وجود دارد که برای بررسی سطح و وضعیت مایع گیربکس استفاده می‌شود. روش دقیق چک کردن، بسته به خودرو متفاوت است و ممکن است نیاز به روشن بودن موتور، قرار دادن اهرم در وضعیت خاص، یا گرم بودن گیربکس داشته باشد. این روش حتماً باید طبق دفترچه راهنما انجام شود.

رنگ و بوی روغن گیربکس نیز اهمیت دارد. مایع گیربکس سالم معمولاً رنگ شفاف یا قرمز روشن دارد و بوی سوختگی نمی‌دهد. تیره شدن شدید، بوی سوخته، یا وجود براده و ذرات فلزی، نشانه فرسودگی یا مشکل داخلی است و نیاز به بررسی تخصصی دارد. هرگونه نشتی روغن گیربکس روی زمین، به خصوص به صورت نقاط چرب در محل پارک، باید جدی گرفته شود.

بی‌توجهی به کمبود یا فرسودگی روغن گیربکس، مخصوصاً در گیربکس‌های اتوماتیک، می‌تواند منجر به خرابی کامل جعبه‌دنده و هزینه‌های بسیار سنگین تعمیر یا تعویض شود. تعویض به‌موقع و استفاده از نوع روغن توصیه شده سازنده، یک سرمایه‌گذاری برای حفظ سلامت خودرو است.

روغن هیدرولیک

در بسیاری از خودروهای مجهز به فرمان هیدرولیک یا سیستم‌های هیدرولیکی دیگر، از روغن هیدرولیک برای انتقال نیرو در این سیستم‌ها استفاده می‌شود. رایج‌ترین کاربرد آن در خودروهای سواری، سیستم کمک‌فرمان هیدرولیک است که باعث می‌شود چرخاندن فرمان، به ویژه در سرعت‌های پایین یا هنگام پارک، بسیار سبک‌تر شود. کمبود روغن هیدرولیک یا آلودگی آن می‌تواند فرمان را سنگین و پرصدا کند و در بلندمدت به پمپ هیدرولیک و سایر اجزا آسیب بزند.

مخزن روغن هیدرولیک معمولاً در محفظه موتور قرار دارد و گاهی روی درپوش آن نوشته‌هایی مانند Steering Fluid یا علامت فرمان دیده می‌شود. روی مخزن یا میله اندازه‌گیری آن، علامت‌های MIN و MAX یا HOT و COLD درج شده است. باید مطابق دستور سازنده، در دمای مناسب، سطح روغن را کنترل کنید. اگر سطح پایین است، باید از همان نوع روغن توصیه‌شده استفاده شود، زیرا برخی خودروها نیاز به مایع مخصوص دارند و نمی‌توان از هر نوع روغن هیدرولیک یا ATF به صورت دلخواه استفاده کرد.

نشانه‌های مشکل در سیستم هیدرولیک فرمان شامل صدای زوزه هنگام چرخاندن فرمان، لرزش فرمان، نشت روغن در زیر خودرو (معمولاً نزدیک چرخ جلو سمت راننده)، و سنگین شدن فرمان است. در چنین مواردی، تنها اضافه کردن روغن کافی نیست و باید علت نشتی یا خرابی، مانند شلنگ آسیب‌دیده یا نشتی جعبه‌فرمان، توسط تعمیرکار برطرف شود.

رانندگی طولانی‌مدت با سطح ناکافی روغن هیدرولیک می‌تواند باعث خرابی پمپ هیدرولیک شود. پمپ هیدرولیک قطعه‌ای گران‌قیمت است و صدای شدید یا سفت شدن ناگهانی فرمان در حین رانندگی، می‌تواند ایمنی کنترل خودرو را کاهش دهد.

مایع شیشه‌شوی

مایع شیشه‌شوی، اگرچه نسبت به روغن موتور و روغن ترمز نقش حیاتی مکانیکی ندارد، اما برای حفظ دید مناسب راننده و در نتیجه ایمنی رانندگی بسیار مهم است. شیشه جلو در طول رانندگی، به ویژه در شهر و جاده، با گردوغبار، گل، حشرات، روغن و ذرات مختلف آلوده می‌شود. استفاده از برف‌پاک‌کن بدون مایع مناسب می‌تواند باعث خش افتادن روی شیشه، لکه‌دار شدن دید و کاهش شدید میدان دید در نور مقابل شود.

مخزن مایع شیشه‌شوی معمولا یک مخزن پلاستیکی نیمه شفاف با درپوش آبی رنگ و علامت شیشه و پاشیدن آب است. این مخزن معمولاً تنها مایعی است که راننده می‌تواند به راحتی و بدون نیاز به تخصص خاص، آن را خودش پر کند. بهتر است از مایع‌های مخصوص شیشه‌شوی استفاده کنید که حاوی مواد پاک‌کننده و گاهی ضدیخ هستند. استفاده از فقط آب، به‌خصوص آب سخت یا آلوده، می‌تواند باعث ایجاد رسوب در نازل‌ها و لوله‌ها شود و در هوای سرد نیز یخ بزند.

برای فصول سرد، استفاده از محلول‌های شیشه‌شوی حاوی ترکیبات ضدیخ که نقطه انجماد را پایین می‌آورند، بسیار مفید است. هرگز از مایعات خطرناک یا اشتعال‌پذیر، مانند بنزین یا الکل غلیظ، به عنوان مایع شیشه‌شوی استفاده نکنید، زیرا خطر آتش‌سوزی و آسیب به رنگ و لاستیک و پلاستیک خودرو را به همراه دارد.

دید شفاف از طریق شیشه جلو، به‌ویژه در شب، هنگام باران، و در مواجهه با نور شدید، برای تشخیص به موقع خطر و تابلوها ضروری است. سطح مایع شیشه‌شوی را به طور منظم، خصوصاً پیش از سفرهای طولانی یا در فصل بارندگی، بررسی و در صورت نیاز پر کنید.

بررسی نشتی

تمام مایعات خودرو در صورت سالم بودن سیستم‌ها، باید تنها در مدارهای داخلی خود در گردش باشند و نباید روی زمین یا در بخش‌های دیگر خودرو دیده شوند. مشاهده هرگونه لکه مایع زیر خودرو، به‌ویژه اگر به طور مکرر در محل پارک ظاهر شود، می‌تواند نشانه‌ای از نشتی و یک مشکل فنی باشد که نیاز به رسیدگی دارد. تشخیص تقریبی نوع مایع نشت کرده، به شما کمک می‌کند تا اهمیت و فوریت مشکل را بهتر درک کنید و آن را برای مکانیک توضیح دهید.

جدول زیر، راهنمای ساده‌ای برای تشخیص اولیه برخی نشتی‌های رایج است:

نوع مایع تقریبی	رنگ معمول	بافت و بو	محل‌های احتمالی
روغن موتور	قهوه‌ای تا سیاه	چرب، غلیظ، بوی روغن سوخته	زیر موتور، میانه خودرو
مایع خنک‌کننده	سبز، قرمز، آبی، زرد	کمی چرب، بوی شیرین	زیر رادیاتور، نزدیکی چرخ جلو، زیر موتور
روغن ترمز	زرد کم‌رنگ تا قهوه‌ای روشن	چرب، کمی رقیق‌تر	نزدیک چرخ‌ها، زیر پدال ترمز، نزدیکی مخزن ترمز
روغن گیربکس	قرمز یا قهوه‌ای متمایل به قرمز	چرب، بوی خاص، گاهی سوخته	زیر میانه خودرو، نزدیک گیربکس
روغن هیدرولیک فرمان	کهربایی تا قرمز	چرب، گاهی شبیه روغن گیربکس	نزدیک چرخ جلو سمت راننده
آب کولر یا تهویه	شفاف، بدون رنگ	رقیق، بدون بو	نزدیک جلوی خودرو در تابستان، معمولاً نگران‌کننده نیست

در هر حال، حتی اگر نوع مایع را دقیقا تشخیص نمی‌دهید، تداوم نشت نشانه واضحی از وجود اشکال است. نادیده گرفتن نشتی می‌تواند به کاهش سطح مایع و در نتیجه آسیب جدی به موتور، گیربکس، ترمز یا سایر سامانه‌ها منجر شود. علاوه بر این، برخی مایعات مانند روغن و مایع خنک‌کننده، سطح راه را لغزنده و برای دیگران خطرناک می‌کنند و برای محیط زیست نیز مضر هستند.

اگر نشتی به سیستم ترمز یا سوخت مربوط باشد، موضوع کاملاً اضطراری است. نشتی سوخت، خطر آتش‌سوزی و انفجار را به همراه دارد، و نشتی ترمز، می‌تواند سبب از دست رفتن قدرت ترمز و وقوع تصادف شود. در این موارد، از ادامه رانندگی خودداری کرده و با امداد یا یدک‌کش تماس بگیرید.

برای یک راننده مبتدی، بهترین کار این است که در صورت مشاهده لکه یا رطوبت غیرطبیعی زیر خودرو، از عکس گرفتن از محل نشتی و نشان دادن آن به مکانیک استفاده کند. همچنین، توجه به چراغ‌های هشدار و نشانگرهای صفحه کیلومتر، مانند چراغ فشار روغن، دمای موتور یا هشدار ترمز، در کنار مشاهده نشتی، تصویر کامل‌تری از وضعیت را ارائه می‌دهد. رسیدگی سریع به نشتی‌های کوچک، معمولاً هزینه و خطر بسیار کمتری نسبت به صبر کردن تا خراب شدن کامل قطعه خواهد داشت.