17.6.2. سرویس دوره‌ای

Table of Contents

تعویض روغن

سرویس دوره‌ای یعنی مجموعه کارهای منظم برای حفظ سلامت خودرو در طول زمان. مهم‌ترین و تکراری‌ترین بخش این سرویس، تعویض روغن موتور است. روغن موتور در اثر کارکرد، حرارت و آلودگی به‌تدریج خاصیت روان‌کاری خود را از دست می‌دهد و اگر به موقع تعویض نشود، سایش قطعات داخلی موتور شدید می‌شود و حتی می‌تواند به گیر کردن موتور منجر شود.

در بیشتر خودروهای معمولی، تعویض روغن بر اساس کیلومتر یا زمان انجام می‌شود، مثلا هر ۵ تا ۱۰ هزار کیلومتر یا هر ۶ ماه، هر کدام زودتر اتفاق بیفتد. نوع روغن (مینرال، نیمه‌سنتتیک، تمام‌سنتتیک) و مدل موتور روی این عدد اثر می‌گذارند، به همین دلیل عدد دقیق باید از دفترچه خودرو گرفته شود.

در سرویس دوره‌ای همیشه به این سه نکته توجه کنید:
۱. تعویض به‌موقع روغن طبق عدد درج‌شده در دفترچه خودرو الزامی است.
۲. همیشه فیلتر روغن همراه با روغن تعویض شود.
۳. هرگز انواع مختلف روغن با استاندارد نامشخص را بدون مشورت، با هم مخلوط نکنید.

راننده حتی اگر خودش تعویض روغن انجام نمی‌دهد، باید بتواند سطح روغن را کنترل کند. وقتی موتور سرد است و خودرو روی سطح صاف قرار دارد، با میله اندازه‌گیری روغن (گیج روغن) سطح روغن را نگاه می‌کنیم. سطح باید بین علامت MIN و MAX باشد. پایین‌تر بودن سطح از حد مجاز، یعنی احتمال نشتی یا مصرف روغن و نیاز به مراجعه به تعمیرگاه.

در سرویس دوره‌ای، علاوه بر تعویض روغن، باید به رنگ و بوی روغن که از موتور خارج می‌شود توجه شود. روغن خیلی سیاه و غلیظ، وجود براده فلزی، یا بوی سوختگی شدید می‌تواند نشانه مشکل داخلی موتور باشد که نیاز به بررسی تخصصی دارد.

تعویض فیلترها

در هر سرویس دوره‌ای، فقط خود روغن مهم نیست، فیلترهایی که آلودگی‌ها را می‌گیرند نیز باید در زمان مناسب تعویض شوند. مهم‌ترین فیلترهایی که معمولا در سرویس‌های منظم بررسی و اغلب تعویض می‌شوند، فیلتر روغن، فیلتر هوا، فیلتر بنزین و فیلتر کابین (اتاق) هستند.

فیلتر روغن هم‌زمان با تعویض روغن عوض می‌شود. اگر فیلتر تعویض نشود، روغن نو از میان آلودگی‌های قدیمی عبور می‌کند و کارایی سرویس کاهش می‌یابد. فیلتر هوا هوای ورودی موتور را تمیز می‌کند و گرفتگی آن، مصرف سوخت را بالا می‌برد و شتاب خودرو را کاهش می‌دهد. در سرویس دوره‌ای، فیلتر هوا یا تعویض می‌شود یا حداقل تمیز و بازدید می‌گردد.

فیلتر بنزین آلودگی‌های سوخت را می‌گیرد. گرفتگی آن می‌تواند باعث بد کار کردن موتور، ریپ زدن و سخت روشن شدن خودرو شود. زمان تعویض فیلتر بنزین معمولا بلندتر از فیلتر هوا است و دقیقا باید طبق دفترچه خودرو انجام شود، چون محل قرارگیری و روش تعویض در خودروهای مختلف متفاوت است.

فیلتر کابین، هوای ورودی به داخل اتاق و سیستم تهویه را تمیز می‌کند. تعویض به‌موقع آن علاوه بر بهتر کار کردن بخاری و کولر، برای سلامت تنفسی سرنشینان، به‌خصوص کودکان و افراد دارای حساسیت، مهم است.

برای کمک به یادآوری، می‌توان یک جدول ساده ذهنی برای فیلترها در نظر گرفت:

نوع فیلتر	معمولا همراه با	اثر فراموش کردن تعویض
فیلتر روغن	هر تعویض روغن	کاهش عمر موتور
فیلتر هوا	هر چند سرویس متوالی، بسته به شرایط گردوغبار	افزایش مصرف سوخت و کاهش توان
فیلتر بنزین	بر اساس کیلومتر بالاتر	بد کار کردن موتور و احتمال آسیب پمپ
فیلتر کابین	تقریبا سالی یک‌بار یا زودتر در گردوغبار	بوی بد، بخار شیشه، هوای ناسالم

بررسی تسمه‌ها

تسمه‌ها وظیفه انتقال نیرو بین قطعات مختلف را دارند، مثل تسمه دینام، تسمه کولر، تسمه پمپ هیدرولیک و در بعضی خودروها تسمه تایم. پاره شدن یا در رفتن تسمه‌ها می‌تواند به توقف ناگهانی خودرو و حتی در مورد تسمه تایم، به آسیب سنگین موتور منجر شود.

در سرویس دوره‌ای، باید تسمه‌ها از نظر موارد زیر بررسی شوند:

۱. ترک‌خوردگی، نخ‌نخ شدن، ساییدگی لبه‌ها و براق شدن بیش از حد
۲. میزان سفتی یا شلی تسمه
۳. صدای سوت یا جیغ هنگام استارت سرد یا در زمان روشن بودن کولر

تسمه‌های کمکی (مثل دینام یا کولر) در صورت خرابی معمولا با تعویض حل می‌شوند و زمان تعویض پیشنهادی آنها هم در دفترچه نوشته شده است. اما وضعیت تسمه تایم حساس‌تر است. در بسیاری از خودروها اگر تسمه تایم پاره شود، برخورد سوپاپ و پیستون رخ می‌دهد که می‌تواند هزینه سنگینی ایجاد کند.

قانون مهم سرویس تسمه تایم:
همیشه تسمه تایم را طبق کیلومتر یا مدت زمان توصیه شده در دفترچه، حتی اگر ظاهرا سالم است، تعویض کنید. هرگز منتظر خراب شدن آن نمانید.

راننده تازه‌کار لازم نیست خودِ تعویض تسمه را یاد بگیرد، اما باید اهمیت این موضوع را درک کند و هنگام مراجعه به تعمیرگاه، از تعمیرکار درباره وضعیت تسمه‌ها و زمان پیشنهادی تعویض سوال کند.

بررسی ترمز

در سرویس دوره‌ای، سیستم ترمز باید حتما بررسی شود، حتی اگر راننده احساس مشکل خاصی نداشته باشد. هدف، پیشگیری از خرابی ناگهانی است. بررسی‌های معمول شامل موارد زیر است:

بررسی ضخامت لنت‌ها: لنت‌های نازک باید قبل از رسیدن به حد خطرناک تعویض شوند. در بسیاری از خودروها با بازدید چشمی یا صدای سوت خاص هنگام ترمزگیری، می‌توان متوجه کم شدن لنت شد.
بررسی سطح و وضعیت روغن ترمز در مخزن: کم شدن غیرعادی روغن ترمز می‌تواند نشانه نشتی در سیستم باشد.
بررسی دیسک و کاسه ترمز از نظر خط افتادگی شدید یا تاب داشتن، که می‌تواند باعث لرزش پدال هنگام ترمزگیری شود.
ارزیابی حس پدال ترمز، سفتی یا نرمی غیرعادی و مسیر طی شده پدال.

در رانندگی روزمره، هر تغییری در رفتار ترمز، مثل کشیدن خودرو به یک سمت، صدای غیرعادی، طولانی‌تر شدن مسافت توقف، یا روشن شدن چراغ هشدار ترمز روی داشبورد، باید در اولین فرصت و هنگام سرویس دوره‌ای جدی گرفته شود.

هرگونه ضعف در ترمز را «عیب کوچک» در نظر نگیرید.
در سرویس دوره‌ای، ایمن بودن ترمز مهم‌تر از هر سرویس دیگر است، زیرا مستقیما با جان شما و دیگران مرتبط است.

بررسی لاستیک

لاستیک‌ها تنها بخش خودرو هستند که با زمین تماس دارند، پس وضعیت آنها در سرویس دوره‌ای بسیار مهم است. این بررسی شامل سه بخش اصلی است: عمق آج، فشار باد و سلامت ظاهری.

عمق آج باید آن‌قدر باشد که بتواند آبِ روی سطح راه را به خوبی از زیر لاستیک خارج کند. کم شدن عمق آج، به‌خصوص در باران، باعث افزایش شدید خطر سر خوردن و افزایش مسافت ترمز می‌شود. حداقل عمق مجاز، در مقررات و دفترچه ذکر می‌شود، اما راننده می‌تواند با نگاه کردن به شیارهای لاستیک، تصویری کلی از وضعیت داشته باشد.

فشار باد باید طبق عدد توصیه شده توسط کارخانه تنظیم شود که معمولا روی برچسب کنار در راننده یا در دفترچه نوشته شده است. فشار کم باعث افزایش مصرف سوخت و داغ شدن لاستیک می‌شود و فشار زیاد، چسبندگی لاستیک را کاهش می‌دهد. در سرویس دوره‌ای و حتی بین دو سرویس، باید فشار باد حداقل ماهی یک بار در حالت سرد بودن لاستیک‌ها کنترل شود.

سلامت ظاهری شامل بررسی ترک‌ها، بادکردگی موضعی (قلوه‌ای شدن)، بریدگی‌ها و سائیدگی نامنظم است. بادکردگی کنار لاستیک معمولا نشانه آسیب جدی است و لاستیک باید تعویض شود، چون خطر ترکیدن آن بالاست.

در سرویس‌های دوره‌ای طولانی‌تر، جابه‌جایی محل لاستیک‌ها (چرخش لاستیک‌ها بین جلو و عقب) و انجام بالانس و تنظیم زوایای چرخ نیز انجام می‌شود تا سایش یکنواخت و پایداری بهتر خودرو تضمین شود.

بررسی چراغ‌ها

در رانندگی ایمن، دیده شدن به اندازه دیدن اهمیت دارد. در سرویس دوره‌ای، همه چراغ‌ها باید کنترل شوند: نور پایین، نور بالا، چراغ‌های راهنما، چراغ ترمز، چراغ دنده‌عقب، چراغ مه‌شکن، فلاشر و چراغ پلاک.

بررسی چراغ‌ها دو مرحله دارد. نخست، روشن شدن یا نشدن هر چراغ است. این کار را می‌توان با کمک یک نفر دیگر انجام داد. مثلا راننده پدال ترمز را نگه می‌دارد و نفر دیگر پشت خودرو می‌ایستد تا روشن شدن چراغ‌های ترمز را ببیند. دوم، تنظیم بودن زاویه نور به‌خصوص نور جلو است، چون نور خیلی بالا می‌تواند رانندگان مقابل را کور کند و نور خیلی پایین میدان دید راننده را کم می‌کند.

در سرویس دوره‌ای، معمولا وضعیت شیشه چراغ‌ها از نظر کدر شدن یا شکستن نیز کنترل می‌شود. کدر شدن قاب چراغ می‌تواند شدت نور را کم کند و در رانندگی شب، دیده‌شدن موانع را سخت‌تر نماید. رفع کدری یا تعویض قاب چراغ در صورت نیاز، بخشی از نگهداری صحیح است، هرچند ممکن است در هر سرویس انجام نشود.

در بعضی خودروهای جدید، قطع شدن لامپ چراغ‌ها با هشدار مخصوص روی صفحه کیلومتر اعلام می‌شود، ولی حتی در این خودروها هم بازدید چشمی دوره‌ای ضروری است.

مراجعه به دفترچه خودرو

با وجود تمام توضیحات کلی، هر خودرویی ویژگی‌ها و برنامه سرویس مخصوص خود را دارد. مهم‌ترین مرجع رسمی برای دانستن این برنامه، دفترچه راهنمای همان خودرو است که از طرف کارخانه منتشر می‌شود. ابتدا ممکن است خواندن دفترچه کمی خسته‌کننده به نظر برسد، اما برای یک راننده مسئول، آشنایی حداقلی با بخش سرویس دوره‌ای آن ضروری است.

در دفترچه معمولا یک جدول زمان‌بندی سرویس وجود دارد که در آن نوشته شده است در هر چند کیلومتر یا هر چند ماه، چه کارهایی باید انجام شود. برای مثال، تعویض روغن هر X کیلومتر، تعویض فیلتر هوا هر Y کیلومتر، بررسی یا تعویض شمع‌ها، سرویس سیستم خنک‌کننده، بررسی سیستم ترمز و غیره. با مطالعه این جدول، راننده می‌تواند برنامه‌ریزی کند که چه زمانی باید به تعمیرگاه یا نمایندگی مراجعه نماید.

همیشه هنگام تصمیم درباره سرویس دوره‌ای، اول به دفترچه خودرو نگاه کنید و بعد به توصیه دیگران گوش دهید.
توصیه‌های غیررسمی که با دفترچه در تضاد است، می‌تواند به هزینه اضافی یا حتی آسیب به خودرو منجر شود.

راننده می‌تواند کیلومتر انجام هر سرویس را در یک دفترچه کوچک یا در موبایل ثبت کند تا فراموش نشود. بعضی خودروها خودشان زمان سرویس بعدی را روی صفحه کیلومتر نشان می‌دهند، ولی حتی در این حالت هم دانستن منبع اصلی، یعنی دفترچه، مهم است.

مراجعه به دفترچه فقط برای فاصله سرویس‌ها نیست، بلکه برای نوع مایعات و روغن مناسب، ظرفیت‌ها، فشار باد پیشنهادی لاستیک و هشدارهای خاص خودرو نیز به کار می‌آید. آشنایی با این اطلاعات، به راننده کمک می‌کند سرویس دوره‌ای را آگاهانه‌تر پیگیری کند و هنگام مراجعه به تعمیرگاه، صرفا به گفته دیگران متکی نباشد.