13.2.1. رانندگی در شب

Table of Contents

بررسی چراغ‌ها

رانندگی در شب بدون چراغ سالم و درست تنظیم شده، یکی از خطرناک‌ترین کارهایی است که یک راننده می‌تواند انجام دهد. پیش از هر رانندگی شبانه، حتی در مسیرهای کوتاه، چند ثانیه وقت برای کنترل چراغ‌ها بگذارید. ابتدا چراغ‌های جلو را روشن کنید و از بیرون خودرو یا با کمک یک نفر دیگر بررسی کنید که هر دو چراغ نور پایین، نور بالا و در صورت وجود چراغ‌های مه‌شکن جلو روشن شوند و شدت نور آن‌ها تقریبا یکسان باشد. اختلاف زیاد شدت نور دو چراغ، هم دید شما را نامتعادل می‌کند و هم می‌تواند دیگران را آزار دهد و نشانه خرابی باشد.

چراغ‌های عقب به اندازه چراغ‌های جلو اهمیت دارند. چراغ‌های شب‌نما در عقب، چراغ ترمز، چراغ دنده عقب و چراغ مه‌شکن عقب را بررسی کنید. اگر تنها باشید، می‌توانید خودرو را در مقابل شیشه ویترین یا سطح بازتابنده پارک کنید و با فشردن ترمز، بازتاب نور را ببینید. خرابی چراغ ترمز به این معنا است که خودروی پشت سر، کاهش سرعت شما را دیرتر متوجه می‌شود و احتمال برخورد از عقب افزایش می‌یابد.

چراغ‌های راهنما نیز در شب نقش مهمی در ارتباط با دیگر رانندگان دارند. پیش از حرکت، راهنمای چپ، راست و فلاشر را امتحان کنید. علاوه بر روشن شدن، باید سرعت چشمک زدن طبیعی باشد، چشمک زدن خیلی سریع معمولا نشانه سوختن یکی از لامپ‌ها است.

همچنین تمیزی چراغ‌ها را جدی بگیرید. حتی اگر لامپ سالم باشد، چراغ کثیف قدرت نور را به شکل محسوسی کاهش می‌دهد. پاک کردن شیشه چراغ جلو و عقب، مخصوصا بعد از باران، مه یا عبور از مسیرهای گِلی، دید شما و دیده شدن‌تان را بهتر می‌کند. در داخل خودرو هم باید وضعیت صفحه کیلومتر، چراغ‌های هشدار و نور روشنایی داخل کابین را کنترل کنید. نور بیش از حد صفحه کیلومتر می‌تواند چشم شما را خسته کند، بنابراین در رانندگی شبانه اگر خودروی شما امکان تنظیم شدت نور صفحه را دارد، آن را در حد متوسط یا کمی پایین‌تر تنظیم کنید تا تضاد شدید بین تاریکی بیرون و روشنایی داخل، چشم را آزار ندهد.

هرگونه نقص در چراغ‌های جلو، عقب، راهنما یا ترمز، به ویژه در شب، هم «تخلف قانونی» است و هم «خطر مستقیم برای جان شما و دیگران». پیش از حرکت شبانه، کارکرد همه چراغ‌ها را حتما کنترل کنید.

استفاده از نور پایین

نور پایین، چراغ اصلی شما برای رانندگی در شب است و در اکثر شرایط باید از همین نور استفاده شود. نور پایین طوری طراحی شده است که مسیر روبه‌رو را تا چند ده متر جلو روشن کند، بدون آنکه چشم رانندگان مقابل را به طور شدید آزار دهد. در داخل شهر، معابر معمولا روشن هستند و فاصله خودروها کم است، بنابراین استفاده از نور پایین نه تنها کافی است بلکه استفاده از نور بالا در این شرایط، خطرناک و معمولا خلاف مقررات است.

در جاده‌های برون‌شهری نیز هر زمان که خودرویی در فاصله نسبتا نزدیک در روبه‌رو یا جلوی شما وجود دارد، باید از نور پایین استفاده کنید. همچنین هنگام نزدیک شدن به تقاطع‌ها، میدان‌ها، محل عبور عابر پیاده یا ورود به شهر، کاهش نور به حالت پایین به شما کمک می‌کند بهتر تابلوها، عابران و موانع نزدیک را ببینید و از ایجاد خیرگی برای دیگران جلوگیری کنید.

در هوای بارانی، مه‌آلود یا برفی، استفاده از نور پایین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نور بالا در این شرایط روی قطرات باران، مه یا دانه‌های برف بازتاب پیدا می‌کند و مانند یک پرده سفید در برابر چشم شما قرار می‌گیرد و دید را بدتر می‌کند. نور پایین، با زاویه تابش متفاوت، بازتاب کمتری ایجاد می‌کند و سطح راه و خطوط را واضح‌تر نشان می‌دهد.

اگر خودروی شما مجهز به سیستم تنظیم ارتفاع نور چراغ است، بسته به بار خودرو آن را تنظیم کنید. وقتی صندوق عقب سنگین است، دم خودرو پایین و دماغه بالا می‌آید و در نتیجه نور چراغ به چشم رانندگان مقابل می‌تابد. در این حالت باید ارتفاع نور را کاهش دهید تا نور روی سطح جاده بیفتد نه در چشم دیگران.

اصل مهم در رانندگی شب: «در اغلب شرایط، به‌ویژه در شهر و در حضور سایر خودروها، از نور پایین استفاده کنید». نور بالا فقط در شرایط خاص و کوتاه‌مدت مجاز است.

استفاده از نور بالا

نور بالا برای زمانی است که به دید دورتر نیاز دارید و خطر خیرگی برای دیگران ایجاد نمی‌کنید. در جاده‌های برون‌شهری تاریک که هیچ خودرویی در فاصله نزدیک، نه در مقابل و نه جلو و عقب شما، حضور ندارد، می‌توانید از نور بالا استفاده کنید تا موانع، پیچ‌ها، حیوانات احتمالی در حاشیه راه و علائم دورتر را بهتر ببینید.

نور بالا باید به صورت «ابزار موقت» در نظر گرفته شود، نه حالت همیشگی. وقتی در جاده طولانی و خلوت حرکت می‌کنید، به محض ظاهر شدن نور خودروی دیگر در افق، حتی اگر هنوز فاصله زیادی دارید، لازم است آماده تعویض نور باشید. هر قدر زودتر نور را پایین بیاورید، راننده مقابل فرصت بیشتری برای حفظ دید خود خواهد داشت.

استفاده از نور بالا در پشت سر خودروی دیگر نیز نادرست است. نور بالا از آینه‌های آن خودرو منعکس شده و راننده جلو را دچار خیرگی می‌کند. در این شرایط، ضمن حفظ فاصله، از نور پایین استفاده کنید و اگر نیاز به دید بیشتر دارید، فاصله طولی را کمی افزایش دهید تا زمان واکنش بیشتری داشته باشید.

در حین رانندگی شبانه، استفاده از نور بالا برای «هشدار کوتاه» نیز کاربرد دارد، مثلا اگر خودرویی بدون چراغ در حال حرکت است یا عابری در تاریکی دیده نمی‌شود. اما این کار باید بسیار کوتاه و کنترل‌شده باشد تا باعث ترس یا گم‌کردن مسیر دیگر رانندگان نشود.

هر زمان که:

خودرویی در روبه‌رو دیده می‌شود،
در فاصله نزدیک پشت سر خودرویی حرکت می‌کنید،
در معابر شهری و روشن هستید،
باید «بلافاصله» از نور پایین استفاده کنید و نور بالا را خاموش کنید.

تعویض نور برای خودروی مقابل

تعویض به‌موقع نور از بالا به پایین هنگام نزدیک شدن به خودروی مقابل، یکی از مهم‌ترین مهارت‌های رانندگی در شب است که هم ایمنی شما و هم احترام به دیگران را نشان می‌دهد. به محض اینکه نور چراغ خودروی مقابل را در افق یا پشت پیچ می‌بینید، باید آماده شوید که نور را به پایین تغییر دهید. زمان مناسب تعویض، فاصله‌ای است که در آن، نور شما هنوز به صورت مستقیم در چشم راننده مقابل نتابیده باشد اما شما بخش اصلی مسیر را دیده باشید.

اگر راننده مقابل نور خود را پایین نیاورد و با نور بالا به حرکت ادامه دهد، شما همچنان موظف هستید نور خود را پایین نگه دارید. پاسخ دادن به نور بالای او با نور بالا، فقط میزان خیرگی و خطر را دو برابر می‌کند. در چنین شرایطی چند اقدام کمکی می‌تواند به شما کمک کند. کمی سرعت را کاهش دهید تا در صورت دید ناکامل فرصت واکنش بیشتری داشته باشید. نگاه مستقیم خود را از نور خیره‌کننده جدا کنید و آن را به سمت راست جاده، روی خط حاشیه یا گوشه راست مسیر، متمرکز کنید تا بتوانید با تکیه بر خطوط و حاشیه راه، مسیر را حفظ کنید.

بسیاری از رانندگان برای یادآوری به راننده مقابل که نورش را پایین بیاورد، یک یا دو بار خیلی کوتاه نور بالا را چشمک می‌زنند. اگر مجبور شدید این کار را انجام دهید، باید بسیار کوتاه باشد تا خودتان نیز دچار خیرگی نشوید. اما اگر طرف مقابل باز هم واکنش نشان نداد، دیگر ادامه ندهید و روی کنترل خودتان تمرکز کنید.

در سرپیچ‌ها و فراز و نشیب‌ها، زمان تعویض نور باید کمی زودتر باشد، زیرا زاویه جاده سبب می‌شود که نور شما مستقیم‌تر به چشم راننده مقابل برسد. در این نقاط، احتیاط بیشتر، کاهش سرعت و تعویض زودهنگام نور، نقش مهمی در جلوگیری از تصادف دارد.

قاعده طلایی تعویض نور:
«به محض دیدن نور خودروی مقابل، نور خود را پایین بیاورید، حتی اگر راننده مقابل این کار را انجام ندهد.» هرگز در پاسخ به اشتباه دیگران، خطر را دو برابر نکنید.

تنظیم سرعت متناسب با دید

در رانندگی شب، محدوده دید شما همیشه کمتر از روز است، حتی اگر چراغ‌ها کاملا سالم باشند. بنابراین سرعت باید طوری انتخاب شود که اگر مانعی در انتهای محدوده دیدتان ظاهر شد، بتوانید پیش از رسیدن به آن، خودرو را کاملا متوقف کنید. این اصل را می‌توان چنین خلاصه کرد: «هر قدر می‌بینید، همان قدر باید بفهمید که تا کجا می‌توانید امن حرکت کنید.»

مسافت توقف خودرو برابر است با مجموع «مسافت طی شده در زمان واکنش راننده» و «مسافت ترمز». با افزایش سرعت، هر دو بخش این مسافت زیاد می‌شود. به عنوان مثال، اگر سرعت شما ۵۰ کیلومتر بر ساعت باشد، نسبت به سرعت ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت، مسافت توقف شما تقریبا چهار برابر کمتر است. در شب که دید محدودتر است، این موضوع اهمیت ویژه پیدا می‌کند.

می‌توان رابطه ساده‌ای برای تخمین مسافت توقف در شرایط عادی جاده خشک در نظر گرفت، فقط برای درک اثر سرعت، نه برای محاسبه دقیق:

$$ \text{مسافت توقف تقریبی (متر)} \approx \frac{v}{10} \times \frac{v}{10} $$

که در آن $v$ سرعت بر حسب کیلومتر بر ساعت است. مثلا در سرعت ۵۰ کیلومتر بر ساعت، مسافت توقف تقریبی حدود ۲۵ متر و در ۹۰ کیلومتر بر ساعت حدود ۸۱ متر می‌شود. در شب، اگر برد نور چراغ شما مثلا ۶۰ متر باشد، سرعتی که مسافت توقف را از این مقدار بیشتر کند، خطرناک است.

عوامل دیگری مانند خستگی، حواس‌پرتی، خیابان خیس یا لغزنده و دید کم ناشی از باران یا مه، این مسافت را باز هم بیشتر می‌کند. بنابراین در رانندگی شبانه، مخصوصا در مسیرهای ناشناس، پیچ‌دار، حاشیه‌دار یا مشکوک به حضور عابر و حیوانات، بهتر است سرعت خود را کمتر از حداکثر مجاز و متناسب با «میزان دید واقعی» انتخاب کنید، نه فقط بر اساس عدد تابلو.

در داخل شهر نیز هرچند خیابان‌ها معمولا روشن هستند، اما احتمال عبور ناگهانی عابر، دوچرخه یا موتورسیکلت بین خودروهای پارک‌شده زیاد است. سرعتی را انتخاب کنید که اگر کودکی ناگهان بین دو خودرو ظاهر شد، بتوانید با ترمزگیری کنترل‌شده پیش از برخورد توقف کنید.

قاعده ایمنی در شب:
«هرگز سریع‌تر از مقداری حرکت نکنید که مسافت توقف شما از عمق دید چراغ‌هایتان بیشتر شود.» اگر کمتر می‌بینید، باید کندتر برانید.

توجه به عابران

عابران پیاده در شب، یکی از مهم‌ترین منابع خطر هستند، زیرا اغلب دید کافی نسبت به خودروی شما ندارند یا تصور می‌کنند فاصله و سرعت شما بیشتر از واقعیت است. از سوی دیگر، راننده نیز به دلیل تاریکی و پس‌زمینه تیره، عابر را دیرتر می‌بیند، به ویژه اگر لباس تیره پوشیده باشد یا در محل‌های غیرمجاز عبور کند.

هرگاه به مناطق مسکونی، حوالی فروشگاه‌ها، بازارها، پارک‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس و تاکسی، بیمارستان‌ها یا نزدیکی مدارس شبانه نزدیک می‌شوید، انتظار حضور عابر را داشته باشید. در این نواحی سرعت را کاهش دهید، پا را نیمه روی ترمز نگه دارید تا زمان واکنش شما کوتاه شود و نگاه خود را فقط به وسط خیابان محدود نکنید. کناره‌های راه، بین خودروهای پارک‌شده و نزدیک گذرگاه‌های عابر، باید به صورت مداوم بررسی شوند.

در گذرگاه‌های عابر پیاده که خط‌کشی شده‌اند، حق تقدم با عابر است، به ویژه در شب که دید او محدودتر است. قبل از گذرگاه، همیشه سرعت را کم کنید و آمادگی کامل برای توقف داشته باشید، حتی اگر عابر هنوز روی خط قدم نگذاشته باشد اما به آن نزدیک است. هرگز با چراغ زدن یا بوق، عابر را مجبور به دویدن نکنید، زیرا ممکن است تعادل یا کنترل خود را از دست بدهد.

عابران خاص مانند سالمندان، کودکان و افراد دارای معلولیت، در شب آسیب‌پذیرتر هستند. ممکن است کندتر حرکت کنند، اشتباه بیشتری در تخمین سرعت خودرو داشته باشند یا نتوانند به سرعت عقب‌نشینی کنند. در مواجهه با چنین عابرانی، سرعت را بیشتر کم کنید و حتی اگر قانونا حق تقدم با شما است، «عملا» به آن‌ها فرصت و حق عبور دهید.

در جاده‌های برون‌شهری، امکان حضور عابر در حاشیه راه، کنار روستاها، رستوران‌ها، پمپ‌بنزین‌ها، استراحتگاه‌ها و محل‌های کارگاه‌های راه‌سازی زیاد است. همچنین احتمال حضور افراد پیاده، دوچرخه‌سوار یا حیوان در فاصله بین روستاها وجود دارد. نور چراغ خود را طوری تنظیم کنید که حاشیه راست راه را نیز به خوبی روشن کند تا اگر عابری در کنار جاده حرکت می‌کند، او را زودتر ببینید.

در رانندگی شب، همیشه فرض کنید «عابر دیر دیده می‌شود و سخت‌تر از روز می‌تواند خطر را تشخیص دهد». حق تقدم قانونی خود را بهانه نکنید، در عمل همیشه جانب عابر را بگیرید.

مقابله با خیرگی

خیرگی چشم در رانندگی شب، یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش دید و افزایش احتمال تصادف است. خیرگی می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد، مانند نور بالای خودروی مقابل، چراغ‌های بسیار پرنور پشت سر، تابلوهای بسیار روشن، نور مستقیم چراغ‌های مه‌شکن نادرست تنظیم شده و حتی انعکاس نور در شیشه جلوی کثیف.

اولین اقدام برای کاهش اثر خیرگی، حفظ تمیزی شیشه جلو و آینه‌ها است. لکه‌های چربی، بخار، گرد و غبار یا خط و خش‌های سطحی، نور را پخش می‌کنند و حلقه‌های نورانی آزاردهنده ایجاد می‌کنند. پیش از رانندگی شبانه، شیشه جلو را از داخل و خارج تمیز کنید و در صورت تعریق یا بخار گرفتن شیشه، از سیستم تهویه و ضدبخار استفاده کنید.

وقتی با خودرویی مواجه می‌شوید که نور بالایش را پایین نمی‌آورد، هرگز مستقیم به چراغ‌های آن خیره نشوید. نگاه خود را به سمت راست جاده و روی خط حاشیه متمرکز کنید و با دید جانبی مسیر را دنبال کنید. این کار کمک می‌کند نور شدید مستقیما به مرکز دید شما نتابد و کنترل مسیر را از دست ندهید. همزمان، کمی سرعت را کاهش دهید تا اگر لحظه‌ای دیدتان کمتر شد، زمان بیشتری برای واکنش باقی بماند.

اگر خودرویی با نور بالا پشت سر شما حرکت می‌کند و آینه وسط، نور را به چشم شما می‌تاباند، می‌توانید کمی فاصله طولی را تغییر دهید یا در صورت امکان و مجاز بودن، خط حرکت را عوض کنید تا او از کنار شما عبور کند. در بسیاری از خودروها، آینه وسط دارای حالت روز/شب است که با یک اهرم کوچک می‌توان زاویه آن را تغییر داد و شدت نور بازتابی به چشم را کاهش داد. استفاده از این امکان در رانندگی شب، بسیار مفید است.

بخشی از خیرگی نیز می‌تواند به دلیل عادت نداشتن چشم به تاریکی باشد. استفاده بی‌دلیل از چراغ‌های داخل کابین، نور شدید صفحه نمایش گوشی یا مسیریاب و تنظیم بیش از حد روشن صفحه کیلومتر، موجب می‌شود مردمک چشم شما کوچک بماند و هنگام نگاه به بیرون، نتواند به سرعت خود را با تاریکی وفق دهد. در رانندگی شب تا حد امکان نورهای داخل کابین را کم کنید، از نگاه مداوم به نمایشگرها بپرهیزید و اگر ناچار به نگاه کردن هستید، این کار را کوتاه و با فاصله زمانی انجام دهید.

هرگاه دچار خیرگی شدید، این سه کار را هم‌زمان انجام دهید:

نگاه از منبع نور را منحرف کنید و به سمت راست مسیر نگاه کنید.
کمی سرعت را کاهش دهید و فاصله ایمن را افزایش دهید.
از درگیر شدن احساسی با راننده مقصر خودداری کنید و تمرکز را فقط بر کنترل ایمن خودرو بگذارید.