12.4.1. رانندگی در شیب

Table of Contents

انتخاب دنده

در مسیرهای کوهستانی، انتخاب دنده درست مهم‌ترین عامل برای رانندگی ایمن در شیب است. اصل کلی این است که هر چه شیب بیشتر و سرعت کمتر باشد، دنده باید سنگین‌تر انتخاب شود. منظور از دنده سنگین، دنده‌های یک، دو و گاهی سه در خودروهای دنده دستی است. در سربالایی، اگر دنده سبک و دور موتور کم باشد، خودرو زور لازم را برای غلبه بر شیب نخواهد داشت و ممکن است سرعت ناگهان کم شود یا حتی خودرو خاموش کند. در سرازیری، برعکس رانندگی معمول شهری، نباید دنده را بالا ببرید و با دنده سنگین‌تر حرکت می‌کنید تا ترمز موتور به شما کمک کند و سرعت خودرو را کنترل کند.

یک قاعده راهنمای ساده در سرازیری‌های تند این است که از همان دنده‌ای استفاده کنید که اگر مسیر در جهت عکس و سربالایی بود، انتخاب می‌کردید. مثلا اگر برای بالا رفتن از شیب، با دنده دو و سرعت حدود ۳۰ کیلومتر بر ساعت حرکت می‌کنید، در برگشت از همان مسیر سرازیری نیز همان دنده و نزدیک به همان سرعت را حفظ کنید. در سربالایی اگر احساس کردید موتور زور می‌زند، صدای موتور بم و کشیده شده است، خودرو شتاب نمی‌گیرد و سرعت رو به کاهش است، این نشانه نیاز به معکوس کشیدن و انتخاب دنده سنگین‌تر است. تعویض دنده باید پیش از آن انجام شود که خودرو بیش از حد کم‌سرعت شود، چون در این صورت معکوس کشیدن سخت و خطرناک می‌شود.

در خودروهای مجهز به گیربکس اتوماتیک، راننده نباید فقط به حالت D اکتفا کند. استفاده از حالت‌های L ،2 ،3 یا حالت دستی گیربکس اتوماتیک برای حفظ دنده سنگین‌تر در شیب‌ها ضروری است تا گیربکس مرتب دنده را سنگین و سبک نکند. پیش از ورود به شیب طولانی، چه سربالایی و چه سرازیری، دنده مناسب را انتخاب کنید و از تعویض‌های مکرر در وسط شیب پرهیز کنید، چون این تعویض‌ها می‌توانند تعادل خودرو را به‌ویژه در پیچ‌ها بر هم بزنند.

قاعده مهم: در شیب‌های تند و طولانی، همیشه دنده‌ای را انتخاب کنید که دور موتور را نسبتا بالا اما در محدوده امن نگه دارد، و هرگز در سرازیری با دنده خلاص حرکت نکنید.

استفاده از ترمز موتور

ترمز موتور به معنای استفاده از مقاومت طبیعی موتور برای کاهش سرعت بدون فشردن مداوم پدال ترمز است. وقتی در دنده سنگین‌تر حرکت می‌کنید و پای خود را از روی گاز برمی‌دارید، موتور مانند یک ترمز عمل می‌کند و جلوی شتاب گرفتن آزاد خودرو در سرازیری را می‌گیرد. این کار دو مزیت اساسی دارد، اول کاهش داغ شدن و فرسودگی ترمزهای چرخ، و دوم افزایش کنترل خودرو در پیچ‌ها و مسیرهای پرپیچ‌وخم.

برای بهره‌گیری مؤثر از ترمز موتور، باید پیش از ورود به سرازیری، سرعت را با ترمز پایی کم کنید و سپس در دنده سنگین‌تری قرار بگیرید، بعد بقیه کار کنترل سرعت را بیشتر به موتور بسپارید. اگر صرفا در میانه سرازیری، بدون کم کردن سرعت، دنده پایین‌تری انتخاب کنید، ممکن است دور موتور ناگهان خیلی بالا برود و به موتور آسیب بزند. در این حالت، ابتدا با ترمز پایی سرعت را تا حد مناسب پایین بیاورید، سپس دنده را سبک کنید تا ترمز موتور به‌طور پیوسته عمل کند.

در سرازیری‌های طولانی، بهتر است الگوی کار شما این باشد که قسمت عمده کنترل سرعت را به ترمز موتور و بخش کمتری را به ترمز پایی بسپارید. به یاد داشته باشید که در دنده خلاص، ترمز موتور تقریبا از بین می‌رود و کل بار کنترل سرعت روی ترمز پایی می‌افتد که در شیب‌های کوهستانی بسیار خطرناک است. در خودروهای اتوماتیک، استفاده از حالت‌های پایین‌دنده یا حالت دستی گیربکس باعث می‌شود گیربکس اجازه ندهد دنده بالا برود و در نتیجه ترمز موتور فعال بماند.

قاعده مهم: در سرازیری‌های کوهستانی، پای شما باید بیشتر روی گاز و دنده در وضعیت سنگین باشد، نه این که دائما روی ترمز بمانید. کنترل اصلی سرعت با ترمز موتور انجام می‌شود.

جلوگیری از ترمز ممتد

ترمز ممتد یعنی نگه داشتن طولانی و پیوسته پا روی پدال ترمز در سرازیری. این کار باعث گرم شدن شدید لنت‌ها و دیسک یا کاسه ترمز می‌شود و در نهایت منجر به پدیده افت ترمز خواهد شد. در افت ترمز، با وجود فشردن پدال، قدرت ترمز به طور چشمگیری کاهش می‌یابد یا پدال سفت می‌شود، و راننده ناگهان می‌بیند که خودرو در سرازیری به سختی متوقف می‌شود. در مسیرهای کوهستانی، این وضعیت بسیار خطرناک است زیرا معمولا حاشیه امن و فضای کافی برای توقف اضطراری وجود ندارد.

برای جلوگیری از این مشکل، باید به جای نگه داشتن پدال ترمز، از روش ترمزگیری مقطعی استفاده کنید. در این روش، نخست با کمک ترمز موتور، سرعت را در محدوده‌ای نسبتا کم نگه می‌دارید، سپس هر چند وقت یکبار، با فشار متوسط و کوتاه روی پدال ترمز، سرعت را چند کیلومتر در ساعت کاهش می‌دهید و دوباره پا را از روی ترمز برمی‌دارید تا ترمز خنک شود. این الگو را در سراسر سرازیری تکرار می‌کنید. اگر احساس کردید بوی لنت سوخته به مشام می‌رسد، یا عملکرد ترمز کمی تغییر کرده است، این نشانه داغ شدن سیستم ترمز است و باید در اولین محل امن توقف کنید و اجازه دهید ترمزها خنک شوند.

در سربالایی نیز ترمز ممتد مناسب نیست، به‌ویژه اگر سرعت کم و خودرو سنگین باشد. در این حالت بهتر است با انتخاب دنده مناسب و استفاده از قدرت موتور، سرعت را کنترل کنید و تنها در مواقع لازم، از ترمز پایی کمک بگیرید. ترمز ممتد در سربالایی می‌تواند باعث خستگی ترمزها شود و در صورت نیاز به توقف ناگهانی، شما را در وضعیت نامطلوبی قرار دهد.

قاعده مهم: هر زمان در شیب‌ها مجبور شدید بیش از چند ثانیه مداوم روی ترمز بمانید، یعنی دنده شما مناسب نیست. دنده را سنگین‌تر کنید و ترمزگیری را به‌صورت مقطعی انجام دهید.

رعایت حق تقدم

در مسیرهای کوهستانی و جاده‌های باریک و شیبدار، رعایت حق تقدم اهمیت مضاعف پیدا می‌کند، چون امکان مانور و فضای عبور محدود است. یکی از قواعد مهم در شیب این است که وقتی دو خودرو از روبه‌رو در جاده باریک با هم مواجه می‌شوند و عبور هم‌زمان ممکن نیست، خودرویی که در سرازیری است معمولا باید به خودرویی که در سربالایی حرکت می‌کند حق تقدم بدهد. دلیل این قاعده این است که شروع دوباره حرکت در سربالایی، به‌خصوص برای خودروهای سنگین، بسیار سخت‌تر و خطرناک‌تر از شروع حرکت در سرازیری است.

در راه‌های کوهستانی ممکن است تابلوها، آیین‌نامه محلی یا شرایط خاص مسیر، حق تقدم را مشخص کرده باشد. همیشه به تابلوها، علائم موضعی و خط‌کشی‌ها توجه کنید، ولی در نبود علامت، قاعده کلی کمک به خودروی در سربالایی را در نظر بگیرید، به‌ویژه اگر آن خودرو سنگین‌تر است یا پشت سر او چند وسیله نقلیه دیگر قرار دارند. در این حالت، خودروی سرازیری باید در اولین محل مناسب، سرعت خود را کم کند یا متوقف شود و فضایی برای عبور خودروی مقابل فراهم کند.

در پیچ‌های تند و نقاطی که دید کم است، راننده باید با کاهش سرعت و در صورت نیاز زدن بوق مجاز، از حضور خودروهای مقابل مطلع شود و آمادگی داشته باشد که در صورت لزوم، پیش از پیچ در جایی امن توقف کند تا خودرویی که از سمت مقابل در حال بالا آمدن است بتواند عبور کند. رعایت حق تقدم در چنین شرایطی فقط یک قانون خشک نیست، بلکه بخشی از رانندگی تدافعی است که به جلوگیری از قفل شدن مسیر و حوادث ناشی از حرکت هم‌زمان در فضای محدود کمک می‌کند.

قاعده مهم: در جاده‌های باریک شیب‌دار، در نبود علامت خاص، معمولا حق تقدم با خودرویی است که در سربالایی است. خودرویی که سرازیری می‌آید باید در محل امن توقف کند و راه را باز بگذارد.

توجه به پرتگاه

در بسیاری از مسیرهای کوهستانی، یک سمت جاده به دیواره کوه و سمت دیگر به پرتگاه ختم می‌شود. راننده باید همیشه موقعیت خود نسبت به پرتگاه را بداند و ترجیحا طوری رانندگی کند که در صورت بروز خطا، خودرو به سمت دیواره کوه تمایل پیدا کند نه به سمت پرتگاه. انتخاب خط حرکت، سرعت و فاصله جانبی با حاشیه جاده باید با توجه به این موضوع انجام شود. برای مثال، در جاده‌های دوطرفه باریک، معمولا بهتر است در صورت امکان کمی نزدیک‌تر به سمت دیواره کوه حرکت کنید تا اگر خودروی روبه‌رو کمی زیاد به مرکز جاده آمد، مجبور نشوید به سمت پرتگاه منحرف شوید.

سرعت در کنار پرتگاه باید همیشه کمتر از سرعت مجاز عمومی جاده باشد و بیشتر بر اساس شرایط واقعی، مانند عرض شانه، نوع حفاظ، پیچ‌های متوالی و وضعیت سطح راه تنظیم شود. در نقاطی که حفاظ فلزی یا بتنی وجود ندارد، باید فاصله جانبی اضافی از لبه جاده حفظ کنید و به‌هیچ‌وجه نزدیک لبه آسفالت یا شن‌های حاشیه‌ای حرکت نکنید. این حاشیه‌ها معمولا استحکام کافی ندارند و در صورت انحراف ناگهانی خودرو، امکان ریزش یا لغزش چرخ به سمت پایین وجود دارد.

در پیچ‌هایی که در سمت پرتگاه قرار دارند، نگاه شما باید به انتهای پیچ و داخل مسیر باشد، نه به پرتگاه. خیره شدن به پرتگاه تمرکز را می‌گیرد و ناخودآگاه باعث کشیده شدن خودرو به همان سمت می‌شود. استفاده درست از آینه‌ها و حفظ سرعت بسیار پایین در این نقاط ضروری است. همچنین در شرایط نامساعد، مانند باران، برف یا مه، خطر لغزش به سمت حاشیه پرتگاه بیشتر می‌شود و باید فاصله طولی و جانبی را افزایش دهید و از هرگونه مانور ناگهانی خودداری کنید.

قاعده مهم: در مسیرهای لبه پرتگاه، همیشه حاشیه ایمنی جانبی بیشتری نسبت به لبه جاده نگه دارید، سرعت را پایین‌تر از حد معمول انتخاب کنید و در صورت تردید، ترجیح دهید به سمت دیواره کوه نزدیک باشید نه پرتگاه.

توقف در محل امن

در شیب‌های کوهستانی، توقف خودرو باید فقط در مکان‌هایی انجام شود که ایمنی راننده، سرنشینان و سایر کاربران راه حفظ شود. توقف وسط شیب، در نزدیک پیچ‌ها یا در جاهایی که دید کافی وجود ندارد، بسیار خطرناک است، چون خودروهای دیگر ممکن است به‌موقع متوجه خودروی شما نشوند و فرصت کافی برای ترمزگیری نداشته باشند. به همین دلیل، اگر نیاز به توقف دارید، مثلا برای خنک شدن ترمز، استراحت یا بررسی خودرو، باید از محل‌های ویژه توقف، سکوهای کنار جاده، پهلوگاه‌ها یا قسمت‌های صاف و نسبتا عریض جاده استفاده کنید.

هنگام انتخاب محل توقف، ابتدا از طریق آینه‌ها و کنترل پشت سر، مطمئن شوید که خودرویی نزدیک شما نیست که توقف ناگهانی‌تان را غافلگیر شود. سپس با استفاده از راهنما، سرعت را به تدریج کم کنید و به سمت حاشیه جاده حرکت کنید. در شیب، بسته به سربالایی یا سرازیری بودن، باید پس از توقف کامل، دنده مناسب را درگیر کنید، ترمز دستی را کاملا بکشید و چرخ‌ها را کمی به سمت دیواره کوه یا حاشیه امن بچرخانید تا در صورت حرکت ناخواسته، خودرو به وسط جاده و پرتگاه منحرف نشود.

در توقف‌های طولانی، مانند توقف برای استراحت، استفاده از مثلث خطر در پشت خودرو به‌خصوص در مسیرهای کم‌دید اهمیت دارد. فاصله نصب مثلث در جاده‌های کوهستانی باید بیشتر از حالت عادی در شهر باشد، زیرا سرعت خودروهای عبوری می‌تواند بالا باشد و دید در پیچ‌ها محدود است. اگر به‌دلیل نقص فنی مانند داغ شدن موتور یا افت ترمز مجبور به توقف اضطراری شدید، ترجیح دهید چند متر بیشتر حرکت کنید تا به محل نسبتا صاف و قابل دید برسید، تا این که درست در میانه شیب و کنار پیچ توقف کنید.

قاعده مهم: در شیب‌های کوهستانی هرگز در محل‌های کم‌دید، نزدیک پیچ یا در لبه پرتگاه توقف نکنید. فقط در پهلوگاه‌ها، سکوها و بخش‌های صاف و عریض که دید کافی وجود دارد بایستید و حتما از ترمز دستی و دنده مناسب استفاده کنید.