13.3.1. مسیر لغزنده

Table of Contents

تشخیص لغزندگی

در رانندگی، لغزندگی فقط مربوط به برف و یخ نیست، هر سطحی که اصطکاک بین لاستیک و آسفالت را کم کند «مسیر لغزنده» محسوب می‌شود. بارانِ تازه، گازوئیل و روغن ریخته‌شده، خط‌کشی‌های رنگی، سنگ‌فرش‌های صاف، گِل، شن ریز، برگ‌های خیس و یخ‌زدگیِ نامرئی می‌توانند سطح راه را خطرناک کنند. مهارت اصلی راننده این است که قبل از از دست دادن کنترل، متوجه این لغزندگی بشود.

چند نشانه مهم برای تشخیص زودهنگام لغزندگی وجود دارد. اگر باران بعد از مدت طولانی خشکی شروع شده باشد، سطح راه در چند دقیقه اول بسیار لغزنده است، زیرا گرد و خاک و روغن روی آسفالت با آب مخلوط می‌شود. اگر سطح آسفالت براق و آینه‌ای به نظر برسد، به‌ویژه در نور چراغ‌های شب، احتمال لغزندگی زیاد است. خط‌کشی‌های سفید و زرد، درپوش‌ چاه، ریل راه‌آهن و سنگ‌فرش‌های بتنی در حالت خیس معمولاً از خود آسفالت لغزنده‌تر هستند، بنابراین هنگام عبور از روی آن‌ها باید انتظار کاهش اصطکاک داشته باشید.

یکی از روش‌های ساده برای تشخیص لغزندگی، توجه به رفتار خودرو است. اگر با فشار بسیار کم روی ترمز، چراغ ترمزگیری اضطراری فعال شود یا حس کنید خودرو زودتر از حد معمول شروع به سر خوردن می‌کند، یعنی سطح راه اصطکاک کمی دارد. همچنین اگر هنگام شتاب‌گیری آرام، دور موتور بالا می‌رود ولی خودرو به‌خوبی جلو نمی‌رود یا چراغ کنترل پایداری و کشش روی صفحه کیلومتر چشمک می‌زند، نشانه لغزیدن چرخ‌ها است.

در هوای سرد، باید به «یخ سیاه» هم توجه کنید. در این حالت ممکن است سطح راه ظاهراً خشک باشد، اما لایه‌ای بسیار نازک از یخ روی آن تشکیل شده باشد. این وضعیت معمولاً روی پل‌ها، روگذرها، سایه‌روشن‌ها و جاهایی که آفتاب به‌خوبی نمی‌تابد رخ می‌دهد. اگر دمای هوا نزدیک صفر است و در این نقاط صدای لاستیک کمتر شده یا فرمان کمی سبک‌تر از حالت عادی شده است، احتمال یخ‌زدگی را جدی بگیرید.

هر وقت کوچک‌ترین شکی نسبت به لغزنده بودن مسیر داشتید، فرض را بر لغزنده بودن بگذارید و سبک رانندگی خود را فوراً به «حالت احتیاطی» تغییر دهید.

کاهش سرعت

اولین و مهم‌ترین واکنش در مسیر لغزنده، کم کردن سرعت است. هرچه سرعت بالاتر باشد، مسافت توقف بیشتر است و هر لغزشی شدیدتر و طولانی‌تر می‌شود. در سطح لغزنده، فاصله توقف می‌تواند چند برابر سطح خشک باشد، بنابراین کاهش سرعت، بزرگ‌ترین حاشیه امن را برای شما ایجاد می‌کند.

برای کاهش سرعت در مسیر لغزنده، باید از ترمزگیری ناگهانی و فشار شدید روی پدال بپرهیزید. بهترین روش، برداشتن تدریجی پا از گاز و استفاده نرم و پیوسته از ترمز است. اگر خودرو شما گیربکس دستی دارد، می‌توانید با معکوس کشیدن به دنده سنگین‌تر، بخشی از کاهش سرعت را با «ترمز موتور» انجام دهید، البته این کار هم باید نرم و بدون رها کردن ناگهانی کلاچ انجام شود تا خود باعث لغزش نشود.

در مسیر لغزنده، لازم است سرعت خود را با شرایط واقعی مسیر هماهنگ کنید، نه صرفاً با سرعت مجاز نوشته‌شده روی تابلو. اگر تابلو اجازه سرعت ۸۰ کیلومتر بر ساعت را می‌دهد، اما مسیر خیس، گِلی یا یخ‌زده است، ممکن است سرعت ایمن شما ۴۰ کیلومتر یا حتی کمتر باشد. در این وضعیت، معیار اصلی، توانایی شما برای توقف ایمن در فاصله دید موجود است.

جدول زیر مفهوم کلی رابطه سرعت و مسافت توقف روی سطح خشک و لغزنده را به‌صورت تقریبی نشان می‌دهد. اعداد دقیق نیستند، اما مفهوم را روشن می‌کنند.

سرعت تقریبی	سطح خشک (متر)	سطح خیلی لغزنده (متر)
۳۰ km/h	حدود ۱۵–۲۰	حدود ۳۰–۴۰
۵۰ km/h	حدود ۲۵–۳۰	حدود ۶۰–۷۰
۷۰ km/h	حدود ۴۰–۵۰	حدود ۹۰–۱۱۰

«سرعت مطمئنه» همیشه ممکن است از سرعت مجاز کمتر باشد. در مسیر لغزنده، سرعت قانونی را ملاک نگیرید، توانایی توقف ایمن را ملاک قرار دهید.

حرکت نرم فرمان

یکی از دلایل اصلی از دست رفتن کنترل خودرو در مسیر لغزنده، چرخاندن ناگهانی و شدید فرمان است. روی سطحی که اصطکاک کم است، هر حرکت تند فرمان می‌تواند باعث سر خوردن چرخ‌ها و از بین رفتن چسبندگی آن‌ها با جاده شود. به همین دلیل، باید سبک کنترل فرمان را با شرایط مسیر تطبیق دهید.

در مسیر لغزنده، فرمان را با دست‌ها در وضعیت پایدار نگه دارید، معمولاً در حدود موقعیت ساعت ۹ و ۳. چرخاندن فرمان را از قبل برنامه‌ریزی کنید و به‌جای حرکات کوتاه و تند، از چرخش‌های آرام، یکنواخت و پیوسته استفاده کنید. اگر می‌دانید پیچ در پیش است، قبل از رسیدن به آن، سرعت را کم کنید تا هنگام پیچیدن نیاز به چرخاندن زیاد و سریع فرمان نداشته باشید.

در مسیرهای مستقیم، از «زیگزاگ رانندگی» و اصلاح‌های بیش از حد مسیر خودداری کنید. اگر خودرو کمی به یک طرف منحرف شد، با یک حرکت کوچک و نرم فرمان مسیر را اصلاح کنید. حرکت‌های پی‌درپی و سریع باعث انتقال وزن شدید بین چرخ‌ها می‌شود و روی سطح لغزنده این انتقال وزن می‌تواند تعادل خودرو را به هم بزند.

چشم شما باید هم‌زمان روی دوردست و روی نزدیک‌ترین نقطه از مسیر باشد، اما تمرکز اصلی روی دوردست است تا بتوانید تغییرات پیچ و مسیر را زود تشخیص دهید. هر چه زودتر پیچ را ببینید، فرصت بیشتری برای کاهش سرعت و آماده‌سازی یک حرکت نرم با فرمان خواهید داشت.

در مسیر لغزنده، هر ترکیب از «سرعت زیاد + چرخاندن ناگهانی فرمان» احتمال لغزش شدید و چرخش کنترل‌نشده خودرو را به‌طور جدی افزایش می‌دهد.

ترمزگیری تدریجی

ترمزگیری در مسیر لغزنده باید با حداکثر ملایمت و کنترل انجام شود. ترمز ناگهانی باعث قفل شدن چرخ‌ها در خودروهای بدون ABS و فعال شدن شدید سامانه‌های کمکی در خودروهای مجهز به ABS و کنترل پایداری می‌شود، و در هر دو حالت، مسافت توقف بیشتر می‌شود و فرمان‌پذیری خودرو کاهش می‌یابد.

اصل کلی این است که کاهش سرعت را زودتر شروع کنید و ترمز را آرام، پیوسته و تدریجی فشار دهید. به‌جای یک فشار شدید کوتاه، از یک فشار ملایم طولانی‌تر استفاده کنید. اگر احساس کردید چرخ‌ها در حال قفل شدن هستند، فشار ترمز را کمی کم کنید تا چرخ‌ها دوباره بچرخند و چسبندگی بازیابی شود، سپس دوباره ملایم فشار دهید. در خودروهای مجهز به ABS، لرزش پدال و صدای تق‌تق در ترمزگیری شدید طبیعی است، اما حتی در این حالت نیز بهتر است از رسیدن به حد اضطراری پرهیز کنید و زودتر و ملایم‌تر ترمز بگیرید.

اگر مجبور به ترمز اضطراری شدید، نگاه خود را به «مسیر فرار» بدوزید، نه به مانع. بسیاری از رانندگان در شرایط اضطراری فقط به مانع خیره می‌شوند و ناخودآگاه همان‌جا می‌روند. با نگاه به فضایی که می‌خواهید خودرو برود، شانس هدایت خودرو در حین ترمز روی مسیر لغزنده بیشتر می‌شود.

در سربالایی و سرازیری لغزنده، استفاده از ترمز موتور اهمیت زیادی دارد. در سرازیری، دنده‌ای انتخاب کنید که اجازه ندهد خودرو خودبه‌خود شتاب بگیرد و ترمزگیری را به ترکیبی از ترمز موتور و ترمز پایی تبدیل کنید. در سربالایی، پیش از ورود به سطح لغزنده، دنده مناسب را انتخاب کنید تا مجبور به تعویض دنده وسط وضعیت بحرانی نشوید.

هیچ‌وقت ترمزگیری شدید، تغییر خط ناگهانی و کاهش دنده تند را هم‌زمان در مسیر لغزنده انجام ندهید. هر بار، فقط یک کار را انجام دهید و آن را نرم و کنترل‌شده انجام کنید.

کنترل لغزش جلو

«لغزش جلو» زمانی رخ می‌دهد که چرخ‌های جلو اصطکاک خود را از دست بدهند و خودرو تمایل داشته باشد به‌جای پیچیدن، به‌صورت تقریباً مستقیم به حرکت ادامه دهد. در این حالت، شما فرمان را به طرف پیچ می‌چرخانید، اما خودرو کمتر از انتظار مسیرش را عوض می‌کند و به سمت بیرون پیچ رانده می‌شود.

برای کنترل لغزش جلو، اولین اقدام، کم کردن فشار روی پدال گاز است. معمولاً برداشتن پا از گاز و کاهش اندک فشار روی فرمان کمک می‌کند تا وزن خودرو کمی بیشتر روی چرخ‌های جلو بیاید و چسبندگی آن‌ها برگردد. اگر ترمز را ناگهانی فشار دهید، ممکن است لغزش شدیدتر شود، بنابراین ابتدا فقط گاز را رها کنید و فرمان را در همان حدی که لازم است نگه دارید.

اشتباه رایج این است که راننده در لحظه لغزش جلو، فرمان را بیشتر و بیشتر می‌چرخاند. وقتی چرخ‌های جلو در حال سر خوردن هستند، چرخاندن بیشتر فرمان کمک نمی‌کند و فقط وقتی چسبندگی برگردد، خودرو به‌طور ناگهانی و شدید به طرف داخل پیچ شیرجه می‌رود که این خود می‌تواند تعادل را به هم بزند. بهتر است فرمان را تا حدی که برای پیچ کافی است نگه دارید، نه بیشتر.

اگر خودرو شما بدون ABS است و ناچار به ترمزگیری هستید، ترمز را به‌صورت مقطعی و پیاپی فشار دهید و رها کنید تا چرخ‌ها کاملاً قفل نکنند. در خودروی مجهز به ABS، اجازه دهید سامانه کار خود را انجام دهد، اما همچنان سعی کنید فشار روی ترمز را تا حد ممکن به سمت ملایمت ببرید.

در لغزش جلو، واکنش درست این است: «برداشتن پا از گاز، حفظ فرمان در حد لازم، و پرهیز از ترمز ناگهانی». چرخاندن بیشتر فرمان معمولاً لغزش را بدتر می‌کند.

کنترل لغزش عقب

«لغزش عقب» یا سر خوردن انتهای خودرو، یکی از خطرناک‌ترین وضعیت‌ها در مسیر لغزنده است. در این حالت، قسمت عقب خودرو به یک طرف شروع به سر خوردن می‌کند و اگر واکنش شما درست نباشد، خودرو دور خودش می‌چرخد. این وضعیت بیشتر در هنگام پیچیدن با سرعت زیاد، ترمزگیری در پیچ یا شتاب‌گیری ناگهانی روی سطح لغزنده رخ می‌دهد.

اولین اصل کنترل لغزش عقب، حفظ آرامش و نگاه به جایی است که می‌خواهید خودرو برود، نه به سمتی که سر می‌خورد. وقتی عقب خودرو به سمت راست می‌لغزد، جلوی خودرو به سمت چپ می‌رود و برعکس. واکنش درست، چرخاندن نرم فرمان به همان سمتی است که عقب خودرو می‌لغزد، کاری که معمولاً «فرمان مخالف» نامیده می‌شود.

برای مثال، اگر حس کردید عقب خودرو به سمت راست می‌رود، باید فرمان را کمی به راست بچرخانید تا چرخ‌های جلو در راستای حرکت واقعی خودرو قرار بگیرند و چسبندگی بازگردد. به محض این که خودرو شروع به صاف شدن کرد، باید فرمان را به‌تدریج به حالت مستقیم برگردانید تا در جهت مخالف نلغزد. در واقع، کنترل لغزش عقب یک بازی تعادل ظریف است بین چرخاندن و بازگرداندن فرمان.

هم‌زمان با کار فرمان، پای شما هم باید با دقت عمل کند. در بیشتر موارد، برداشتن پا از گاز ضروری است. از ترمز ناگهانی خودداری کنید، زیرا قفل شدن چرخ‌ها، لغزش را تشدید می‌کند. در خودروهای بدون سیستم‌های کمکی، هر ترمز شدید در هنگام لغزش عقب می‌تواند خودرو را کاملاً از کنترل خارج کند. در خودروهای دارای کنترل پایداری، سامانه تا حدی کمک می‌کند، اما این کمک محدود است و جایگزین واکنش درست راننده نیست.

اگر لغزش عقب در سربالایی یا سرازیری اتفاق افتاد، اهمیت انتخاب دنده مناسب و جلوگیری از تغییر ناگهانی نیرو بین چرخ‌ها بیشتر می‌شود. در سرازیری لغزنده، همیشه قبل از پیچ سرعت را کم کنید و در حین پیچ گاز ثابت یا خیلی کم داشته باشید تا وزن و چسبندگی چرخ‌ها ناگهان عوض نشود.

در لغزش عقب، قانون طلایی این است: «به سمتی فرمان بده که عقب خودرو می‌رود، پا را از گاز بردار، و از ترمز ناگهانی خودداری کن». تأخیر حتی یک ثانیه‌ای در این واکنش می‌تواند به چرخش کامل خودرو منجر شود.