26.1.1. آماده‌سازی راننده

Table of Contents

تنظیم صندلی

اولین کار پیش از روشن کردن خودرو این است که صندلی را طوری تنظیم کنید که هم «کنترل» خوبی روی پدال‌ها و فرمان داشته باشید و هم بدنتان دیرتر خسته شود. صندلی نه باید آن‌قدر عقب باشد که پا برای رسیدن به پدال کش بیاید و نه آن‌قدر جلو که زانوها زیاد خم شوند و بین شما و داشبورد فاصله کمی بماند.

برای شروع، روی صندلی کاملا تکیه دهید و کمر خود را به پشتی صندلی بچسبانید. پا را روی پدال کلاچ بگذارید و آن را تا انتها فشار دهید. جای صندلی را جلو و عقب کنید تا وقتی کلاچ کاملا ته می‌رود، زانوی شما کمی خم باشد، نه صاف و کشیده. اگر زانو قفل شود، در تصادف فشار شدیدی به مفصل وارد می‌شود و در رانندگی معمولی هم کنترل ظریف روی پدال را از دست می‌دهید.

سپس به فاصله بدن از فرمان توجه کنید. وقتی شانه‌ها را به پشتی صندلی چسبانده‌اید و دست‌ها را روی بالاترین نقطه فرمان می‌گذارید، باید آرنج‌ها کمی خم باشند. اگر دست‌ها کاملا کشیده شوند یعنی به فرمان نزدیک نیستید و در پیچ‌ها تسلط کمتری دارید. اگر خیلی خم شوند یعنی بیش از حد جلو نشسته‌اید و در تصادف خطر آسیب با کیسه هوا و داشبورد بیشتر می‌شود؛ درباره جزئیات کیسه هوا در فصل ایمنی سرنشینان صحبت می‌شود.

زاویه پشتی صندلی را هم آن‌قدر صاف تنظیم کنید که ستون فقرات تقریبا عمودی و کمی مایل به عقب باشد، نه لم‌داده و خوابیده. صندلی بیش از حد خوابیده، هم میدان دید را کم می‌کند و هم باعث می‌شود برای دیدن آینه‌ها سر را زیاد حرکت دهید که برای آزمون و رانندگی روزمره مناسب نیست. اگر خودرو امکان تنظیم ارتفاع صندلی دارد، آن را طوری تنظیم کنید که دید خوبی به جلو، روی کاپوت و به تابلوها داشته باشید و در عین حال سر شما خیلی به سقف نزدیک نباشد.

اگر قد شما کوتاه است، ممکن است وسوسه شوید بیش از حد به جلو نزدیک شوید. در عوض، سعی کنید از تنظیم ارتفاع، تنظیم زاویه پشتی و در صورت مجاز بودن از بالشتک مناسب زیر بدن استفاده کنید، ولی فاصله ایمن از فرمان را حفظ کنید. برای رانندگی طولانی، مطمئن شوید که قسمت پایینی کمر (گودی کمر) روی صندلی پشتیبانی نسبی دارد، تا زود خسته نشوید.

قاعده مهم: در حالی که کلاچ کاملا تا انتها فشرده است، زانو باید کمی خم باشد، و در حالی که دست‌ها روی بالای فرمان هستند، آرنج باید کمی خم بماند.

تنظیم فرمان

پس از تنظیم صندلی، نوبت به فرمان می‌رسد. برخی خودروها فقط امکان تنظیم ارتفاع فرمان را دارند و برخی علاوه بر ارتفاع، عمق یا جلو و عقب بودن آن را هم تنظیم می‌کنند. هدف، رسیدن به وضعیتی است که بدون کشیدن یا جمع کردن بیش از حد دست، کنترل نرم و دقیق روی فرمان داشته باشید و در برخورد احتمالی، فاصله‌ای منطقی تا کیسه هوا باقی بماند.

ابتدا ارتفاع فرمان را طوری تنظیم کنید که صفحه پشت فرمان و نشانگرهای اصلی کاملا در دید شما باشند. اگر بالای فرمان، بخشی از صفحه کیلومتر را می‌پوشاند، فرمان زیاد بالاست. اگر برای دیدن صفحه باید از لبه بالایی آن نگاه کنید، فرمان بیش از حد پایین است. فرمان باید روبه‌روی سینه باشد، نه مستقیم مقابل صورت و نه مقابل شکم.

سپس در صورت وجود تنظیم عمق، فرمان را به سمت خود بکشید یا از خود دور کنید تا وقتی دست‌ها در حالت معمولی روی موقعیت «ساعت ۹ و ۳» روی فرمان قرار می‌گیرند، آرنج‌ها کمی خم باشند. این وضعیت، هم کنترل بهتری در پیچ‌ها می‌دهد و هم در صورت باز شدن کیسه هوا، شدت ضربه را کاهش می‌دهد. فاصله تقریبی سینه تا مرکز فرمان، معمولا حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر توصیه می‌شود، اما عدد دقیق بسته به طراحی خودرو متفاوت است.

پس از تنظیم، اهرم قفل‌کننده ستون فرمان را کامل درگیر کنید تا در حین رانندگی، فرمان ناگهان جابه‌جا نشود. اگر حس می‌کنید برای چرخاندن فرمان مجبورید شانه‌ها را از روی صندلی جدا کنید، یعنی یا صندلی درست تنظیم نشده یا فرمان نسبتا دور است و باید دوباره هر دو را هماهنگ کنید. دقت کنید که رانندگی با یک دست یا گرفتن فرمان از قسمت بالایی آن عادت نادرستی است که در فصل کنترل فرمان به آن پرداخته می‌شود.

قاعده مهم: فرمان باید روبه‌روی سینه، با فاصله‌ای در حد حدود یک وجب باز از بدن قرار گیرد تا هم کنترل مناسب و هم فاصله ایمن از کیسه هوا حفظ شود.

تنظیم آینه‌ها

پس از اینکه صندلی و فرمان درست تنظیم شد، نوبت به آینه‌ها است. اگر بعد از تنظیم آینه‌ها، دوباره صندلی یا فرمان را تغییر دهید، تنظیمات آینه دقیق نخواهد بود. هدف از تنظیم صحیح آینه‌ها، کم کردن نقاط کور و دیدن حداکثری پشت و دو طرف خودرو است، بدون اینکه مجبور باشید سر خود را زیاد خم کنید.

برای آینه وسط، صاف روی صندلی بنشینید و با حداقل حرکت سر، آن را طوری تنظیم کنید که بیشترین بخش از شیشه عقب در وسط تصویر آینه دیده شود. لبه بالایی شیشه عقب باید تقریبا در نیمه بالای آینه باشد. اگر صندلی را بیش از حد خوابانده باشید، ممکن است دید شما در آینه وسط محدود شود.

در آینه جانبی سمت چپ، بدن خود را در حالت طبیعی رانندگی نگه دارید و آینه را طوری تنظیم کنید که لبه کناری خودرو فقط بخش کمی از تصویر را بگیرد، نه نصف آینه را. افق یا خط افقی جاده باید در نزدیکی نیمه آینه قرار گیرد، تا هم سطح راه کنار خودرو را ببینید و هم خودروهای دورتر را. هدف این است که وقتی خودرویی از پشت به چپ شما نزدیک می‌شود، ابتدا در آینه وسط دیده شود، بعد وقتی از کنارتان عبور می‌کند، از آینه وسط به آینه چپ منتقل شود و در نهایت با نگاه جانبی کوتاه از پنجره کناری، بدون «ناپدید شدن» کامل، دیده شود.

برای آینه جانبی سمت راست، چون فاصله آن با شما بیشتر است، تنظیم دقیق کمی سخت‌تر به نظر می‌رسد. باز هم در حالت نشستن طبیعی، آینه را طوری تنظیم کنید که لبه راست خودرو تنها بخش کوچکی از تصویر را اشغال کند و سطح راه کناری و کمی بعد از آن دیده شود. در رانندگی شهری، دید خوب به سمت راست در هنگام پارک، گردش و توجه به عابر اهمیت زیادی دارد.

هر وقت فرد دیگری با قد متفاوت با خودروی شما رانندگی کرده، پیش از حرکت حتما آینه‌ها را دوباره تنظیم کنید. در طول رانندگی، عادت کنید هر چند ثانیه نگاهی کوتاه و منظم به آینه‌ها داشته باشید، اما سر خود را زیاد برنگردانید، زیرا این موضوع خودش می‌تواند خطرساز شود. نقش آینه‌ها در موضوعاتی مانند تغییر خط، سبقت، پارک دوبل و دنده عقب در فصل‌های مخصوص توضیح داده می‌شود.

قاعده مهم: آینه‌ها باید طوری تنظیم شوند که خودروی شما فقط بخش کمی از تصویر آینه‌های جانبی را بگیرد و عبور خودروهای پشت از آینه وسط به آینه‌های جانبی، بدون «غیب شدن» کامل اتفاق بیفتد.

بستن کمربند

پس از تنظیم صندلی، فرمان و آینه‌ها، پیش از حرکت باید کمربند ایمنی را ببندید. کمربند فقط برای آزمون و «رد نشدن» نیست، بلکه مهم‌ترین وسیله نجات جان شما و سرنشینان است. در بسیاری از کشورها، بستن کمربند حتی در سرعت‌های پایین و مسافت‌های کوتاه هم الزامی است و در ایران نیز استفاده از آن حکم قانونی و ایمنی دارد. جزئیات قانونی در فصل قوانین و ایمنی توضیح داده می‌شود.

برای بستن کمربند، از روی شانه، بند را بکشید و ضامن آن را داخل قفل در کنار صندلی قرار دهید تا صدای کلیک را بشنوید. بخش مورب کمربند باید از روی میانه شانه عبور کند، نه از روی گردن و نه از روی بازو. اگر کمربند از روی گردن عبور کند، می‌تواند در تصادف به گردن آسیب جدی بزند و اگر خیلی پایین و روی بازو باشد، در موقع برخورد بدن را به خوبی نگه نمی‌دارد. اگر خودرو امکان تنظیم ارتفاع نقطه اتصال کمربند روی ستون را دارد، آن را طوری تنظیم کنید که بند کمربند دقیقا روی شانه قرار گیرد.

بخش افقی کمربند نیز باید روی لگن و استخوان‌های لگنی قرار بگیرد، نه روی شکم. قرار گرفتن کمربند روی شکم مخصوصا در افراد چاق یا زنان باردار خطرناک است و می‌تواند در تصادف به اندام‌های داخلی صدمه جدی بزند. تکه‌های پیچ‌خورده کمربند را صاف کنید، چون پیچ‌خوردگی باعث می‌شود در فشار، نیرو روی یک نوار باریک وارد شود و جراحت بیشتری ایجاد کند.

کمربند را زیر بازو یا پشت کمر رد نکنید و هرگز گیره یا وسیله‌ای برای شل نگه داشتن آن استفاده نکنید. سرنشینان جلو و عقب نیز باید کمربند را ببندند، به خصوص در بزرگراه‌ها و جاده‌ها، اما راننده وظیفه دارد پیش از حرکت، دست‌کم به‌صورت چشمی مطمئن شود که سرنشینان جلو کمربند را بسته‌اند. درباره ایمنی کودکان و صندلی کودک در فصل ایمنی سرنشینان بحث می‌شود.

قاعده مهم: بند مورب کمربند باید از وسط شانه عبور کند و بند افقی روی استخوان لگن قرار گیرد، نه روی گردن و نه روی شکم.

بررسی دنده

پیش از روشن کردن موتور، لازم است وضعیت دسته دنده را بررسی کنید. شروع حرکت با دنده نامناسب می‌تواند هم به خودرو آسیب بزند و هم باعث حرکت ناخواسته و خطرناک شود. در خودروی دنده دستی، دنده باید در حالت خلاص قرار داشته باشد، مگر در شرایط خاص مانند پارک در شیب که آن موضوع در فصل‌های توقف و پارک و حرکت در سربالایی شرح داده می‌شود.

برای اطمینان از خلاص بودن، بدون نگاه کردن طولانی، دسته دنده را بین دو طرف به آرامی حرکت دهید. اگر آزادانه و با کمی لقی میان چپ و راست جابه‌جا می‌شود، یعنی در حالت خلاص است. اگر سفت است و در یک شیار گیر می‌کند، یعنی در یکی از دنده‌ها قرار دارد و باید با گرفتن کامل کلاچ آن را به موقعیت خلاص ببرید.

وقتی می‌خواهید موتور را روشن کنید، پای چپ را روی کلاچ قرار دهید و آن را تا انتها فشار دهید، مخصوصا در خودروهایی که ممکن است استارت فقط با گرفتن کلاچ عمل کند. گرفتن کلاچ هنگام استارت، اجازه می‌دهد حتی اگر دنده به اشتباه درگیر مانده، خودرو ناگهان جهش نکند. البته این کار جایگزین قرار دادن دنده در خلاص نیست و فقط یک لایه ایمنی بیشتر است.

در خودروی دنده اتوماتیک، پیش از استارت، باید دسته دنده در حالت P یا گاهی N باشد و معمولا لازم است پدال ترمز را نگه دارید تا دکمه استارت یا سوئیچ اجازه روشن شدن بدهد. رانندگی با دنده اتوماتیک و تفاوت حالت‌هایی مانند D، R، N و غیره موضوعی است که در این دوره روی خودروهای دستی کمتر باز می‌شود، اما اگر با خودروی اتومات در آزمون شرکت می‌کنید، حتما دستورالعمل اختصاصی آن را از مربی خود بپرسید.

قاعده مهم: پیش از روشن کردن موتور، همواره با حرکت آرام دسته دنده مطمئن شوید که در حالت خلاص قرار دارد و سپس کلاچ را تا انتها بگیرید.

بررسی ترمز دستی

ترمز دستی یا ترمز پارک، وسیله‌ای است که از حرکت ناخواسته خودرو زمانی که متوقف است جلوگیری می‌کند. پیش از شروع حرکت، باید بدانید ترمز دستی در چه وضعیتی است و درست با آن رفتار کنید. بسیاری از هنرجوها در آزمون عملی، فراموش می‌کنند ترمز دستی را رها کنند یا هنگام توقف مناسب، آن را درگیر نمی‌کنند.

پیش از روشن کردن خودرو، نگاهی کوتاه به اهرم ترمز دستی بیندازید. اگر اهرم بالا کشیده است، یعنی ترمز دستی فعال است. در برخی خودروها، چراغ هشدار ترمز دستی روی صفحه کیلومتر نیز به رنگ قرمز روشن می‌شود که در فصل صفحه کیلومتر توضیح داده می‌شود. پیش از آغاز حرکت، باید پس از فشردن پدال ترمز پایی، ترمز دستی را به‌درستی آزاد کنید.

برای رها کردن ترمز دستی، دکمه انتهای اهرم را فشار دهید، کمی اهرم را به سمت بالا بکشید تا فشار از روی ضامن برداشته شود، سپس با نگه داشتن دکمه، اهرم را به آرامی تا پایین‌ترین نقطه پایین بیاورید. کشیدن آزاد و رها کردن ناگهانی اهرم، هم صدای نامناسب ایجاد می‌کند و هم ممکن است به مکانیزم داخلی آسیب برساند. پس از رها کردن، مطمئن شوید چراغ هشدار ترمز دستی خاموش شده است.

هنگام توقف نهایی خودرو، مخصوصا در شیب، پس از فشردن ترمز و قرار دادن دنده در وضعیت مناسب، ترمز دستی را تا حدی بالا بکشید که احساس کنید اهرم سفت شده و خودرو تحت کنترل آن قرار گرفته است. تعداد دندانه‌هایی که اهرم بالا می‌آید، در خودروهای مختلف فرق دارد، اما اگر احساس کردید اهرم بدون مقاومت بسیار بالا می‌آید یا اصلا سفت نمی‌شود، باید در اولین فرصت وضعیت آن توسط تعمیرکار بررسی شود.

در برخی خودروهای جدید، ترمز پارک به صورت برقی و با یک کلید کوچک عمل می‌کند. در این حالت نیز پیش از حرکت، باید با نگاه کردن به چراغ مخصوص، مطمئن شوید ترمز پارک آزاد شده است. روش دقیق کار با ترمز پارک برقی را حتما در دفترچه خودرو و با راهنمایی مربی خود چک کنید.

قاعده مهم: پیش از شروع حرکت، همیشه مطمئن شوید ترمز دستی کاملا آزاد است و هنگام توقف نهایی، مخصوصا در شیب، حتما ترمز دستی را درگیر کنید.

کنترل اطراف خودرو

پیش از روشن کردن و به حرکت درآوردن خودرو، باید از ایمن بودن محیط اطراف آن مطمئن شوید. این کار هم در پارکینگ و حیاط خانه اهمیت دارد و هم هنگام خروج از کنار خیابان. برای راننده مبتدی، ایجاد این عادت از همان ابتدا، از بسیاری حوادث جدی مخصوصا با کودکان، موتورسواران و موانع کم‌ارتفاع جلوگیری می‌کند.

اگر خودرو در پارکینگ یا حیاط است، پیش از سوار شدن، یک نگاه کلی به دور خودرو بیندازید. مطمئن شوید وسیله‌ای مانند دوچرخه، سه‌چرخه، اسباب‌بازی کودک، جک و چرخ زاپاس، سطل یا سنگ، جلوی تایرها یا پشت خودرو قرار نداشته باشد. به‌خصوص اگر کودکی در خانه هست، حتما مطمئن شوید کودکان در نزدیکی خودرو بازی نمی‌کنند و وارد محدوده خطر نمی‌شوند.

اگر خودرو کنار خیابان پارک شده است، پیش از باز کردن در، در آینه به عقب نگاه کنید و نگذارید در را ناگهانی باز کنید. باز کردن ناگهانی در، می‌تواند برای موتورسواران و دوچرخه‌سواران بسیار خطرناک باشد. وقتی وارد خودرو شدید، درها را ببندید و قفل کنید، اما این کار را به‌گونه‌ای انجام دهید که در وضعیت اضطراری امکان خروج سریع سرنشینان وجود داشته باشد. در شرایط خاص، مانند سوار شدن سرنشین در مسیر کوتاه، درباره قفل کردن درها باید با احتیاط و آگاهی تصمیم بگیرید.

پیش از شروع حرکت، پس از تنظیم آینه‌ها، یک بار دیگر محیط اطراف خودرو را از طریق آینه وسط و آینه‌های جانبی نگاه کنید. به وجود عابران، دوچرخه‌سواران، موتورسیکلت‌ها و خودروهایی که از عقب نزدیک می‌شوند توجه داشته باشید. اگر قصد دنده عقب گرفتن دارید، حتما علاوه بر آینه‌ها، بدن خود را تا حد لازم بچرخانید و از شیشه عقب و کناری نیز نگاه کنید. درباره فن دقیق دنده عقب در فصل ویژه آن توضیح داده می‌شود.

هنگام خروج از پارک، بلافاصله پس از روشن کردن خودرو و پیش از رها کردن ترمز دستی، به ترافیک در حال عبور دقت کنید. استفاده از راهنما، کنترل آینه‌ها و نگاه مستقیم به نقطه کور کنار شانه از ملزومات است که در فصل‌های حرکت و تغییر خط به‌تفصیل بررسی می‌شود. در این مرحله، هدف شما این است که عادت کنید قبل از کوچک‌ترین حرکت خودرو، بدون عجله، چند ثانیه کوتاه را صرف «کنترل محیط» کنید.

قاعده مهم: همیشه پیش از حرکت خودرو، یک بار از بیرون (در صورت امکان) و یک بار از داخل، با کمک آینه‌ها و نگاه مستقیم، اطراف خودرو را برای وجود عابر، موتورسوار و موانع کم‌ارتفاع بررسی کنید.