14.1.3. کنترل فرمان و پدال‌ها

Table of Contents

وضعیت صحیح دست‌ها

برای کنترل ایمن خودرو، روش گرفتن فرمان به اندازه مهارت در پدال‌زدن اهمیت دارد. در اغلب خودروها بهترین حالت آن است که دست‌ها روی فرمان مانند عقربه‌های ساعت، حدود «ساعت ۹ و ۳» قرار بگیرند. در این حالت، آرنج‌ها کمی خم هستند، شانه‌ها راحت‌اند و در ترمزگیری ناگهانی یا باز شدن احتمالی کیسه هوا، فشار کمتری به دست و شانه وارد می‌شود. اگر صندلی درست تنظیم شده باشد، مچ دست شما باید در حالی که شانه از صندلی جدا نمی‌شود، روی بالاترین نقطه فرمان قرار بگیرد. سپس با کمی خم کردن آرنج‌ها، فرمان را در وضعیت عادی می‌گیرید.

انگشتان باید دور فرمان حلقه شوند و کف دست کاملا به آن نچسبد تا امکان چرخاندن نرم و سریع وجود داشته باشد. گرفتن فرمان فقط با یک دست، یا گرفتن پایین فرمان، کنترل را کم می‌کند و در موقعیت‌های اضطراری به‌ویژه هنگام ترکیدن لاستیک یا لغزش، خطرناک است. دست‌ها نباید روی کیسه هوا یا داخل حلقه فرمان به صورت در هم قفل‌شده قرار بگیرند، زیرا در صورت برخورد، امکان آسیب شدید به انگشتان و مچ وجود دارد.

دست‌ها را همیشه با دو نقطه ثابت و مطمئن روی فرمان نگه دارید، هرگز در حرکت عادی با یک دست یا با گرفتن قسمت بالای فرمان رانندگی نکنید.

چرخاندن فرمان

چرخاندن فرمان باید «نرم، پیوسته و قابل پیش‌بینی» باشد. برای پیچ‌های معمولی شهری، معمولا جابه‌جایی محدود فرمان با همان وضعیت «۹ و ۳» کافی است و نیاز به جابه‌جایی دست‌ها نیست. نکته مهم این است که ابتدا سرعت را تنظیم کنید، سپس فرمان را بچرخانید، نه برعکس. ورود با سرعت زیاد به پیچ، حتی با چرخاندن زیاد فرمان، خودرو را ناپایدار می‌کند.

در پیچ‌های تندتر، از روش «دست روی دست» به شکل کنترل‌شده استفاده می‌شود. یک دست کمی فرمان را آزاد می‌کند و دست دیگر از روی آن عبور می‌کند و فرمان را بیشتر می‌چرخاند، اما در تمام مدت، هر دو دست به‌نوبت روی فرمان هستند و هیچ‌گاه فرمان را کاملا رها نمی‌کنید. هنگام چرخاندن فرمان، نگاه شما باید به «مسیر خروج پیچ» و جلو دوردست باشد، نه به جلوی کاپوت یا خود فرمان. نگاه به جلو کمک می‌کند زاویه فرمان را ناخودآگاه درست تنظیم کنید و از اصلاح‌های ناگهانی و زیگزاگی جلوگیری شود.

در سرعت بالا، تغییر جهت باید بسیار ملایم باشد. فرمان‌دادن ناگهانی می‌تواند باعث لغزش، تاب خوردن خودرو یا خروج از مسیر شود. هرچه سرعت بیشتر است، مقدار و سرعت چرخاندن فرمان باید کمتر و نرم‌تر باشد.

قبل از چرخاندن فرمان، همیشه سرعت را متناسب با پیچ کم کنید. فرمان ناگهانی همراه با سرعت زیاد، یکی از دلایل اصلی از دست دادن کنترل خودرو است.

بازگرداندن فرمان

پس از عبور از پیچ، باید فرمان به آرامی به حالت مستقیم برگردد تا خودرو دوباره در وسط خط حرکت قرار گیرد. در بسیاری از خودروهای جدید، سیستم فرمان تمایل دارد به کمک شما فرمان را به وضعیت مستقیم برگرداند، اما تکیه کامل بر این قابلیت اشتباه است و راننده باید «فعالانه» بازگشت فرمان را کنترل کند.

شیوه درست این است که بعد از رسیدن به میانه پیچ و زمانی که دید شما به خروج پیچ کامل‌تر می‌شود، به‌تدریج نیروی چرخاندن را کم کنید و در عین حال، با همان دو دستی که روی فرمان دارید، آن را به آرامی به سمت حالت مستقیم هدایت کنید. رها کردن ناگهانی فرمان تا خودش بچرخد، باعث حرکت تند فرمان، تاب خوردن بدنه و در برخی موارد خروج از خط یا برخورد با جدول می‌شود.

در هنگام بازگرداندن فرمان، نگاه همچنان باید روی مسیر جلو و خط وسط یا حاشیه راه باشد. اگر احساس کردید پس از مستقیم کردن، خودرو به یک سمت کشیده می‌شود، این موضوع می‌تواند نشانه مشکل در تنظیم فرمان، تعلیق یا باد لاستیک‌ها باشد و باید در فرصت مناسب، خودرو را از نظر فنی بررسی کنید.

هیچ‌وقت فرمان را ناگهانی رها نکنید تا خودش برگردد، بازگرداندن فرمان باید «کنترل‌شده، تدریجی و با دو دست» انجام شود.

کنترل پدال کلاچ

کلاچ رابط بین موتور و چرخ‌ها است و کنترل نرم آن برای حرکت بدون ضربه و توقف بدون خاموش شدن موتور ضروری است. پای چپ فقط برای کلاچ استفاده می‌شود و نباید هم‌زمان وظیفه دیگری داشته باشد. پاشنه پا روی کف خودرو قرار می‌گیرد و پنجه، پدال کلاچ را به طور کامل تا انتها فشار می‌دهد. برای تعویض دنده، کلاچ باید همیشه «کامل» گرفته شود تا دنده بدون صدا و آسیب جا بخورد.

مهم‌ترین بخش در کنترل کلاچ، شناختن «نقطه درگیری» است، جایی که با بالا آوردن کلاچ، خودرو شروع به لرزش خفیف و تمایل به حرکت می‌کند. در شروع حرکت، به‌خصوص برای هنرجویان، بهتر است این نقطه را به‌آرامی پیدا کنید، کمی مکث کوتاه داشته باشید، سپس با اضافه کردن اندک گاز، کلاچ را به نرمی بالاتر بیاورید تا حرکت آغاز شود. رها کردن سریع کلاچ، مخصوصا بدون گاز، باعث خاموش شدن خودرو و تکان شدید سرنشینان می‌شود.

در ترافیک سنگین یا حرکت بسیار آهسته، بسیاری از هنرجویان کلاچ را طولانی‌مدت در حالت نیم‌کلاچ نگه می‌دارند. این کار اگر طولانی شود، باعث «داغ شدن و سوزاندن صفحه کلاچ» خواهد شد. بهتر است یا کاملا حرکت کنید یا اگر توقف طولانی است، کلاچ را کامل گرفته و دنده را خلاص کنید. در شیب، برای شروع حرکت، از ترکیب نیم‌کلاچ، ترمز دستی و گاز ملایم استفاده می‌شود که در بخش‌های دیگر دوره به صورت عملی تمرین می‌شود.

برای تعویض دنده، همیشه کلاچ را تا انتها فشار دهید و از نگه داشتن طولانی‌مدت نیم‌کلاچ خودداری کنید تا از استهلاک شدید و خاموش شدن ناگهانی خودرو جلوگیری شود.

کنترل پدال ترمز

پای راست وظیفه کنترل هم‌زمان گاز و ترمز را دارد و هرگز نباید پای چپ روی ترمز قرار گیرد. پاشنه پای راست روی کف خودرو در مقابل پدال‌ها ثابت می‌ماند و با چرخاندن ملایم پا روی پاشنه، بین گاز و ترمز جابه‌جا می‌شوید. فشار روی پدال ترمز باید «تدریجی و قابل کنترل» باشد، نه ضربه‌ای و ناگهانی.

در ترمزگیری عادی، ابتدا پا را از روی گاز بردارید تا خودرو کمی کند شود، سپس فشار نرم و یکنواخت روی ترمز وارد کنید. اگر خودرو دنده درگیر دارد، این کار به کاهش سرعت کمک می‌کند و فشار کمتری به سیستم ترمز وارد می‌شود. نزدیک توقف کامل، فشار ترمز را کمی کم کنید تا خودرو بدون تکان شدید بایستد.

در ترمزگیری اضطراری، فشار روی پدال باید سریع و محکم باشد، اما همچنان باید سعی کنید فرمان را تحت کنترل نگه دارید. اگر خودرو مجهز به ترمز ضدقفل است، ممکن است هنگام فشار محکم لرزش پدال را احساس کنید. این لرزش طبیعی است و به معنای کار کردن سیستم است، پس نباید پا را به دلیل این لرزش ناگهانی رها کنید.

یکی از خطاهای رایج مبتدیان، نگاه کردن به پدال‌ها هنگام ترمز گرفتن یا عوض کردن جای پا است. یادگیری موقعیت دقیق پدال‌ها باید به صورت «حسی» و با تمرین انجام شود و چشم‌ها همیشه باید به جلو و آینه‌ها باشد. همچنین، قرار دادن پای راست به طور نیمه روی ترمز در تمام مدت حرکت، علاوه بر خستگی، می‌تواند چراغ ترمز را به طور دائم روشن نگه دارد و رانندگان عقب را گیج کند.

فقط از «پای راست» برای ترمز استفاده کنید و ترمزگیری را تا حد امکان «زودتر و تدریجی» آغاز کنید تا از ترمزهای شدید و ناگهانی و احتمال برخورد از عقب جلوگیری شود.

کنترل پدال گاز

پدال گاز میزان توان موتور و در نتیجه سرعت خودرو را کنترل می‌کند. حرکت پا روی گاز باید نرم و قابل‌پیش‌بینی باشد تا هم سرنشینان احساس راحتی کنند و هم تعادل خودرو در پیچ‌ها و سطوح لغزنده حفظ شود. فشار زیاد و ناگهانی روی گاز، به‌ویژه در دنده‌های پایین، باعث جهش خودرو، افزایش ناگهانی صدا و مصرف سوخت، و در برخی شرایط، از دست رفتن چسبندگی چرخ‌ها با سطح راه می‌شود.

برای شروع حرکت، پس از پیدا کردن نقطه درگیری کلاچ، تنها مقدار بسیار کمی گاز نیاز است، به‌خصوص در خودروهای بنزینی سالم. در حرکت عادی شهری، بهتر است دور موتور را در محدوده متعادل نگه دارید، به گونه‌ای که موتور به سختی فشار نیاورد و صدای غیرعادی تولید نکند. اگر دور موتور خیلی پایین باشد، خودرو «زور» می‌زند و لرزش ایجاد می‌شود، و اگر بیش از حد بالا رود، مصرف سوخت و استهلاک موتور افزایش می‌یابد.

هنگام تعویض دنده به بالا، معمولا ابتدا کمی گاز را کم می‌کنید، کلاچ می‌گیرید، دنده را عوض می‌کنید و سپس دوباره به نرمی گاز می‌دهید. هماهنگی بین کلاچ و گاز باعث می‌شود تعویض دنده بدون ضربه و تکان انجام شود. در کاهش دنده، گاهی لازم است کمی گاز بدهید تا اختلاف دور موتور و دنده جدید کمتر شود و خودرو هنگام رها کردن کلاچ، تکان ناگهانی نداشته باشد.

در رانندگی ایمن، استفاده از گاز باید با «دید و پیش‌بینی» همراه باشد. به جای اینکه دیر متوجه مانع شوید و مجبور به ترمز شدید شوید، بهتر است زودتر پا را از روی گاز بردارید تا خودرو به طور طبیعی کند شود. این کار هم مصرف سوخت را کاهش می‌دهد و هم خطرات را کم می‌کند. هرگز در شرایط لغزنده مانند باران، برف یا شن، گاز را ناگهانی زیاد یا کم نکنید، زیرا تغییر شدید نیرو روی چرخ‌ها می‌تواند باعث لغزش شود.

گاز دادن باید همیشه «نرم، تدریجی و متناسب با دید و شرایط راه» باشد. هرگونه فشار ناگهانی روی گاز، به‌ویژه در پیچ و سطح لغزنده، خطر لغزش و از دست دادن کنترل خودرو را به شدت افزایش می‌دهد.