1.6.5. افعال جداشدنی

Table of Contents

مقدمه

در این بخش با یکی از ویژگی‌های مهم و نسبتاً متفاوت زبان آلمانی آشنا می‌شوید، یعنی «افعال جداشدنی» یا به آلمانی trennbare Verben. این افعال در ظاهر مثل یک کلمه هستند، اما در جمله بخش مهمی از آن‌ها جدا می‌شود و به آخر جمله می‌رود. در سطح A1 فقط به ساده‌ترین و پرکاربردترین شکل این افعال می‌پردازیم، به صورتی که بتوانید آن‌ها را در برنامه روزانه و مکالمه‌های ساده استفاده کنید.

افعال جداشدنی چیست؟

در آلمانی افعالی وجود دارد که از دو بخش ساخته می‌شوند: یک «پیشوند» در ابتدای فعل و خودِ «فعل اصلی». در واژه‌نامه و شکل مصدر، این دو بخش کنار هم نوشته می‌شوند، مثل:

مصدر آلمانی	بخش پیشوند	فعل اصلی	معنای کلی
aufstehen	auf	stehen	بلند شدن، از خواب بیدار شدن
anrufen	an	rufen	تلفن کردن
einkaufen	ein	kaufen	خرید کردن (خرید خانه)
fernsehen	fern	sehen	تلویزیون تماشا کردن

در زمان حال، وقتی جمله می‌سازیم، این پیشوند از فعل جدا می‌شود و به آخر جمله می‌رود. به همین دلیل به آن‌ها «جداشدنی» می‌گوییم.

شکل جمله با فعل جداشدنی در زمان حال

در سطح A1 شما معمولاً با جملات ساده خبری در زمان حال کار می‌کنید. ترتیب جمله با فعل جداشدنی این‌گونه است:

فعل را صرف می‌کنیم و در جایگاه معمول فعل در آلمانی قرار می‌دهیم، یعنی در رکن دوم جمله. پیشوند جداشونده به آخر جمله می‌رود.

قانون اصلی افعال جداشدنی در جمله خبری:

فعل اصلی صرف می‌شود و در جایگاه دوم جمله می‌آید.
پیشوند جداشدنی به آخر جمله می‌رود.
الگو:
$$
\text{فاعل} + \text{فعلِ صرف‌شده} + \dots + \text{پیشوند جداشدنی}
$$

به مثال زیر دقت کنید:

مصدر	جمله آلمانی	ترجمه فارسی
aufstehen	Ich stehe um 7 Uhr auf.	من ساعت ۷ بیدار می‌شوم.
anrufen	Du rufst mich später an.	تو بعداً به من زنگ می‌زنی.
einkaufen	Wir kaufen am Samstag ein.	ما شنبه خرید می‌کنیم.
fernsehen	Er sieht abends fern.	او عصرها تلویزیون تماشا می‌کند.

در همه این مثال‌ها، فعل اصلی صرف شده و در جایگاه دوم آمده است: stehe, rufst, kaufen, sieht و پیشوندها auf, an, ein, fern به آخر جمله رفته‌اند.

پیشوندهای رایج جداشدنی

در سطح A1 بعضی پیشوندها را بسیار زیاد می‌بینید. چند پیشوند بسیار رایج:

پیشوند	معنای کلی	مثال مصدر	ترجمه تقریبی
auf	بالا، بیدار، باز	aufstehen	بیدار شدن
an	به، شروع	anfangen	شروع کردن
aus	بیرون، خاموش	ausgehen	بیرون رفتن
ein	درون، داخل	einkaufen	خرید کردن (از مغازه)
mit	همراه	mitkommen	همراه آمدن
vor	جلو، قبل	vorlesen	با صدای بلند خواندن
zurück	عقب، بازگشت	zurückkommen	برگشتن
fern	دور، دوردست	fernsehen	تلویزیون دیدن

در این مرحله لازم نیست تک تک پیشوندها را حفظ کنید، مهم این است که متوجه شوید این پیشوندها بخش جداشدنی فعل هستند و در جمله به آخر می‌روند.

مثال‌های مربوط به زندگی روزمره

افعال جداشدنی در توضیح برنامه روزانه بسیار مهم‌اند. چند نمونه متداول:

aufstehen
Ich stehe jeden Tag um 6 Uhr auf.
من هر روز ساعت ۶ بیدار می‌شوم.
anziehen (لباس پوشیدن)
Ich ziehe mich schnell an.
من سریع لباس می‌پوشم.
einkaufen
Sie kauft am Nachmittag ein.
او بعدازظهر خرید می‌کند.
fernsehen
Wir sehen abends fern.
ما عصرها تلویزیون تماشا می‌کنیم.
mitkommen
Kommst du mit?
آیا تو همراه می‌آیی؟
zurückkommen
Ich komme um 8 Uhr zurück.
من ساعت ۸ برمی‌گردم.

در همه این مثال‌ها پیشوند جداشدنی همیشه در آخر جمله قرار گرفته است.

ساخت سؤال بله/خیر با فعل جداشدنی

در سؤال‌های بله/خیر، در آلمانی فعل صرف‌شده به ابتدای جمله می‌آید. در افعال جداشدنی، پیشوند جداشدنی همچنان در آخر جمله می‌ماند.

الگوی سؤال بله/خیر با فعل جداشدنی:
$$
\text{فعلِ صرف‌شده} + \text{فاعل} + \dots + \text{پیشوند جداشدنی} + ?
$$

به مثال‌ها نگاه کنید:

نوع جمله	جمله آلمانی	ترجمه
خبری	Du stehst früh auf.	تو زود بیدار می‌شوی.
سؤال	Stehst du früh auf?	آیا زود بیدار می‌شوی؟
نوع جمله	جمله آلمانی	ترجمه
خبری	Ihr kauft heute ein.	شماها امروز خرید می‌کنید.
سؤال	Kauft ihr heute ein?	آیا امروز خرید می‌کنید؟
نوع جمله	جمله آلمانی	ترجمه
خبری	Er ruft seine Mutter an.	او به مادرش زنگ می‌زند.
سؤال	Ruft er seine Mutter an?	آیا او به مادرش زنگ می‌زند؟

در همه این موارد فعل صرف‌شده اول آمده است، فاعل بعد از آن، و پیشوند در آخر جمله باقی مانده است.

نکات مهم برای فارسی‌زبانان

برای فارسی‌زبانان چند نکته در افعال جداشدنی مهم است:

اول این که در فارسی معمولاً پیشوند یا قید را کنار فعل می‌آوریم و جدا نمی‌کنیم، مثل «برمی‌گردم»، «بلند می‌شوم». در آلمانی اما در جمله بخش پیشوندی از فعل جدا می‌شود. اگر عادت نکنید، ممکن است یا آن را جا بیندازید یا در جای نادرست قرار دهید.

دوم این که باید فعل را همیشه همراه با پیشوند یاد بگیرید، یعنی به جای یادگرفتن فقط stehen، بهتر است از ابتدا aufstehen را به عنوان یک فعل جدید با معنای خاص خودش حفظ کنید. همین طور kaufen و einkaufen دو فعل با معنی متفاوت هستند. kaufen یعنی «خریدن» و می‌تواند مثلاً در اینترنت باشد، اما einkaufen بیشتر به «خرید روزمره از مغازه» اشاره دارد.

سوم این که هنگام شنیدن، باید بدانید که پیشوند جداشدنی ممکن است در پایان جمله بیاید، پس تا آخر جمله صبر کنید تا معنی کامل را بفهمید. مثلاً «Ich stehe um 7 Uhr ...» تا اینجا فقط می‌دانید که «من ساعت ۷ می‌ایستم»، ولی وقتی «auf» را در آخر می‌شنوید، معنی کامل «بیدار شدن» ساخته می‌شود.

تفاوت افعال جداشدنی و جدانشدنی

در سطح A1 فقط باید این را بدانید که همه افعالی که پیشوند دارند جداشدنی نیستند. بعضی پیشوندها همیشه به فعل می‌چسبند و هرگز جدا نمی‌شوند و معنی فعل را به صورت دیگری عوض می‌کنند، مثل verstehen یا bekommen. این افعال رفتار دیگری دارند و در جمله پیشوندشان جدا نمی‌شود. توضیح دقیق آن‌ها در فصل‌های دیگر خواهد آمد، اما همین قدر بدانید که:

همه افعالی که پیشوند دارند جداشدنی نیستند.
فقط افعالی جدا می‌شوند که پیشوند آن‌ها «جداشدنی» باشد، مثل: auf, ein, an, mit, zurück, aus, vor, fern.

برای شروع، می‌توانید هنگام یادگیری هر فعل جدید در واژه‌نامه نگاه کنید که آیا «جداشدنی» است یا نه و در دفتر خود آن را با علامت مشخص کنید.

جمع‌بندی

افعال جداشدنی یکی از بخش‌های مهم زبان روزمره آلمانی هستند، به خصوص هنگام صحبت درباره برنامه روزانه، کارهای خانه، تفریح و غیره. در این فصل یاد گرفتید که فعل جداشدنی از یک پیشوند و یک فعل اصلی تشکیل می‌شود، در مصدر به صورت یک کلمه نوشته می‌شود، اما در جمله، فعل صرف‌شده در جایگاه دوم می‌آید و پیشوند جداشونده در آخر جمله قرار می‌گیرد. همین الگو در سؤال‌های بله/خیر نیز حفظ می‌شود، فقط جای فعل صرف‌شده به ابتدای جمله منتقل می‌شود.

با تمرین مداوم، خواندن و شنیدن مثال‌ها، و ساختن جمله درباره زندگی روزمره خودتان، به تدریج به این ساختار عادت می‌کنید و دیگر برایتان عجیب نخواهد بود که قسمت مهمی از فعل در پایان جمله می‌آید.