5.1.1. اصطلاحات دستوری آلمانی و فارسی

Table of Contents

هدف این فصل

در این فصل یک «واژه‌نامهٔ کوچک» از اصطلاحات دستوری آلمانی و معادل‌های رایج فارسی آنها می‌سازیم. متن، مرجع ساده‌ای برای زبان‌آموز سطح A1 تا B2 است، نه یک کتاب نظری پیچیده. روی اصطلاحاتی تمرکز می‌کنیم که در فصل‌های مختلف این دوره زیاد به آنها ارجاع داده می‌شود.

هر اصطلاح را با شکل آلمانی، معادل فارسی و یک توضیح کوتاه می‌آوریم. وقتی لازم باشد نمونهٔ آلمانی بسیار ساده اضافه می‌شود تا فقط «نوع ساخت» را نشان دهد، نه اینکه همهٔ جزئیات آن در این فصل توضیح داده شود.

نکتهٔ مهم درباره معادل‌گذاری

گاهی برای یک اصطلاح آلمانی در فارسی چند ترجمه وجود دارد. در این دوره، برای یک‌دست ماندن، تا حد ممکن از یک معادل ثابت استفاده می‌کنیم و اگر معادل دیگری هم رایج باشد، آن را در پرانتز می‌آوریم.

قانون کلی در این دوره:
هر جا در فصل‌های دیگر اصطلاح دستوری دیدید، شکل اصلی آلمانی آن را در پرانتز می‌آوریم، مثلا: «جملهٔ خبری (Aussagesatz)».

واحدهای پایه‌ای جمله

در این بخش اصطلاحاتی را می‌بینید که برای صحبت کردن دربارهٔ ساخت جمله لازم‌اند.

Satz / Nebensatz / Hauptsatz

آلمانی	فارسی	توضیح کوتاه
der Satz	جمله	واحد کامل زبانی با فعل صرف‌شده
der Hauptsatz	جملهٔ پایه	جمله‌ای که مستقل می‌تواند بیاید
der Nebensatz	جملهٔ وابسته	جمله‌ای که به جملهٔ دیگر وابسته است

مثال ساده:
«Ich lerne Deutsch, weil ich in Deutschland studieren möchte.»
جملهٔ اول Hauptsatz است، بخش «weil …» یک Nebensatz است.

Satzglied

آلمانی	فارسی	توضیح
das Satzglied	جزء جمله	بخشی از جمله که نمی‌توان آن را بدون تغییر معنی آزادانه جابه‌جا کرد

در این دوره گاهی به جای Satzglied می‌گوییم «جزء جمله» یا «عنصر جمله».

Satzart: Aussagesatz, Fragesatz, Aufforderungssatz

آلمانی	فارسی	توضیح
der Aussagesatz	جملهٔ خبری	برای بیان خبر یا نظر
der Fragesatz	جملهٔ پرسشی	برای پرسیدن سوال
der Aufforderungssatz	جملهٔ امری	برای دستور یا خواهش

در فصل‌های «پرسش‌ها» و «حالت امری» این اصطلاحات زیاد به‌کار می‌روند.

Wortart

آلمانی	فارسی	توضیح
die Wortart	نوع کلمه / مقولهٔ دستوری	دسته‌ای که یک واژه به آن تعلق دارد، مثل اسم، فعل و …

در فارسی اصطلاح «مقولهٔ دستوری» هم برای Wortart به‌کار می‌رود، ولی در این دوره معمولا می‌گوییم «نوع کلمه».

اسم و وابسته‌های آن

Nomen / Substantiv

آلمانی	فارسی	توضیح
das Nomen / das Substantiv	اسم	نام انسان، مکان، شیء، مفهوم

در آلمانی همیشه با حرف بزرگ شروع می‌شود، مثلا: «das Haus».

Genus (Maskulinum, Femininum, Neutrum)

آلمانی	فارسی	توضیح
das Genus	جنس دستوری	مذکر، مؤنث، خنثی در آلمانی
das Maskulinum	اسم مذکر	مثلا: der Tisch
das Femininum	اسم مؤنث	مثلا: die Lampe
das Neutrum	اسم خنثی	مثلا: das Buch

در فارسی «جنس دستوری» نداریم، ولی در این دوره از عبارت «جنسیت اسم» هم استفاده می‌شود.

Numerus (Singular, Plural)

آلمانی	فارسی	توضیح
der Numerus	شمار	مفرد یا جمع بودن
der Singular	مفرد	یک چیز، مثل: das Kind
der Plural	جمع	چند چیز، مثل: die Kinder

Artikel

آلمانی	فارسی	توضیح
der Artikel	حرف تعریف	واژهٔ کوتاهی که قبل از اسم می‌آید

گونه‌ها:

آلمانی	فارسی	توضیح
bestimmter Artikel	حرف تعریف معین	der, die, das
unbestimmter Artikel	حرف تعریف نامعین	ein, eine
Nullartikel	بدون حرف تعریف	وقتی اصلا حرف تعریفی نمی‌آید

Kasus: Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv

آلمانی	فارسی	توضیح تقریبی
der Kasus	حالت دستوری	تغییری که نقش اسم را نشان می‌دهد
der Nominativ	حالت فاعلی	معمولا برای فاعل جمله
der Akkusativ	حالت مفعولی مستقیم	معمولا مفعول مستقیم
der Dativ	حالت مفعولی غیرمستقیم	گیرنده یا ذی‌نفع عمل
der Genitiv	حالت اضافی	برای مالکیت رسمی‌تر

در فارسی برای مقایسه گاهی می‌گوییم «حالت فاعلی»، «حالت مفعولی» و «حالت اضافی»، اما دقیقا با فارسی یکی نیست.

در این دوره هر وقت «حالت آکوزاتیو» یا «حالت داتیو» می‌بینید، منظور همان Kasus مربوط به اسم، ضمیر یا عبارت اسمی است، نه ترجمهٔ تحت‌اللفظی «مفعول» یا «غیرمستقیم».

Deklination

آلمانی	فارسی	توضیح
die Deklination	صرف اسم / صرف وابسته‌ها	تغییر شکل اسم، ضمیر، صفت و حرف تعریف بر اساس حالت، جنس و شمار

در فارسی معمولا می‌گوییم «صرف اسم» یا «صرف صفت» و کمتر واژهٔ «دکلیناسیون» را به کار می‌بریم.

فعل و ساخت‌های مربوط به آن

Verb

آلمانی	فارسی	توضیح
das Verb	فعل	بیان‌کنندهٔ کار، حالت یا رویداد

Infinitiv

آلمانی	فارسی	توضیح
der Infinitiv	مصدر	شکل پایهٔ فعل، مثل: machen, sein

در فارسی برای مصدر علامت «ـن» داریم، ولی در آلمانی «مصدر با zu» ساخت جداگانه‌ای است که در سطح‌های بالاتر توضیح می‌شود.

Konjugation

آلمانی	فارسی	توضیح
die Konjugation	صرف فعل	تغییر شکل فعل بر اساس شخص، زمان و شمار

مثلا: ich gehe, du gehst, er geht.
در فارسی هم می‌گوییم «صرف فعل» و هم از واژهٔ «کونیوگاسیون» استفاده می‌کنند، اما در این دوره فقط «صرف فعل» را به کار می‌بریم.

Person und Numerus beim Verb

آلمانی	فارسی	توضیح
die Person	شخص	اول، دوم، سوم
der Numerus	شمار	مفرد و جمع

ترکیب رایج:
«1. Person Singular» = اول شخص مفرد = ich
«2. Person Plural» = دوم شخص جمع = ihr

Tempus

آلمانی	فارسی	توضیح
das Tempus	زمان دستوری	زمان فعل، مثل حال و گذشته

زمان‌های مهم در این دوره:

آلمانی	فارسی
Präsens	زمان حال
Perfekt	ماضی نقلی / گذشتهٔ نقلی
Präteritum	ماضی ساده / گذشتهٔ ساده
Plusquamperfekt	ماضی بعید
Futur I	آیندهٔ ساده
Futur II	آیندهٔ کامل

در متن‌های آموزشی ممکن است برای ساده‌سازی، فقط بگوییم «زمان حال» یا «گذشتهٔ کامل» و شکل آلمانی را در پرانتز بیاوریم.

Modus

آلمانی	فارسی	توضیح
der Modus	وجه فعل	حالت خبری، امری، فرضی و غیره

وجه‌های مهم:

آلمانی	فارسی
der Indikativ	وجه اخباری (عادی)
der Imperativ	وجه امری
der Konjunktiv I	وجه التزامی نوع اول
der Konjunktiv II	وجه التزامی نوع دوم / شرطی، فرضی

در این دوره برای Konjunktiv II بیشتر از عبارت‌های «ساخت فرضی» یا «حالت شرطی» استفاده می‌شود.

Hilfsverb und Vollverb

آلمانی	فارسی	توضیح
das Hilfsverb	فعل کمکی	برای ساخت زمان‌ها یا مجهول
das Vollverb	فعل اصلی	فعل با معنی مستقل در جمله

افعال کمکی اصلی آلمانی: sein, haben, werden.

Modalverb

آلمانی	فارسی	توضیح
das Modalverb	فعل وجهی / فعل کمکی وجهی	فعل‌هایی مثل können, wollen, müssen که حالت عمل را نشان می‌دهند

در فارسی هر دو عبارت «فعل وجهی» و «فعل کمکی وجهی» دیده می‌شود. در این دوره کوتاه‌تر می‌گوییم «فعل وجهی».

Trennbares / untrennbares Verb

آلمانی	فارسی	توضیح
das trennbare Verb	فعل جداشدنی	فعلی با پیشوندی که در جمله جدا می‌شود
das untrennbare Verb	فعل جدانشدنی	فعل با پیشوندی که جدا نمی‌شود

در فصل «افعال جداشدنی» این اصطلاحات به طور کاربردی توضیح داده شده‌اند.

Reflexives Verb

آلمانی	فارسی	توضیح
das reflexive Verb	فعل انعکاسی	فعلی همراه با ضمیر انعکاسی، مثل: sich waschen

صفت، قید و ساخت‌های وابسته

Adjektiv

آلمانی	فارسی	توضیح
das Adjektiv	صفت	واژه‌ای که اسم را توصیف می‌کند

دو کاربرد مهم:

آلمانی	فارسی
attributives Adjektiv	صفت پیشین (قبل از اسم)
prädikatives Adjektiv	صفت در خبر جمله، معمولا بعد از sein/werden/bleiben

در این دوره برای سادگی معمولا نمی‌گوییم «صفت پیشین»، بلکه می‌گوییم «صفتی که قبل از اسم می‌آید و صرف می‌شود».

Adverb

آلمانی	فارسی	توضیح
das Adverb	قید	واژه‌ای که فعل، صفت یا جمله را توصیف می‌کند

در فارسی هم همین اصطلاح «قید» به‌کار می‌رود، مثلا قید زمان، قید مکان، قید حالت.

Steigerung

آلمانی	فارسی	توضیح
die Steigerung	مقایسه / تفضیل‌بندی	تغییر صفت برای مقایسه

در آلمانی سه درجه داریم:

آلمانی	فارسی
Positiv	حالت پایهٔ صفت
Komparativ	صفت تفضیلی (تر)
Superlativ	صفت عالی (ترین)

در فصل «صفت تفضیلی و عالی» این ساخت‌ها با جزئیات بررسی می‌شوند.

ضمایر گوناگون

Pronomen

آلمانی	فارسی	توضیح
das Pronomen	ضمیر	واژه‌ای که به جای اسم می‌آید

انواع پرکاربرد:

آلمانی	فارسی
Personalpronomen	ضمیر شخصی
Possessivpronomen	ضمیر ملکی
Reflexivpronomen	ضمیر انعکاسی
Demonstrativpronomen	ضمیر اشاره
Relativpronomen	ضمیر موصولی
Indefinitpronomen	ضمیر نامعین
Fragepronomen	ضمیر پرسشی

در فارسی ممکن است ضمیر اشاره و صفت اشاره یا ضمیر ملکی و صفت ملکی با هم اشتباه شوند. در این دوره تلاش می‌کنیم هر جا لازم است توضیح دهیم که یک واژه «جای اسم» آمده یا «وابستهٔ اسم» است.

تفاوت مهم در این دوره:
«Possessivartikel» را وقتی به عنوان حرف تعریف ملکی قبل از اسم می‌آید، معمولا «حرف تعریف ملکی» می‌نامیم، ولی وقتی به تنهایی به جای اسم بیاید، «ضمیر ملکی» می‌گوییم.

حروف اضافه، ربط و دیگر واژه‌های پرکاربرد

Präposition

آلمانی	فارسی	توضیح
die Präposition	حرف اضافه	واژه‌ای که قبل از اسم یا ضمیر می‌آید و حالت آن را مشخص می‌کند

مثال: in, auf, mit, ohne.
ترکیب‌های مهم:

آلمانی	فارسی
Präposition mit Dativ	حرف اضافه با حالت داتیو
Präposition mit Akkusativ	حرف اضافه با حالت آکوزاتیو
Wechselpräposition	حرف اضافه دوحالته

Konjunktion

آلمانی	فارسی	توضیح
die Konjunktion	حرف ربط	واژه‌ای که جمله‌ها یا اجزای هم‌ارز را به هم وصل می‌کند

دو گروه اصلی که در این دوره زیاد می‌بینید:

آلمانی	فارسی
nebenordnende Konjunktion	حرف ربط هم‌پایه
unterordnende Konjunktion	حرف ربط وابسته‌ساز

مثال‌های رایج: und, aber, oder, sondern, denn (هم‌پایه) ، weil, dass, wenn, obwohl (وابسته‌ساز).

Adverbialkonnektor / Konnektor

آلمانی	فارسی	توضیح
der Konnektor	رابط جمله / واژهٔ پیونددهنده	واژه‌ای مانند trotzdem, deshalb که جمله‌ها را از نظر معنایی وصل می‌کند

این‌ها از نظر دستوری معمولا قید هستند، اما در متون آموزشی به آنها «رابط» هم گفته می‌شود.

Artikelwort / Determinativ

آلمانی	فارسی	توضیح
das Determinativ	گروه کلمات تعیینی	واژه‌هایی که قبل از اسم می‌آیند و آن را مشخص می‌کنند

در متون ساده‌تر این واژه‌ها معمولا در یکی از گروه‌های «حرف تعریف»، «ضمیر ملکی»، «ضمیر اشاره» توضیح داده می‌شوند و کمتر از واژهٔ عمومی «Determinativ» استفاده می‌شود.

جمله، فعل و جایگاه‌ها

Subjekt

آلمانی	فارسی	توضیح
das Subjekt	نهاد / فاعل	کسی یا چیزی که کار فعل را انجام می‌دهد یا حالتی را دارد

در این دوره معمولا همان «فاعل» می‌گوییم، چون برای زبان‌آموز آشنا‌تر است، ولی شکل آلمانی Subjekt هم آورده می‌شود.

Prädikat

آلمانی	فارسی	توضیح
das Prädikat	گزاره / گروه فعلی	جزء جمله که فعل صرف‌شده در آن قرار دارد

در آلمانی Prädikat معمولا فقط «فعل صرف‌شده» یا «گروه فعلی» است، نه کل خبری که دربارهٔ فاعل می‌گوییم، اما در فارسی مفهوم سنتی «گزاره» کمی گسترده‌تر است. در این دوره تاکید می‌کنیم که در آلمانی، برای بحث جایگاه فعل، منظور از Prädikat معمولا همان «فعل صرف‌شده» است.

Objekt

آلمانی	فارسی	توضیح
das Objekt	مفعول	جزء جمله‌ای که عمل فعل بر آن واقع می‌شود یا گیرندهٔ عمل است

انواع پرکاربرد:

آلمانی	فارسی
Akkusativobjekt	مفعول آکوزاتیو
Dativobjekt	مفعول داتیو
Genitivobjekt	مفعول در حالت Genitiv (نسبتاً نادر)
Präpositionalobjekt	مفعول حرف اضافه‌ای

Ergänzung und Angabe

دو اصطلاحی که در دستور مدرن آلمانی به‌کار می‌رود:

آلمانی	فارسی	توضیح ساده
die Ergänzung	متمم اجباری	عنصری که فعل برای کامل شدن به آن نیاز دارد
die Angabe	قید اختیاری	عنصری که می‌توان آن را حذف کرد و جمله باز هم «درست» است

در این دوره بیشتر از واژهٔ معمول «قید» برای Angabe استفاده می‌کنیم و وارد بحث نظری تمایز Ergänzung / Angabe نمی‌شویم، فقط در سطح B1 و B2 گاهی از این اصطلاحات نام برده می‌شود.

Feldermodell: Vorfeld, Mittelfeld, Nachfeld

در دستور آلمانی مدرن، جمله را به چند «میدان» تقسیم می‌کنند. دانستن نام این میدان‌ها برای توضیح جایگاه فعل و اجزای دیگر مفید است.

آلمانی	فارسی	توضیح ساده
das Vorfeld	پیش‌میدان	بخشی قبل از فعل صرف‌شده در جملهٔ خبری
das Mittelfeld	میان‌میدان	بین فعل صرف‌شده و بخش پایانی
das Nachfeld	پس‌میدان	بعد از بخش پایانی جمله

در سطح A1 و A2 معمولا فقط می‌گوییم «جایگاه اول»، «جایگاه دوم»، «پایان جمله». در سطح‌های بالاتر ممکن است لفظ «Vorfeld» و «Mittelfeld» هم دیده شود، اما همیشه همراه با مثال و توضیح ساده.

قاعدهٔ بسیار مهم که در کل دوره تکرار می‌شود:
در جملهٔ خبری اصلی آلمانی، فعل صرف‌شده در جایگاه دوم می‌آید، حتی اگر جمله با قید، مفعول یا عبارت دیگری شروع شود.

جملات وابسته و ساخت‌های خاص

Relativsatz

آلمانی	فارسی	توضیح
der Relativsatz	جملهٔ موصولی	جملهٔ وابسته‌ای که اسم را توضیح می‌دهد و با ضمیر موصولی شروع می‌شود

مثال: «Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer.»

Temporalsatz, Kausalsatz, Konditionalsatz, Konzessivsatz

این‌ها نام انواع جملات وابسته بر اساس نقش معنایی‌اند:

آلمانی	فارسی
der Temporalsatz	جملهٔ زمانی
der Kausalsatz	جملهٔ علّی (بیان علت)
der Konditionalsatz	جملهٔ شرطی
der Konzessivsatz	جملهٔ امتیازی / تضادی (با وجود اینکه)

در فصل «ساختار جملات پیچیده» این دسته‌ها با مثال توضیح داده می‌شوند.

indirekte Rede

آلمانی	فارسی	توضیح
die indirekte Rede	نقل‌قول غیرمستقیم	بازگویی گفتهٔ دیگران بدون نقل مستقیم کلمه‌به‌کلمه

در سطح B2 این ساخت با Konjunktiv I و ساخت‌های جایگزین بررسی می‌شود.

Passiv

آلمانی	فارسی	توضیح
das Passiv	حالت مجهول	ساختی که تمرکز را از فاعل انجام‌دهنده به مفعول یا رویداد منتقل می‌کند

دو نوع مهم:

آلمانی	فارسی
Vorgangspassiv	مجهول فرایندی (تمرکز بر خود عمل)
Zustandspassiv	مجهول حالتی (تمرکز بر نتیجهٔ عمل)

تفاوت‌ها و نکات مقایسه‌ای آلمانی و فارسی

در طول دوره، مرتب اصطلاحاتی دربارهٔ تفاوت‌های ساختی دو زبان به کار می‌بریم. اینجا مهم‌ترین‌شان را جمع‌بندی می‌کنیم، ولی توضیح کامل در فصل‌های مربوطه آمده است.

موضع فعل

در فارسی معمولا فعل در آخر جمله می‌آید، در حالی که در آلمانی جای فعل وابسته به نوع جمله است. برای اشاره به این تفاوت، از اصطلاحاتی مثل «زبان با ساخت SOV» (فاعل، مفعول، فعل) برای فارسی و «V2-Sprache» (زبان با فعل در جای دوم) برای آلمانی استفاده می‌شود. در خود متن فارسی دوره، معمولا همین مفهوم را با عبارت «جایگاه فعل در آلمانی» بیان می‌کنیم و اصطلاح فنی آلمانی را فقط گاهی در پرانتز می‌آوریم.

حروف تعریف و جنسیت

در فارسی مفهوم «حرف تعریف» نداریم و اسم‌ها جنس دستوری ندارند. برای توضیح این تفاوت از عبارت‌هایی مثل «جنسیت اسم‌ها در آلمانی» و «لزوم حفظ‌کردن der/die/das همراه با اسم» استفاده می‌کنیم. در توضیح علمی‌تر ممکن است از دو واژهٔ «Genus» (جنس دستوری) و «Sexus» (جنس طبیعی) هم نام ببریم، اما در این دوره بیشتر روی Genus تمرکز می‌شود.

ساخت موصولی

در فارسی جملهٔ موصولی اغلب با «که» ساخته می‌شود، در آلمانی با ضمیر موصولی که از نظر جنس، شمار و حالت صرف می‌شود. در متن آموزشی اگر نیاز باشد، به این تفاوت با عبارت «موصول سادهٔ فارسی در برابر موصول صرف‌شوندهٔ آلمانی» اشاره می‌کنیم.

حالت‌های دستوری

فارسی امروز سیستم حالت صرفی مشخصی مانند آلمانی ندارد، گرچه در گذشته و در زبان رسمی‌تر، نشانه‌هایی از آن دیده می‌شد. برای کمک به درک زبان‌آموزان، در این دوره معمولاً Kasus آلمانی را با نقش‌های معنایی شبیه در فارسی (فاعل، مفعول، مالکیت و…) مقایسه می‌کنیم، اما همیشه تأکید می‌کنیم که این یک مقایسهٔ تقریبی است، نه برابری کامل.

جمع‌بندی کاربردی

هدف این فصل حفظ‌کردن اصطلاحات برای خودِ آنها نیست، بلکه:

هرجا در طول دوره با یک اصطلاح آلمانی مثل Perfekt, Akkusativ, Nebensatz, trennbares Verb و… روبه‌رو شدید، می‌توانید به این فصل برگردید و معادل فارسی و توضیح کوتاه آن را ببینید.

در فصل‌های اصلی، هر ساخت با مثال‌ها و تمرین‌های زیاد تمرین می‌شود، در حالی که اینجا فقط «نقشهٔ اصطلاحات» را در اختیار دارید تا مسیر برایتان روشن‌تر باشد.