5.1.3. جدول صرف صفت

Table of Contents

مقدمه

در این بخش یک مرجع فشرده و عملی برای «صرف صفت» در زبان آلمانی می‌بینید. هدف این است که هنگام نوشتن یا صحبت‌کردن، بتوانید خیلی سریع شکل درست صفت را کنار اسم پیدا کنید. توضیح نظریِ مفصلِ صرف صفت در فصل‌های خودِ دوره آمده است، اینجا فقط خلاصه‌سازیِ کاربردی و جدولی داریم.

نقطه‌ی شروع همیشه سه سؤال است:
۱. حالت اسم چیست، Nominativ، Akkusativ، Dativ یا Genitiv؟
۲. جنسیت و شمار اسم چیست، مذکر، مؤنث، خنثی، مفرد یا جمع؟
۳. قبل از اسم، چه نوع حرف تعریفی آمده است، معین مانند der، نامعین مانند ein، یا بدون حرف تعریف؟

پاسخ این سه سؤال، شکل صفت را مشخص می‌کند.

قاعده‌ی کلیدی:
شکل صفت در آلمانی به سه «نوع صرف» تقسیم می‌شود:
۱. صرفِ ضعیف، بعد از حرف تعریف معین مانند der، die، das
۲. صرفِ مختلط، بعد از حرف تعریف نامعین مانند ein، kein، این، آن، ص possessive مانند mein، dein
۳. صرفِ قوی، وقتی هیچ حرف تعریفی قبل از صفت نمی‌آید

در همه‌ی جدول‌ها از صفتِ نمونه‌ی schön به معنی «زیبا» استفاده شده است.

صرف صفت بعد از حرف تعریف معین (صرفِ ضعیف)

در این حالت قبل از اسم یکی از فرم‌های der، die، das، یا Formenِ جمع و حالت‌های دیگرِ آن‌ها می‌آید، مانند der، die، das، den، dem، des، و در جمع: die، den، der.

در این نوع صرف، روی خودِ حرف تعریف است که اطلاعات حالت و جنس را نشان می‌دهد، برای همین «صرفِ صفت» نسبتا ساده است و بیشتر به صورت -e یا -en می‌آید.

Nominativ با حرف تعریف معین

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف	صفت (schön)	اسم نمونه
Nominativ	مذکر مفرد	der	schöne	der schöne Mann
Nominativ	مؤنث مفرد	die	schöne	die schöne Frau
Nominativ	خنثی مفرد	das	schöne	das schöne Kind
Nominativ	جمع برای همه‌ی جنس‌ها	die	schönen	die schönen Kinder

نکته: در جمع، با حرف تعریف معین، صفت همیشه -en می‌گیرد.

Akkusativ با حرف تعریف معین

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف	صفت	اسم نمونه
Akkusativ	مذکر مفرد	den	schönen	den schönen Mann
Akkusativ	مؤنث مفرد	die	schöne	die schöne Frau
Akkusativ	خنثی مفرد	das	schöne	das schöne Kind
Akkusativ	جمع	die	schönen	die schönen Kinder

فقط در مذکرِ مفرد، پایان صفت در Akkusativ از -e به -en تبدیل می‌شود، بقیه مثل Nominativ هستند.

Dativ با حرف تعریف معین

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف	صفت	اسم نمونه
Dativ	مذکر مفرد	dem	schönen	mit dem schönen Mann
Dativ	مؤنث مفرد	der	schönen	mit der schönen Frau
Dativ	خنثی مفرد	dem	schönen	mit dem schönen Kind
Dativ	جمع	den	schönen	mit den schönen Kindern

در Dativ، با حرف تعریف معین، صفت همیشه -en می‌گیرد، در همه‌ی جنس‌ها و مفرد و جمع.

Genitiv با حرف تعریف معین

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف	صفت	اسم نمونه
Genitiv	مذکر مفرد	des	schönen	des schönen Mannes
Genitiv	مؤنث مفرد	der	schönen	der schönen Frau
Genitiv	خنثی مفرد	des	schönen	des schönen Kindes
Genitiv	جمع	der	schönen	der schönen Kinder

Genitiv نیز با حرف تعریف معین برای همه‌ی حالت‌ها و جنس‌ها فقط -en می‌گیرد.

خلاصه‌ی صرفِ ضعیف (بعد از der، die، das و شکل‌هایشان):
۱. در همه‌ی حالت‌ها و جنس‌ها، پایان صفت -en است،
۲. به جز: Nominativ مفرد برای هر سه جنس، و Akkusativ مفرد خنثی و مؤنث، که پایان صفت آن‌ها -e است.

صرف صفت بعد از حرف تعریف نامعین (صرفِ مختلط)

صرفِ مختلط زمانی است که قبل از صفت، یک حرف تعریف نامعین یا واژه‌ای شبیه آن بیاید، مثل:

ein، kein، mein، dein، sein، ihr، unser، euer، Ihr و غیره.

اینجا بخشی از اطلاعات حالت و جنس را خودِ این کلمات می‌دهند، و بخشی را صفت باید کامل کند. برای همین، پایان صفت گاهی مثل صرفِ قوی، و گاهی مثل صرفِ ضعیف است.

Nominativ با ein، kein و ص possessive

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف نامعین	صفت	اسم نمونه
Nominativ	مذکر مفرد	ein	schöner	ein schöner Mann
Nominativ	مؤنث مفرد	eine	schöne	eine schöne Frau
Nominativ	خنثی مفرد	ein	schönes	ein schönes Kind
Nominativ	جمع	keine / meine …	schönen	meine schönen Kinder

در Nominativ مذکر، چون ein علامتِ -r را ندارد، صفت باید آن را بگیرد، پس schöner می‌آید.

در جمع، چون keine / meine و غیره خودشان نشانه‌ی جمع را نشان می‌دهند، صفت مثل صرفِ ضعیف به صورت -en می‌آید.

Akkusativ با ein، kein و ص possessive

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف نامعین	صفت	اسم نمونه
Akkusativ	مذکر مفرد	einen	schönen	einen schönen Mann
Akkusativ	مؤنث مفرد	eine	schöne	eine schöne Frau
Akkusativ	خنثی مفرد	ein	schönes	ein schönes Kind
Akkusativ	جمع	keine / meine …	schönen	keine schönen Kinder

الگوریتم در Akkusativ تقریبا شبیه Nominativ است، فقط در مذکر مفرد، چون einen خودش علامت -n را دارد، صفت به -en می‌رود.

Dativ با ein، kein و ص possessive

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف نامعین	صفت	اسم نمونه
Dativ	مذکر مفرد	einem	schönen	mit einem schönen Mann
Dativ	مؤنث مفرد	einer	schönen	mit einer schönen Frau
Dativ	خنثی مفرد	einem	schönen	mit einem schönen Kind
Dativ	جمع	keinen / meinen …	schönen	mit meinen schönen Kindern

در Dativ، مثل صرفِ ضعیف، تقریبا همیشه فقط -en می‌آید.

Genitiv با ein، kein و ص possessive

حالت	جنس / شمار	حرف تعریف نامعین	صفت	اسم نمونه
Genitiv	مذکر مفرد	eines	schönen	eines schönen Mannes
Genitiv	مؤنث مفرد	einer	schönen	einer schönen Frau
Genitiv	خنثی مفرد	eines	schönen	eines schönen Kindes
Genitiv	جمع	keiner / meiner …	schönen	keiner schönen Kinder

در Genitiv نیز الگو مثل Dativ است و صفت -en دارد.

خلاصه‌ی صرفِ مختلط (بعد از ein، kein، mein، dein و غیره):
۱. فقط در Nominativ مذکر مفرد، صفت پایان -er می‌گیرد: ein schöner Mann.
۲. در Nominativ و Akkusativ خنثی مفرد، صفت پایان -es می‌گیرد: ein schönes Kind.
۳. در بقیه‌ی حالت‌ها، صفت تقریباً همیشه -en دارد.

صرف صفت بدون حرف تعریف (صرفِ قوی)

در صرفِ قوی، قبل از صفت هیچ حرف تعریفی نیست. به عبارت دیگر، صفت باید به تنهایی تمامِ اطلاعات حالت و جنس را نشان دهد. برای همین، پایان صفت در این نوع صرف بیشترین تغییر را دارد.

نمونه: schöner Mann، schöne Frau، schönes Kind، schöne Kinder.

Nominativ بدون حرف تعریف

حالت	جنس / شمار	صفت	اسم نمونه
Nominativ	مذکر مفرد	schöner	schöner Mann
Nominativ	مؤنث مفرد	schöne	schöne Frau
Nominativ	خنثی مفرد	schönes	schönes Kind
Nominativ	جمع	schöne	schöne Kinder

در اینجا صفت همان نقش der، die، das را تا حدی بر عهده دارد و نشانه‌ی جنس و حالت را با پایان خود نشان می‌دهد.

Akkusativ بدون حرف تعریف

حالت	جنس / شمار	صفت	اسم نمونه
Akkusativ	مذکر مفرد	schönen	schönen Mann
Akkusativ	مؤنث مفرد	schöne	schöne Frau
Akkusativ	خنثی مفرد	schönes	schönes Kind
Akkusativ	جمع	schöne	schöne Kinder

فقط در مذکر مفرد Akkusativ، پایان صفت از -er به -en تغییر می‌کند.

Dativ بدون حرف تعریف

حالت	جنس / شمار	صفت	اسم نمونه
Dativ	مذکر مفرد	schönem	mit schönem Mann
Dativ	مؤنث مفرد	schöner	mit schöner Frau
Dativ	خنثی مفرد	schönem	mit schönem Kind
Dativ	جمع	schönen	mit schönen Kindern

در Dativ، نشانه‌های -em، -er، -em و -en به صفت اضافه می‌شوند تا نقشی شبیه der، dem، der، den را بازی کنند.

Genitiv بدون حرف تعریف

حالت	جنس / شمار	صفت	اسم نمونه
Genitiv	مذکر مفرد	schönen	schönen Mannes
Genitiv	مؤنث مفرد	schöner	schöner Frau
Genitiv	خنثی مفرد	schönen	schönen Kindes
Genitiv	جمع	schöner	schöner Kinder

در Genitiv، برای مذکر و خنثی مفرد، صفت پایان -en می‌گیرد، و برای مؤنث و جمع، پایان -er.

خلاصه‌ی صرفِ قوی (بدون هرگونه حرف تعریف):
۱. صفت نقشِ «حرف تعریف» را هم بازی می‌کند، پس پایان‌های -er، -e، -es، -em، -en، -er روی خودِ صفت می‌آیند.
۲. در Nominativ: schöner Mann، schöne Frau، schönes Kind، schöne Kinder.
۳. در Akkusativ مذکر مفرد، صفت به -en تبدیل می‌شود: schönen Mann.
۴. در Dativ و Genitiv، به‌ترتیب پایان‌های Dativ و Genitiv را روی صفت می‌بینیم، مانند: mit schönem Mann، schöner Frau، schönen Kindes، schöner Kinder.

مقایسه‌ی سریع سه نوع صرف برای Nominativ مفرد

جدول زیر فقط برای مقایسه‌ی تصویری است، تا تفاوتِ سه نوع صرف را کنار هم ببینید.

نوع ساخت	مذکر	مؤنث	خنثی
با der (ضعیف)	der schöne Mann	die schöne Frau	das schöne Kind
با ein (مختلط)	ein schöner Mann	eine schöne Frau	ein schönes Kind
بدون حرف تعریف (قوی)	schöner Mann	schöne Frau	schönes Kind

الگوی پایانی صفت بر اساس حرف آخر ریشه

در مثال‌های بالا، از صفتِ schön استفاده شد که با یک صامت (n) تمام می‌شود. بسیاری از صفت‌ها همین الگو را دارند و فقط پایان مطابق جدول عوض می‌شود، مانند:

klein، alt، neu، modern، interessant، teuer، billig، gut، schlecht و غیره.

فقط به چند نکته‌ی املایی ساده توجه کنید:

۱. اگر صفت به -el یا -er ختم شود، در حالت بدون پایان اضافی، گاهی e حذف می‌شود، مثل: teuer → teur + e، teuerer → teurer، ولی در صرف صفت، معمولاً همان پایان‌های مرجع را اضافه می‌کنید: ein teurer Wagen، der teure Wagen.
۲. صفت‌هایی که به -ig، -isch، -lich ختم می‌شوند، طبق همان الگو صرف می‌شوند: wichtig، typisch، möglich، deutsch، مانند: ein wichtiges Problem، der deutsche Lehrer.

الگوی کلیِ پایان‌ها به صورت فشرده

برای یادگیریِ سریع، می‌توانید به شکل زیر به پایان‌ها نگاه کنید. در این جدول، منظور از:

D: بعد از حرف تعریف معین (der)، صرف ضعیف
M: بعد از حرف تعریف نامعین (ein)، صرف مختلط
S: بدون حرف تعریف، صرف قوی

است. مثال‌ها برای مذکر مفرد هستند، اما الگوهای پایان را می‌توان تعمیم داد.

حالت	نوع صرف	مثال با Mann	پایانِ صفت
Nominativ	D	der schöne Mann	-e
Nominativ	M	ein schöner Mann	-er
Nominativ	S	schöner Mann	-er
Akkusativ	D	den schönen Mann	-en
Akkusativ	M	einen schönen Mann	-en
Akkusativ	S	schönen Mann	-en
Dativ	D	mit dem schönen Mann	-en
Dativ	M	mit einem schönen Mann	-en
Dativ	S	mit schönem Mann	-em
Genitiv	D	des schönen Mannes	-en
Genitiv	M	eines schönen Mannes	-en
Genitiv	S	schönen Mannes	-en

این جدول نشان می‌دهد که:
۱. در صرفِ ضعیف، تقریباً همیشه -en می‌آید، جز در Nominativ مفرد و Akkusativ مؤنث و خنثی.
۲. در صرفِ مختلط، فقط چند جای محدود -er / -es می‌آید، بقیه -en است.
۳. در صرفِ قوی، پایان‌های مختلف‌تری داریم، به‌ویژه در Dativ و Genitiv.

جمع‌بندی کاربردی

برای استفاده‌ی روزمره، اگر نمی‌خواهید همه‌ی جدول‌ها را حفظ کنید، می‌توانید از این راهبرد ساده استفاده کنید:

۱. اگر قبل از صفت der، die، das، این der-کلمات مانند jeder، welcher، solcher آمده است، تقریباً همیشه صفت را با -en صرف کنید، به‌جز حالت‌های ساده‌ی Nominativ / Akkusativ مفرد.
۲. اگر قبل از صفت ein، kein، mein و مانند آن‌ها آمده است، فقط در سه حالت، پایان صفت متفاوت است:
ein schöner Mann، ein schönes Kind، kein schöner Tag.
در بقیه‌ی حالت‌ها، -en بگذارید.

اگر هیچ حرف تعریفی قبل از صفت ندارید، به صرفِ قوی فکر کنید:
schöner Mann، schöne Frau، schönes Kind، schöne Kinder، mit schönem Wetter، mit schöner Musik، trotz schlechten Wetters.

این جداول و خلاصه‌ها به‌عنوان مرجع سریع طراحی شده‌اند تا هنگام تمرین، نوشتن و تصحیح، بتوانید شکل درست صفت را سریع چک کنید.