4.2.1. جملات وابسته پیچیده

Table of Contents

مقدمه

در سطح B2 شما دیگر فقط با «جملات ساده وابسته» مثل جملات با weil و dass سروکار ندارید، بلکه باید بتوانید چندین جمله وابسته را در یک ساختار واحد ترکیب کنید، از انواع مختلف جمله وابسته پشت سر هم استفاده کنید، و ترتیب اجزا را در جمله‌های طولانی حفظ کنید. در این بخش روی همان دانسته‌های قبلی تکیه می‌کنیم، اما آن‌ها را پیچیده‌تر و کاربردی‌تر می‌کنیم تا بتوانید مانند یک گویشور پیشرفته متن و گفتار منسجم بسازید.

مرور بسیار کوتاه از ساختار جمله وابسته

در سطح‌های قبلی یاد گرفته‌اید که در جمله وابسته آلمانی، فعل صرف شده معمولا در پایان جمله می‌آید. مثلا:

Ich denke, dass er heute nicht kommt.
Weil er krank ist, bleibt er zu Hause.

در هر دو مثال، فعل صرف شده در انتهای بخش وابسته آمده است. در سطح B2 ما این قاعده را تغییر نمی‌دهیم، بلکه ترکیب آن را با چندین نوع جمله وابسته، چند فعل، و عبارت‌های طولانی‌تر تمرین می‌کنیم.

قاعده پایه‌ای همیشه برقرار است:
در جمله وابسته آلمانی، فعل صرف‌شده در آخر می‌آید، حتی اگر چندین جزء و عبارت طولانی در جمله وجود داشته باشد.

زنجیره‌سازی چند جمله وابسته

یکی از ویژگی‌های «جملات وابسته پیچیده» این است که در یک جمله اصلی، بیش از یک جمله وابسته قرار می‌گیرد. این جملات می‌توانند پشت سر هم بیایند، داخل یکدیگر تو در تو شوند، یا با حروف ربط مختلف ترکیب شوند.

نگاه کنید:

Ich kenne die Frau, die in Berlin wohnt, die du gestern getroffen hast.

در این مثال، دو جمله موصولی پشت سر هم آمده‌اند که هر دو به «die Frau» برمی‌گردند. ترتیب افعال در پایان هر جمله حفظ شده است:

بخش	نوع جمله	فعل
die in Berlin wohnt	جمله موصولی	wohnt در پایان
die du gestern getroffen hast	جمله موصولی	فعل کمکی hast در پایان، Partizip II پیش از آن

در سطح B2 مهم است که بتوانید این زنجیره را به‌گونه‌ای مدیریت کنید که شنونده سردرگم نشود. معمولا جای مناسب کاما، و انتخاب اطلاعات مهم تر و فرعی‌تر، جمله را قابل‌فهم می‌کند.

یک مثال دیگر با ترکیب dass و weil:

Er hat mir erzählt, dass er nach Deutschland umziehen will, weil er dort bessere Chancen hat.

در اینجا، جمله اصلی «Er hat mir erzählt» است و دو جمله وابسته به آن متصل می‌شوند. ترتیب کلمات در هر جمله وابسته جداگانه رعایت می‌شود.

جملات تو در تو (جمله وابسته درون جمله وابسته)

نوع مهم دیگر پیچیدگی این است که یک جمله وابسته درون جمله وابسته دیگر قرار می‌گیرد. این حالت را در متون رسمی، دانشگاهی، و خبرها زیاد می‌بینید.

یک نمونه:

Ich glaube, dass der Plan, den du mir gestern erklärt hast, obwohl er sehr kompliziert klingt, gut funktionieren kann.

اگر این جمله را باز کنیم، ساختار آن را بهتر می‌بینیم:

بخش	نقش
Ich glaube	جمله اصلی
dass der Plan ... gut funktionieren kann	جمله وابسته که مفعول glauben است
den du mir gestern erklärt hast	جمله موصولی که «der Plan» را توصیف می‌کند
obwohl er sehr kompliziert klingt	جمله امتیازی که یک تضاد را نشان می‌دهد

به جای یک خط ساده از کلمات، شما در واقع چند «لایه» جمله دارید که داخل هم نشسته‌اند. مهم است دقت کنید هر جمله وابسته، «فعل پایانی مخصوص خود» را دارد و با کاما از بقیه بخش‌ها جدا شده است.

هر جمله وابسته، حتی اگر داخل یک جمله وابسته دیگر قرار گیرد، فعل پایانی مستقل خود را دارد.
هر «dass»، «weil»، «obwohl»، «die»، «der» و غیره را باید با یک فعل صرف شده در پایان همان بخش ببندید.

مدیریت چند فعل در پایان جمله وابسته

در سطح‌های قبلی با ساختارهای دو فعلی مثل «hat gemacht»، «wird machen»، «möchte machen» آشنا شده‌اید. در جملات وابسته پیچیده، این ترکیب‌ها اغلب با افعال وجهی، زمان‌های مختلف، و ساختارهای zu-Infinitiv روی هم قرار می‌گیرند.

مثال:

..., weil er das Projekt bis nächste Woche fertiggestellt haben wird.

در اینجا ما سه جزء فعلی داریم:

ترتیب در پایان جمله	نقش
fertiggestellt	Partizip II
haben	فعل کمکی دوم
wird	فعل کمکی صرف شده

ترتیب کلی در جملات با بیش از دو فعل این است که Partizip II و Infinitivها نزدیک‌تر به انتهای جمله می‌آیند، و فعل صرف شده یا فعل کمکی صرف شده کمی جلوتر قرار می‌گیرد. در جمله وابسته، کل «خوشه فعلی» را در انتهای جمله می‌بینیم، اما ترتیب درونی آن حفظ می‌شود.

یک مثال با فعل وجهی:

..., dass er die Aufgabe hätte machen können.

در اینجا:

جزء	نوع
hätte	Konjunktiv II از haben
machen	مصدر
können	فعل وجهی در مصدر

در بسیاری از موارد در گفتار روزمره سفارش این اجزا کمی تغییر می‌کند، اما در نوشتار استاندارد باید تلاش کنید الگوهای مرسوم را رعایت کنید.

در جمله وابسته، همه افعال در انتهای جمله می‌آیند و معمولاً ترتیب کلی «Partizip II / Infinitivها در انتها، سپس فعل کمکی یا وجهی صرف شده» رعایت می‌شود.
برای حفظ نظم، ابتدا ساختار فعلی را در ذهن بسازید، بعد بقیه اجزای جمله را اضافه کنید.

ترکیب انواع مختلف جمله وابسته در یک ساختار

در جملات وابسته پیچیده، معمولاً انواع مختلف جمله وابسته با هم ترکیب می‌شوند، مثلاً:

جمله زمانی + جمله علّی + جمله موصولی
یا
جمله امتیازی + جمله نتیجه + جمله موصولی

به مثال زیر توجه کنید:

Wenn du mir das Dokument schickst, das du gestern vorbereitet hast, damit ich es vor dem Meeting lesen kann, kann ich dir genauer sagen, ob der Vorschlag, den du machen willst, realistisch ist.

اگر این جمله را شکسته و مرتب کنیم، ساختار آن روشن‌تر می‌شود:

بخش	نوع جمله
Wenn du mir das Dokument schickst, ...	جمله زمانی وابسته
das du gestern vorbereitet hast	جمله موصولی که «das Dokument» را توضیح می‌دهد
damit ich es vor dem Meeting lesen kann	جمله هدف وابسته
kann ich dir genauer sagen	جمله اصلی
ob der Vorschlag realistisch ist	جمله وابسته با ob
den du machen willst	جمله موصولی برای «der Vorschlag»

نکات مهم در چنین ساختاری:

اول، هر جمله فرعی باید با کامای خودش جدا شود.
دوم، هر جمله با حرف ربط یا ضمیر موصولی خودش آغاز می‌شود و با فعل مخصوص به خودش پایان می‌یابد.
سوم، بهتر است در گفتار طولانی، بین بخش‌های طولانی جمله، مکث کوتاه کنید تا شنونده بتواند ساختار را دنبال کند.

جایگاه جملات وابسته نسبت به جمله اصلی

در سطح B2 باید انعطاف زیادی در جای دادن جمله وابسته قبل، بعد، یا وسط جمله اصلی داشته باشید. ترتیب قرار گرفتن جمله وابسته می‌تواند بر تاکید و ریتم جمله اثر بگذارد.

سه الگوی رایج:

جمله اصلی + جمله وابسته

Ich gehe heute nicht ins Kino, weil ich lernen muss.

جمله وابسته + جمله اصلی (فعل در جمله اصلی در جای دوم، اما جایگاه 1 با جمله وابسته پر شده است)

Weil ich lernen muss, gehe ich heute nicht ins Kino.

جمله وابسته بین دو بخش جمله اصلی

Er hat mir, obwohl er sehr beschäftigt war, ausführlich erklärt, wie das System funktioniert.

در الگوی سوم، جمله وابسته یک «درج» در داخل جمله اصلی است. توجه کنید که فعل جمله اصلی در این حالت، در جای دوم نسبت به اولین جزء جمله می‌آید. جمله وابسته تاثیری بر جایگاه فعل جمله اصلی ندارد، چون خود یک «جزء واحد» به حساب می‌آید.

وقتی جمله وابسته در ابتدای جمله می‌آید، کل جمله وابسته جایگاه اول را می‌گیرد و فعل جمله اصلی بلافاصله بعد از آن می‌آید.
مثال:
Weil ich krank bin, kann ich nicht kommen.
نه: Weil ich krank bin, ich kann nicht kommen.

جملات وابسته پشت سر هم با حروف ربط هم‌پایه

گاهی چند جمله وابسته با حروف ربط هم‌پایه مثل und و oder به هم متصل می‌شوند. در این حالت نیز قاعده فعل در پایان برای هر قسمت برقرار است، اما در آلمانی اگر ساختار کاملاً موازی باشد، گاهی فعل دوم حذف می‌شود.

مثال:

Er sagt, dass er heute keine Zeit hat und morgen sehr früh aufstehen muss.

در اینجا دو جمله dass داریم که با und به هم وصل شده‌اند، اما dass در قسمت دوم حذف شده است. اگر بخواهیم آن را کامل و رسمی‌تر بنویسیم:

Er sagt, dass er heute keine Zeit hat und dass er morgen sehr früh aufstehen muss.

فعل‌های «hat» و «muss» در انتهای بخش‌های مربوط به خود قرار گرفته‌اند. همین الگو با حروف ربط دیگر هم می‌آید:

..., weil er sehr müde ist und weil er Kopfschmerzen hat.
..., ob er kommt oder ob er absagt.

در نوشتار رسمی معمولاً جمله را طوری می‌سازند که ابهام ایجاد نشود، حتی اگر به قیمت تکرار حروف ربط تمام شود.

پرهیز از ابهام در جملات وابسته پیچیده

وقتی جملات وابسته زیاد و طولانی می‌شوند، خطر ابهام بالا می‌رود، به ویژه در مورد این که هر جمله موصولی دقیقاً به کدام اسم برمی‌گردد، یا اینکه مرجع ضمیرها مثل er, sie, es چیست.

مثال مبهم:

Er hat mit dem Chef gesprochen, der gestern im Meeting war, der neu in der Firma ist.

اینجا دو جمله موصولی پشت سر هم آمده، اما خواننده باید حدس بزند هر کدام دقیقاً چه اطلاعاتی را اضافه می‌کند. برای رفع ابهام در سطح B2 سه ابزار دارید:

اول، تقسیم جمله بسیار طولانی به دو جمله کوتاه‌تر
دوم، تکرار اسم به جای استفاده پی‌درپی از ضمیر
سوم، استفاده از حروف ربط مناسب مانند denn، deshalb، trotzdem، außerdem در جمله‌های اصلی جداگانه

مثال بازنویسی شده:

Er hat mit dem Chef gesprochen, der gestern im Meeting war. Der Chef ist neu in der Firma.

یا:

Er hat mit dem Chef gesprochen, der neu in der Firma ist und gestern im Meeting war.

در بافت رسمی نوشته شده، معمولا ساده‌سازی آگاهانه از نظر خواننده پسندیده‌تر از نمایش حداکثر پیچیدگی است.

اگر یک جمله وابسته طولانی باعث می‌شود خواننده برای تشخیص مرجع ضمیر یا اسم دچار تردید شود، بهتر است آن را به دو جمله ساده‌تر تبدیل کنید.
اولویت با وضوح و فهم‌پذیری است، نه صرفاً «پیچیده به نظر رسیدن».

تفاوت سطح B2 با A2 و B1 در جملات وابسته

در سطح‌های پایین‌تر شما یاد می‌گیرید:

یک نوع جمله وابسته را در هر جمله به کار ببرید
جمله را تا حد امکان کوتاه نگه دارید
از ترکیب بیش از دو فعل پرهیز کنید

در سطح B2 اما انتظار می‌رود:

بتوانید در یک جمله، بیش از یک نوع جمله وابسته به کار ببرید، مثلاً ترکیب dass + Relativsatz + weil یا wenn + obwohl + damit
بتوانید جملات وابسته را در موقعیت‌های مختلف (قبل و بعد و در میانه جمله اصلی) استفاده کنید
بتوانید چند فعل را در پایان جمله وابسته به صورت منظم ردیف کنید، مثلاً در ترکیب زمان‌های پیچیده یا Konjunktiv با فعل وجهی

برای رسیدن به این مهارت، تمرین نوشتن جملات بلند و بازنویسی آن‌ها به جملات کوتاه‌تر و برعکس بسیار مفید است.

جمع‌بندی

جملات وابسته پیچیده در آلمانی در ظاهر ترسناک‌اند، اما بر پایه همان قواعد ساده‌ای که در سطح‌های قبلی آموخته‌اید بنا شده‌اند. نکته اصلی این است که:

هر جمله وابسته حتماً یک فعل پایانی خودش دارد،
جمله وابسته می‌تواند در موقعیت‌های مختلف نسبت به جمله اصلی قرار گیرد،
چند نوع جمله وابسته می‌توانند با هم ترکیب شوند،
و شما باید بین «امکان ساختن جمله بسیار طولانی» و «وضوح و سادگی برای خواننده» تعادل ایجاد کنید.

در ادامه این دوره، در فصل‌های مربوط به «حروف ربط دوتایی» و «جملات شرطی، علّی، امتیازی» این مهارت‌ها را روی انواع مختلف جمله وابسته به صورت جزئی‌تر و با تمرین‌های هدفمند گسترش خواهید داد.