3.4.5. ساختارهای um … zu و damit

Table of Contents

مقدمه

در سطح B1 شما باید بتوانید هدف و منظور یک کار را به آلمانی به شکل طبیعی بیان کنید. دو ساختار بسیار مهم برای این کار um … zu و damit هستند. هر دو معنی کلی «برای این‌که، به این منظور که» می‌دهند، اما هر کدام در موقعیت خاصی استفاده می‌شود و ساختار دستوری خود را دارد.

در این فصل فقط روی این دو ساختار تمرکز می‌کنیم و فرض می‌کنیم مفهوم جمله وابسته و مصدر با zu را قبلا می‌شناسید.

معنای کلی و تفاوت اصلی um … zu و damit

هر دو ساختار برای بیان «هدف، قصد، منظور» به کار می‌روند.

مثال فارسی
«من آلمانی می‌خوانم تا در آلمان درس بخوانم.»
در آلمانی می‌توان گفت:
Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu studieren.
یا:
Ich lerne Deutsch, damit ich in Deutschland studieren kann.

معنای هر دو یکی است, اما فرق مهم این است که:

قاعده اصلی:

um … zu
زمانی که فاعل هر دو کار یکی است
و در جمله دوم از مصدر با zu استفاده می‌کنیم.
damit
زمانی که فاعل جمله هدف با فاعل جمله اصلی فرق دارد
یا وقتی می‌خواهیم یک جمله کامل با فعل صرف‌شده داشته باشیم.

پس اولین سوال همیشه این است: «چه کسی کار اصلی را انجام می‌دهد و چه کسی از نتیجه این کار سود می‌برد یا هدف را دارد؟»

ساختار um … zu: شکل و کاربرد

شکل دستوری um … zu

ساختار کلی:

جمله اصلی + , um + بقیه جمله هدف + zu + مصدر فعل در آخر

الگو:

$$
\text{Satz 1} ,\ \text{um}\ +\ \text{Ergänzungen}\ +\ \text{zu}\ +\ \text{Infinitiv}
$$

نمونه‌ها:

Ich mache einen Deutschkurs, um in Deutschland zu studieren.
Er arbeitet viel, um Geld zu verdienen.
Wir sparen, um ein Auto zu kaufen.

نکات مهم در این ساختار:

۱. فاعل جمله اصلی و جمله هدف یکی است.
۲. فعل در جمله هدف به شکل مصدر با «zu» در آخر جمله می‌آید.
۳. قبل از «um» حتما کاما (,) می‌آید.
۴. در جمله با um … zu فاعل جدید معرفی نمی‌کنیم.

در مثال:
Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu studieren.
فاعل هر دو کار «من» هستم, هرچند در بخش um … zu کلمه Ich را تکرار نمی‌کنیم.

قرارگرفتن «zu» قبل از مصدر

اگر فعل ساده باشد:

zu + مصدر:
zu lernen, zu arbeiten, zu schlafen

اگر فعل جداشدنی باشد:

«zu» بین پیشوند جداشدنی و ریشه می‌آید:

مصدر ساده	مصدر با «zu»	مثال
aufstehen	aufzustehen	Ich stehe früh auf, um rechtzeitig aufzustehen.
einkaufen	einzukaufen	Er geht in die Stadt, um Lebensmittel einzukaufen.
anrufen	anzurufen	Sie nimmt das Handy, um ihre Mutter anzurufen.

اگر فعل دو بخشی با فعل کمکی sein / haben نباشد, همان قاعده‌ی بالا اعمال می‌شود. در این سطح کافی است بدانید «zu» همیشه قبل از ریشه‌ی فعل می‌آید.

کاربرد رایج um … zu

وقتی فاعل ثابت است, um … zu معمولا طبیعی‌تر و کوتاه‌تر از damit است.

مثال‌ها:

Ich lerne viel, um die Prüfung zu bestehen.
(من) زیاد درس می‌خوانم تا در امتحان قبول شوم.

Sie macht eine Ausbildung, um bessere Chancen auf dem Arbeitsmarkt zu haben.
او یک دوره Ausbildung می‌گذراند تا شانس بهتری در بازار کار داشته باشد.

Wir ziehen nach Berlin, um näher bei der Familie zu sein.
ما به برلین نقل مکان می‌کنیم تا نزدیک‌تر به خانواده باشیم.

در این سه مثال, فاعل در هر دو عمل همان فاعل جمله‌ی اصلی است.

ساختار damit: شکل و کاربرد

شکل دستوری damit

damit یک حرف ربط است و بعد از آن یک جمله‌ی کامل با فعل صرف‌شده در آخر می‌آید.

الگو:

جمله اصلی + , damit + جمله وابسته با فاعل و فعل صرف‌شده

به صورت فرمول:

$$
\text{Hauptsatz} ,\ \text{damit}\ +\ \text{Nebensatz (Subjekt + ... + finites Verb am Ende)}
$$

مثال‌ها:

Ich lerne Deutsch, damit ich in Deutschland studieren kann.
Er arbeitet viel, damit seine Kinder studieren können.
Wir sparen, damit wir ein Auto kaufen können.

در هر جمله بعد از «damit» یک فاعل و فعل صرف‌شده داریم و فعل در آخر جمله می‌آید, درست مثل سایر جملات وابسته با weil, dass, wenn و غیره.

تفاوت فاعل‌ها در damit

ساختار damit معمولا وقتی استفاده می‌شود که فاعل جمله هدف با فاعل جمله اصلی یکسان نیست.

مثال:

Er arbeitet viel, damit seine Kinder studieren können.
او زیاد کار می‌کند تا بچه‌هایش بتوانند درس بخوانند.

فاعل جمله اصلی: Er
فاعل جمله هدف: seine Kinder

در چنین حالتی استفاده از um … zu اشتباه است, چون um … zu اجازه نمی‌دهد فاعل جدیدی وارد جمله هدف شود.

نمونه‌های دیگر:

Sie erklärt alles langsam, damit die Schüler alles verstehen.
او همه چیز را آرام توضیح می‌دهد تا شاگردان همه چیز را بفهمند.

Wir schicken dir die Unterlagen, damit du dich bewerben kannst.
ما مدارک را برایت می‌فرستیم تا بتوانی درخواست کار بدهی.

در این موارد اگر um … zu به کار ببرید, فاعل جمله هدف به اشتباه همان فاعل جمله اصلی در نظر گرفته می‌شود و جمله معنی غلط پیدا می‌کند.

قاعده مهم:
اگر در جمله هدف می‌خواهید فاعل جدیدی نام ببرید,
حتما از «damit» استفاده کنید, نه از «um … zu».

وقتی فاعل‌ها یکی هستند ولی از damit استفاده می‌کنیم

از نظر دستوری, زمانی که فاعل‌ها یکی هستند هم می‌توان از «damit» استفاده کرد, اما جمله طولانی‌تر و رسمی‌تر می‌شود.

مقایسه:

Ich mache einen Sprachkurs, um mein Deutsch zu verbessern.
Ich mache einen Sprachkurs, damit ich mein Deutsch verbessere.

هر دو درست هستند, اما در زبان روزمره, وقتی فاعل یکی است, نسخه‌ی um … zu طبیعی‌تر و کوتاه‌تر است.

از damit بیشتر در متن‌های رسمی‌تر, یا وقتی می‌خواهیم ساختارهای فعل وجهی مثل können, müssen را به‌روشنی نشان دهیم, استفاده می‌شود:

Ich lerne Deutsch, damit ich in Deutschland arbeiten kann.
من آلمانی می‌خوانم تا بتوانم در آلمان کار کنم.

اینجا استفاده از können در جمله هدف با damit راحت و واضح است, در حالی که با um … zu باید ساختار را عوض کرد, مثلا:
Ich lerne Deutsch, um in Deutschland arbeiten zu können.
که آن هم صحیح است اما کمی پیچیده‌تر می‌شود.

مقایسه مستقیم um … zu و damit

در جدول زیر تفاوت‌های اصلی را می‌بینید:

ویژگی	um … zu	damit
نوع ساختار	عبارت با مصدر و zu	جمله‌ی وابسته با فعل صرف‌شده
فاعل	همان فاعل جمله اصلی	معمولا فاعل جدید، یا همان فاعل با ساختار کامل
پیچیدگی	کوتاه و ساده	طولانی‌تر، ساختار کامل جمله
کاربرد	زبان روزمره، زمانی که فاعل یکی است	وقتی فاعل متفاوت است، یا در متن رسمی، یا برای نشان دادن فعل وجهی

برای دیدن تفاوت در مثال‌های موازی:

Ich mache einen Kurs, um einen besseren Job zu finden.
Ich mache einen Kurs, damit ich einen besseren Job finde.

Er bringt mir die Unterlagen, damit ich sie unterschreiben kann.
(اینجا نمی‌توانیم بگوییم: Er bringt mir die Unterlagen, um sie zu unterschreiben. چون این معنی می‌دهد «او مدارک را می‌آورد تا خودش آن‌ها را امضا کند», که هدف را عوض می‌کند.)

خلاصه بسیار مهم

اگر «چه کسی» در هر دو بخش یکی است,
اول um … zu را در نظر بگیرید.
اگر «چه کسی» در بخش هدف فرق می‌کند,
حتما باید از damit استفاده کنید.

خطاهای رایج فارسی‌زبانان

اشتباه در تشخیص فاعل

فارسی:
«من زیاد کار می‌کنم تا بچه‌هایم راحت زندگی کنند.»

خیلی‌ها اشتباه می‌گویند:

Ich arbeite viel, um meine Kinder bequem zu leben.

این جمله آلمانی از نظر معنایی غلط است, چون «فاعل» در بخش um … zu همان Ich در نظر گرفته می‌شود, یعنی معنی جمله این می‌شود:
«من زیاد کار می‌کنم تا کودکانم راحت زندگی کنم.»

شکل درست:

Ich arbeite viel, damit meine Kinder bequem leben können.

استفاده اشتباهی از فاعل در جمله um … zu

در جمله‌ای مثل:

Er lernt viel, um er die Prüfung besteht.

این ساختار کاملا غلط است, چون در ساختار um … zu حق نداریم دوباره فاعل بگذاریم و فعل را صرف کنیم. در این‌جا دو انتخاب درست داریم:

Er lernt viel, um die Prüfung zu bestehen.
Er lernt viel, damit er die Prüfung besteht.

فراموش کردن کاما

در هر دو ساختار، قبل از «um» و قبل از «damit» باید کاما بیاید:

درست:
Ich mache einen Kurs, um meine Chancen zu verbessern.
Ich mache einen Kurs, damit ich bessere Chancen habe.

اشتباه:
Ich mache einen Kurs um meine Chancen zu verbessern.
Ich mache einen Kurs damit ich bessere Chancen habe.

در نوشتار رسمی, نبودن کاما یک خطای دستوری محسوب می‌شود.

ارتباط این ساختارها با موضوع تحصیل و پیشرفت شغلی

در حوزه تحصیل و کار, um … zu و damit بسیار پرکاربرد هستند، چون مدام درباره‌ی «هدف» تحصیل, دوره‌ها, کارآموزی و برنامه‌های شغلی صحبت می‌کنید.

نمونه‌های مشترک این حوزه:

Ich mache ein Praktikum, um Berufserfahrung zu sammeln.
من کارآموزی می‌کنم تا تجربه‌ی کاری جمع کنم.

Sie studiert Informatik, um Programmiererin zu werden.
او انفورماتیک می‌خواند تا برنامه‌نویس شود.

Wir besuchen ein Bewerbungstraining, damit wir bessere Chancen auf dem Arbeitsmarkt haben.
ما در یک دوره‌ی تمرین درخواست کار شرکت می‌کنیم تا شانس بهتری در بازار کار داشته باشیم.

Er nimmt an einem Deutschkurs teil, damit er an der Universität studieren kann.
او در یک دوره‌ی آلمانی شرکت می‌کند تا بتواند در دانشگاه درس بخواند.

اگر بخواهید اهداف بلندمدت خود را برای آینده‌ی شغلی توضیح بدهید، این دو ساختار کلیدی هستند:

Ich mache jetzt meinen B1-Kurs, um später eine Ausbildung zu beginnen.
Ich spare Geld, damit ich nächstes Jahr eine Weiterbildung machen kann.

در مکالمه‌های مربوط به اهداف شغلی در سطح B1, معمولا از شما پرسیده می‌شود «Warum machen Sie diesen Kurs?»
جواب طبیعی با این ساختارها است:

Ich mache diesen Kurs, um bessere Chancen im Beruf zu haben.
Ich mache diesen Kurs, damit ich in Deutschland arbeiten kann.

جمع‌بندی

در این فصل دیدید که هر دو ساختار um … zu و damit برای بیان هدف و منظور کارها هستند, اما:

um … zu
با مصدر و «zu» در پایان جمله می‌آید, فاعل جمله اصلی و جمله هدف یکی است و ساختار کوتاه و ساده است.
damit
بعد از آن یک جمله وابسته کامل با فاعل و فعل صرف‌شده می‌آید, معمولا فاعل این جمله با فاعل جمله اصلی فرق دارد و برای متن‌های رسمی‌تر یا برای نشان دادن افعال وجهی بسیار مناسب است.

استفاده‌ی درست از این دو ساختار به شما کمک می‌کند اهداف تحصیلی و شغلی خود را به آلمانی روان و دقیق بیان کنید, به خصوص هنگامی که از برنامه‌های آینده, دوره‌ها, آموزش‌ها و پیشرفت حرفه‌ای صحبت می‌کنید.