4.5.3. مجهول با افعال وجهی

Table of Contents

مقدمه

در سطح B2 شما ساختارهای مجهول پایه را می‌شناسید و می‌دانید چگونه جمله‌های ساده را در زمان حال و گذشته به صورت مجهول بیان کنید. در این فصل روی ترکیب «حالت مجهول» با «افعال وجهی» مانند können، müssen، dürfen، sollen، wollen و mögen تمرکز می‌کنیم. این ترکیب در زبان آلمانی بسیار پرکاربرد است، هم در متن‌های رسمی و هم در گفتار نسبتا رسمی، اما از نظر ساختار یکی از دشوارترین قسمت‌ها برای فارسی‌زبانان به شمار می‌رود.

در این فصل به طور خاص روی الگوی ساخت، ترتیب افعال در انتهای جمله، تفاوت‌های رایج با فارسی، و نکات سبکی کار می‌کنیم، بدون این که دوباره وارد توضیح عمومی زمان‌ها یا خود افعال وجهی شویم. آن مباحث در فصل‌های دیگر این دوره بررسی شده‌اند.

یادآوری کوتاه: مجهول فرایندی بدون فعل وجهی

برای روشن شدن ساخت، ابتدا یک یادآوری بسیار کوتاه از ساختار مجهول فرایندی در زمان حال و گذشته می‌آوریم. جزئیات کامل در فصل «ساختارهای پیشرفته مجهول» آمده است، پس اینجا تنها به شکل پایه‌ای اشاره می‌کنیم.

در حالت عادی، مجهول فرایندی با فعل werden و Partizip II ساخته می‌شود:

زمان	ساختار کلی	مثال فعال	مثال مجهول
حال	werden + Partizip II	Man repariert das Auto.	Das Auto wird repariert.
گذشته Perfekt	sein + Partizip II von „werden“ (worden) + Partizip II	Man hat das Auto repariert.	Das Auto ist repariert worden.

در این فصل می‌خواهیم به این ساختار، یک فعل وجهی هم اضافه کنیم، بدون آن که جمله را نامفهوم یا دستوری نادرست کنیم.

ساختار کلی مجهول با فعل وجهی در زمان حال

مهم‌ترین الگو این است که در جمله مجهول با فعل وجهی، دو نکته همیشه ثابت است:

اول، فعل وجهی صرف می‌شود و در جایگاه دوم جمله قرار می‌گیرد، مثل جمله‌های عادی با فعل وجهی.

دوم، در انتهای جمله، ترتیب افعال همیشه به صورت «Partizip II» + «werden (مصدر)» است.

قاعدهٔ اصلی ساخت مجهول با فعل وجهی در زمان حال:
$$
Subjekt + Modalverb\ (konjugiert) + \dots + Partizip\ II + werden
$$
مثال:
$$
Der\ Brief\ \textbf{kann}\ heute\ \textbf{geschrieben werden}.
$$

به مثال‌های زیر توجه کنید:

جملهٔ فعال با فعل وجهی:
Man kann den Brief heute schreiben.
امروز می‌توان نامه را نوشت.

جملهٔ مجهول:
Der Brief kann heute geschrieben werden.
امروز می‌توان نامه را نوشته شود → امروز می‌توان نامه را نوشت. (ساختار آلمانی)

جملهٔ فعال:
Man muss das Formular online ausfüllen.
باید فرم را آنلاین پر کرد.

جملهٔ مجهول:
Das Formular muss online ausgefüllt werden.
فرم باید آنلاین پر شود.

جملهٔ فعال:
Man darf das Zimmer nicht rauchen.
اجازه نداریم در اتاق سیگار بکشیم.

جملهٔ مجهول:
Das Zimmer darf nicht geraucht werden.
در اتاق نباید سیگار کشیده شود. (از نظر معنایی آلمانی‌ها بیشتر می‌گویند: Im Zimmer darf nicht geraucht werden.)

در همهٔ این مثال‌ها، نکتهٔ مهم این است که فعل وجهی صرف شده (kann، muss، darf) در جایگاه دوم است و در انتهای جمله «Partizip II + werden» می‌آید.

تفاوت ساختار آلمانی و فارسی در مجهول با فعل وجهی

در فارسی برای بیان چنین معناهایی معمولا از ساختارهای «می‌توان + مصدر»، «باید + مصدر»، «اجازه هست / نیست + مصدر» استفاده می‌کنیم. در بسیاری از موارد بدون استفاده از مجهول هم مفهوم به خوبی منتقل می‌شود:

این نامه را می‌توان امروز نوشت.
این فرم باید آنلاین پر شود.
در اتاق نباید سیگار کشید.

زبان آلمانی در موقعیت‌های رسمی یا نیمه رسمی ترجیح می‌دهد این معانی را با مجهول بیان کند، چون از «فاعل نامشخص» مثل man فاصله می‌گیرد و متن را客观‌تر و بی‌طرف‌تر نشان می‌دهد. به همین دلیل، برای متن‌هایی مانند قوانین، مقررات، اطلاعیه‌ها، دستورالعمل‌ها و راهنماها، ساختار «مجهول + فعل وجهی» بسیار طبیعی و رایج است:

Das Formular muss bis Freitag abgegeben werden.
این فرم باید تا جمعه تحویل داده شود.

Die Anmeldung kann online gemacht werden.
ثبت نام را می‌توان آنلاین انجام داد.

برای فارسی‌زبانان، وسوسه‌آمیز است که ساخت آلمانی را کلمه به کلمه به فارسی برگردانند و بگویند: «فرم می‌تواند تحویل داده شود». در فارسی این جمله رسمی است اما کمی غیرطبیعی است. بنابراین هنگام ترجمه و فهم، بهتر است به «طبیعی‌ترین» ساخت فارسی فکر کنید، اما هنگام ساخت جمله آلمانی از همان الگوی مجهول استفاده کنید.

زمان گذشته: Perfekt مجهول با فعل وجهی

اکنون به یکی از دشوارترین ساختارها در سطح B2 می‌رسیم: ترکیب Perfekt، مجهول و فعل وجهی در یک جمله.

در زبان گفتاری استاندارد آلمانی، برای زمان گذشته وقتی هم مجهول داریم و هم فعل وجهی، تقریبا همیشه از ساختار Perfekt استفاده می‌شود، نه Präteritum. در این ساختار سه جزء اصلی داریم:

فعل کمکی haben به صورت صرف شده در جایگاه دوم جمله
در انتهای جمله، پشت سر هم می‌آید: Partizip II فعل اصلی + werden (مصدر) + Modalverb (مصدر)

قاعدهٔ اصلی ساخت Perfekt مجهول با فعل وجهی:
$$
Subjekt + \textbf{hat} / \textbf{haben} + \dots + Partizip\ II + werden + Modalverb
$$
مثال:
$$
Der\ Brief\ \textbf{hat}\ gestern\ \textbf{geschrieben werden können}.
$$

به مثال‌های زیر دقت کنید:

فعال با فعل وجهی در Perfekt:
Man hat den Brief gestern schreiben können.
دیروز توانستند نامه را بنویسند.

مجهول:
Der Brief hat gestern geschrieben werden können.
دیروز امکانش بود که نامه نوشته شود. / نامه دیروز قابل نوشتن بود.

فعال:
Man hat das Problem schnell lösen müssen.
مجبور بودند مشکل را سریع حل کنند.

مجهول:
Das Problem hat schnell gelöst werden müssen.
مشکل مجبور بود سریع حل شود. / مجبور بودند مشکل را سریع حل کنند.

فعال:
Man hat die Daten nicht speichern dürfen.
اجازه نداشتند داده‌ها را ذخیره کنند.

مجهول:
Die Daten haben nicht gespeichert werden dürfen.
داده‌ها نباید ذخیره می‌شدند. / نباید داده‌ها را ذخیره می‌کردند.

ساخت این جمله‌ها برای گوش فارسی‌زبان در ابتدا «عجیب» است، زیرا سه فعلِ بی‌صرف پشت سر هم در انتهای جمله می‌آیند: Partizip II + werden + Modalverb. این همان چیزی است که در دستور آلمانی به آن «آلمانی با سه فعل در انتها» اشاره می‌شود و در متون رسمی و زبان استاندارد کاملا طبیعی است.

چرا از «sein» استفاده نمی‌شود؟

در Perfekt مجهولِ بدون فعل وجهی یاد گرفتید که برای ساخت زمان گذشته از sein استفاده می‌شود:

Das Auto ist repariert worden.
ماشین تعمیر شده است.

وقتی یک فعل وجهی به این ساختار اضافه می‌شود، نقش زمان را دیگر فعل werden یا sein بر عهده ندارد، بلکه فعل وجهی این نقش را می‌گیرد. در نتیجه، فعل کمکی اصلی جمله همیشه haben است، نه sein.

به عبارت دیگر، در ساخت «مجهول + فعل وجهی + Perfekt» فعل werden همیشه در مصدر می‌آید و دیگر تغییر نمی‌کند، پس برای ساخت Perfekt به haben نیاز داریم:

نوع جمله	ساختار	مثال
مجهول Perfekt بدون فعل وجهی	sein + Partizip II von „werden“ (worden) + Partizip II	Das Auto ist repariert worden.
مجهول Perfekt با فعل وجهی	haben + Partizip II + werden + Modalverb	Das Auto hat repariert werden müssen.

اگر در این نوع جمله‌ها از sein استفاده کنید، جمله از نظر گرامری اشتباه خواهد بود، هرچند ممکن است برای شنونده قابل درک باشد.

ترتیب افعال در انتهای جمله: منبع خطا برای فارسی‌زبانان

بزرگ‌ترین چالش برای فارسی‌زبانان، حفظ ترتیب صحیح سه فعل در انتهای جمله است. ترتیب درست همیشه این است:

ابتدا Partizip II فعل اصلی
بعد مصدر werden
در نهایت مصدر فعل وجهی

به جدول زیر دقت کنید:

نوع جمله	ترتیب افعال در انتها	مثال
حال مجهول با فعل وجهی	Partizip II + werden	geschrieben werden
Perfekt مجهول با فعل وجهی	Partizip II + werden + Modalverb	geschrieben werden können

چند نمونه متداول:

Der Bericht muss bis morgen fertiggestellt werden.
گزارش باید تا فردا آماده شود.

Der Bericht hat bis morgen fertiggestellt werden müssen.
گزارش مجبور بوده تا فردا آماده شود. / مجبور بودند گزارش تا فردا آماده شود.

Die Wohnung darf nicht laut renoviert werden.
نباید آپارتمان با سر و صدای زیاد بازسازی شود.

Die Wohnung hat nicht laut renoviert werden dürfen.
اجازه نداشتند آپارتمان را با سر و صدای زیاد بازسازی کنند.

اشتباه رایج این است که زبان‌آموز ترتیب افعال را جابه‌جا کند، مثلا:

Das Formular muss abgegeben werden können. (در بعضی بافت‌ها درست است، ولی معنی عوض می‌شود)
Das Formular muss können abgegeben werden. (غلط)

در جملهٔ درست، همیشه به این رشته دقت کنید: «abgegeben werden müssen / können / dürfen …». یعنی مصدر فعل وجهی همیشه در موقعیت آخر قرار می‌گیرد.

تفاوت معنایی ساخت‌های مشابه

گاهی در آلمانی دو ساخت ظاهرا شبیه دارید که معنایشان متفاوت است. مثلا:

Das Formular muss abgegeben werden.
فرم باید تحویل داده شود.
Das Formular muss abgegeben werden können.
فرم باید بتواند تحویل داده شود. / باید امکان تحویل دادن فرم وجود داشته باشد.

در جملهٔ اول، تنها یک فعل وجهی وجود دارد و می‌گوید «باید تحویل داده شود». در جملهٔ دوم، «können» هم آمده و تاکید بر «امکان‌پذیر بودن» تحویل فرم است مثلا از نظر فنی یا قانونی. این نوع ساخت در متون حقوقی و فنی زیاد دیده می‌شود.

به عنوان فارسی‌زبان، کافی است بدانید که اضافه شدن «können» در انتها معمولا به معنای تاکید روی امکان‌پذیری یا قابلیت است:

Der Vertrag muss gekündigt werden können.
باید امکان فسخ قرارداد وجود داشته باشد.

سبک و کاربرد: کجا از این ساخت استفاده می‌شود؟

ساخت «مجهول با فعل وجهی» از نظر سبکی، معمولا رسمی یا نیمه رسمی محسوب می‌شود. شما این ساخت را بیشتر در متن‌های زیر می‌بینید:

قوانین و مقررات
دستورالعمل‌های فنی
مقررات اداری و دانشگاهی
تابلوها و اطلاعیه‌های رسمی
گزارش‌های کتبی در سطح حرفه‌ای یا دانشگاهی

چند نمونه:

Die Anmeldung muss bis zum 31. März erfolgt sein.
ثبت نام باید تا ۳۱ مارس انجام شده باشد.

Alle Unterlagen müssen vollständig eingereicht werden.
تمام مدارک باید به طور کامل تحویل داده شوند.

In diesem Bereich darf nicht telefoniert werden.
در این بخش نباید با تلفن صحبت شود.

با این حال، در گفتار روزمره مردم اغلب از ساخت‌های ساده‌تر استفاده می‌کنند و حتی ترجیح می‌دهند از man به جای مجهول بهره ببرند:

Man muss das Formular bis Freitag abgeben.
باید فرم را تا جمعه تحویل بدهند.

به عنوان زبان‌آموز سطح B2، لازم است این ساخت رسمی را «خوب درک و تولید» کنید، حتی اگر در گفتار خودتان همیشه از آن استفاده نکنید.

نکته‌های ویژه برای فارسی‌زبانان

چند نکتهٔ هدفمند که به‌ویژه برای فارسی‌زبانان مهم است:

اول، در فارسی گاهی برای رساندن همین معانی از فعل «شدن» استفاده می‌کنیم، اما در آلمانی این نقش را همیشه werden به عهده دارد، نه sein. به همین دلیل، در ساخت مجهول با فعل وجهی، حتی وقتی زمان گذشته است، همیشه دارندگان آلمانی از haben استفاده می‌کنند و werden را در مصدر نگه می‌دارند.

دوم، ترجمه کلمه به کلمه از آلمانی به فارسی می‌تواند شما را گمراه کند. مثلا:

Das Problem hat schnell gelöst werden müssen.
اگر آن را کلمه به کلمه برگردانید، چیزی شبیه «مشکل مجبور بود سریع حل شود» به دست می‌آید که در فارسی چندان طبیعی نیست. ترجمهٔ طبیعی‌تر فارسی این است: «مجبور بودند مشکل را سریع حل کنند.» هنگام درک معنای جمله‌های آلمانی بهتر است انعطاف داشته باشید و به معنی کلی توجه کنید.

سوم، در فارسی معمولا از واژه‌های «باید»، «می‌توان»، «نباید»، «اجازه هست» + مصدر استفاده می‌کنیم. هنگام انتقال به آلمانی، اگر متن رسمی است، بهتر است فعال فارسی را به مجهول آلمانی تبدیل کنید. مثلا:

«باید این فرم را آنلاین پر کنید.»
گفتار روزمره آلمانی: Du musst dieses Formular online ausfüllen.
فرم رسمی، به صورت مجهول با فعل وجهی: Das Formular muss online ausgefüllt werden.

چهارم، در فارسی ترتیب افعال در پایان جمله نداریم، در حالی که در آلمانی این ترتیب موضوع اصلی است. آگاهانه تمرین کنید که این سه‌تایی را مثل یک «بلوک ثابت» به خاطر بسپارید:
«gemacht werden können»،
«geschrieben werden müssen»،
«erledigt werden dürfen».

جمع‌بندی

در این فصل دیدید که ترکیب «مجهول فرایندی» با «افعال وجهی» ساختاری است که از نظر گرامری پیچیده، اما در متون رسمی و درک زبان استاندارد بسیار مهم است. قاعدهٔ کلیدی در زمان حال این است که فعل وجهی صرف شده در جایگاه دوم می‌آید و در انتهای جمله رشته «Partizip II + werden» قرار می‌گیرد. در زمان گذشته Perfekt، فعل کمکی همیشه haben است و انتهای جمله سه جزء پشت سر هم می‌آیند: Partizip II + werden + Modalverb.

برای فارسی‌زبانان، تفاوت بزرگ میان ساخت‌های طبیعی فارسی و این ساخت رسمی آلمانی، و همین‌طور ترتیب سه فعل در انتهای جمله، مهم‌ترین چالش‌ها است. با تمرین هدفمند، خواندن متن‌های رسمی، و دقت به این «رشته‌های سه‌تایی» می‌توانید این ساخت را به بخشی طبیعی از زبان آلمانی خود تبدیل کنید.