21.2.4. سوختگی و شوک

Table of Contents

دور کردن عامل خطر

در برخورد با مصدوم دچار سوختگی، اولین و مهم‌ترین کار، متوقف کردن عامل سوختگی است. تا زمانی که گرما، شعله، برق یا ماده شیمیایی هنوز اثر می‌گذارد، هر اقدامی روی زخم فایده کمی دارد و آسیب عمیق‌تر می‌شود.

اگر سوختگی بر اثر آتش است، ابتدا خود را در جای امن قرار دهید و سپس، بدون به خطر انداختن جان خود، منبع شعله را حذف کنید. در آتش‌سوزی لباس، به مصدوم بگویید «بایست، روی زمین دراز بکش، غلت بزن» تا شعله‌ها خاموش شود. استفاده از پتو یا لباس ضخیم برای خفه کردن شعله مفید است، اما نباید از مواد پلاستیکی یا الیاف مصنوعی استفاده شود که خودشان در گرما ذوب می‌شوند.

در سوختگی شیمیایی، باید تماس ماده با پوست هرچه سریع‌تر قطع شود. تا حد امکان لباس و زیورآلات آلوده را با احتیاط و بدون کشیدن روی پوست آسیب‌دیده خارج کنید و مراقب باشید خودتان با ماده شیمیایی تماس پیدا نکنید. در سوختگی برقی، ابتدا باید جریان برق قطع شود. تا زمانی که مطمئن نشده‌اید برق قطع شده است، به مصدوم دست نزنید، زیرا خودتان هم دچار برق‌گرفتگی می‌شوید. برای جدا کردن فرد از منبع برق، تنها در صورتی که نمی‌توان برق را قطع کرد، از وسیله عایق خشک مانند چوب خشک استفاده می‌شود.

در تصادفات رانندگی، عامل خطر می‌تواند آتش، دود، نشت سوخت یا خطر انفجار باشد. در چنین شرایطی، اگر امکان جابه‌جایی ایمن مصدوم وجود دارد، باید او را به نقطه‌ای امن‌تر منتقل کرد، اما حرکت دادن فرد مشکوک به آسیب ستون فقرات باید تا حد امکان محدود و با احتیاط بسیار انجام شود. همیشه اولویت با ایمن کردن صحنه برای شما و دیگران است.

هرگز برای کمک به مصدوم، خود را در معرض آتش فعال، دود غلیظ، برق در حال جریان یا نشت شدید سوخت قرار ندهید. نجات‌دهنده دوم بودن سودی ندارد.

خنک کردن مناسب سوختگی

پس از دور کردن عامل خطر، مرحله بعد، خنک کردن سوختگی حرارتی است تا گسترش آسیب بافتی کاهش یابد. خنک کردن باید «سریع، ملایم و کنترل‌شده» باشد. بهترین روش، قراردادن ناحیه سوخته زیر آب خنک روان (نه یخ و نه آب بسیار سرد) به مدت حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه است. این کار دمای بافت را پایین می‌آورد، درد را کم می‌کند و از عمیق‌تر شدن سوختگی جلوگیری می‌کند.

در سوختگی‌های خفیف و سطحی، این روش کافی است، اما در سوختگی‌های وسیع نباید کل بدن را زیر آب سرد قرار داد، زیرا باعث کاهش شدید دمای بدن و بروز «هیپوترمی» می‌شود. در کودکان و سالمندان، خطر افت دما بیشتر است، پس خنک کردن را تنها روی ناحیه سوخته و با زمان محدود انجام دهید و هم‌زمان وضعیت عمومی فرد را زیر نظر داشته باشید.

هرگز روی سوختگی یخ مستقیم نگذارید. یخ می‌تواند باعث آسیب بیشتر به بافت و تشدید درد شود. همچنین استفاده از خمیر دندان، روغن، پماد نامشخص، سفیده تخم‌مرغ، ماست یا مواد مشابه روی زخم ممنوع است، زیرا گرما را در بافت حبس می‌کند، خطر عفونت را بالا می‌برد و کار پزشک را دشوار می‌کند.

در سوختگی‌های شیمیایی، به‌جای خنک کردن ساده، باید ماده شیمیایی را با جریان ملایم آب فراوان شست‌. این شست‌وشو باید چندین دقیقه ادامه یابد تا ماده از روی پوست پاک شود. اگر ماده به چشم پاشیده است، چشم را با آب فراوان از گوشه داخلی به سمت بیرون شست‌وشو دهید تا آلودگی به چشم دیگر و صورت منتقل نشود و فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.

قاعده کلی:
برای سوختگی حرارتی، ۱۰ تا ۲۰ دقیقه آب خنک، برای سوختگی شیمیایی، شست‌وشوی طولانی با آب فراوان.
هرگز از یخ، خمیر دندان، روغن و مواد نامعلوم روی سوختگی استفاده نکنید.

پوشاندن زخم

بعد از خنک کردن اولیه، باید ناحیه سوخته را به‌طور تمیز و محافظت‌شده پوشاند تا از عفونت و تحریک بیشتر جلوگیری شود. هدف از پوشاندن زخم، «محافظت» است، نه «درمان کامل».

بهترین گزینه، گاز استریل یا پارچه تمیز و بدون پرز است. پوشش باید نازک، خشک یا در صورت توصیه تخصصی کمی مرطوب، و بدون فشار باشد. پانسمان را شل ببندید تا گردش خون مختل نشود و فضای کافی برای تورم بافت وجود داشته باشد. اگر در محیط تصادف به گاز استریل دسترسی ندارید، از تمیزترین پارچه موجود استفاده کنید، اما از پارچه‌های کرکی یا بسیار آلوده پرهیز کنید.

تاول‌های ایجاد شده روی سوختگی نباید توسط امدادگر «ترکانده» شود. تاول، یک پوشش محافظ طبیعی بر روی لایه‌های عمیق‌تر پوست است و سوراخ کردن آن، راه ورود میکروب‌ها را باز می‌کند. اگر لباس به پوست سوخته چسبیده است، تلاش نکنید آن را از روی زخم جدا کنید، چون ممکن است بافت زنده را هم بکَنید. در این حالت، لباس را از اطراف زخم قیچی کنید و بخش چسبیده به پوست را همان‌طور باقی بگذارید و روی آن را به نرمی بپوشانید.

در سوختگی‌های وسیع، پوشاندن زخم علاوه بر پیشگیری از آلودگی، به کاهش از دست رفتن مایعات و گرمای بدن کمک می‌کند. صورت و راه هوایی را هیچ‌گاه به شکلی نپوشانید که تنفس مصدوم مختل شود. اگر سوختگی در اطراف دهان و بینی است، اولویت با راه هوایی و تنفس است، نه پانسمان کامل.

نباید انجام دهید:
ترکاندن تاول، کندن لباس چسبیده، استفاده از پنبه و پارچه‌های پرزدار، بستن محکم و فشاردهنده روی سوختگی.

شناسایی شوک

«شوک» وضعیتی خطرناک است که در آن، خون کافی به اعضای حیاتی بدن مانند مغز، قلب و کلیه‌ها نمی‌رسد. سوختگی‌های شدید، به‌ویژه وقتی سطح بزرگی از بدن را درگیر می‌کنند یا با خون‌ریزی همراهند، می‌توانند باعث شوک شوند. شناسایی زودهنگام شوک برای نجات جان مصدوم بسیار مهم است.

علائم شایع شوک عبارت‌اند از: رنگ‌پریدگی یا خاکستری شدن پوست، سرد و مرطوب شدن پوست، عرق سرد، ضربان قلب تند و ضعیف، تنفس سریع و کم‌عمق، احساس شدید تشنگی، اضطراب، بی‌قراری، گیجی، ضعف و در مراحل پیشرفته‌تر کاهش سطح هوشیاری. ممکن است لب‌ها و ناخن‌ها به رنگ آبی متمایل شوند که نشانه کمبود اکسیژن است.

در سوختگی، از دست رفتن مایعات از سطح پوست آسیب‌دیده و گشاد شدن عروق، گردش خون را مختل می‌کند. به همین دلیل، حتی اگر خون‌ریزی واضحی نبینید، باز هم خطر شوک وجود دارد. در تصادف، همیشه احتمال آسیب داخلی و خون‌ریزی پنهان را هم در نظر بگیرید.

اگر به شوک مشکوک هستید، مصدوم را به پشت بخوابانید، در صورت نداشتن آسیب واضح به پاها یا ستون فقرات، می‌توانید پاها را حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر بالا بیاورید تا خون بیشتری به سمت قلب و مغز بازگردد. سر را در راستای بدن نگه دارید و از خم کردن شدید گردن یا کمر بپرهیزید. هم‌زمان وضعیت تنفس و هوشیاری را مرتب بررسی کنید.

هر نشانه‌ای از شوک یک «هشدار جدی» است:
سریع با اورژانس تماس بگیرید و مصدوم را در همان وضعیت امن نگه دارید. شوک بدون درمان پزشکی می‌تواند کشنده باشد.

گرم نگه داشتن مصدوم

شاید به‌نظر برسد فرد سوخته باید فقط خنک شود، اما پس از پایان مرحله خنک کردن موضعی، بدن مصدوم در معرض از دست دادن گرما قرار می‌گیرد، به‌خصوص اگر سطح سوختگی وسیع باشد یا مدت خنک کردن طولانی شده باشد. افت دمای بدن می‌تواند شوک را تشدید کند و حال عمومی فرد را بدتر نماید.

پس از خنک کردن ناحیه سوخته، باید توجه خود را به «گرمای کلی بدن» معطوف کنید، نه گرمای ناحیه آسیب‌دیده. برای این کار، می‌توانید از پتو، پالتو، لباس اضافی یا هر پوشش دیگری استفاده کنید و بدن مصدوم را به شکلی بپوشانید که احساس سرما نکند. مراقب باشید پوشش روی خود سوختگی، تمیز و بدون فشار باشد و از چسباندن مستقیم پتو روی زخم باز خودداری کنید.

در کودکان و سالمندان، به دلیل سطح بدن بیشتر نسبت به وزن و توان کمتر در تنظیم دما، خطر افت دمای بدن بسیار بالاتر است. در محیط‌های سرد یا بادخیز، سریع‌تر از دیگران دچار لرز و افت حرارت می‌شوند. در این شرایط، انتقال مصدوم به محیطی سرپوشیده، خشک و گرم اهمیت زیادی دارد.

گرم نگه داشتن مصدوم نباید با قرار دادن او نزدیک منبع حرارت شدید مانند بخاری داغ، آتش، یا شیشه داغ خودرو انجام شود، زیرا ممکن است نواحی حساس یا بی‌حس شده پوست دوباره آسیب ببینند. گرمایش باید «ملایم و تدریجی» باشد.

هدف دوگانه در سوختگی:
خنک کردن «موضع سوختگی» برای جلوگیری از آسیب بیشتر،
و گرم نگه داشتن «کل بدن» برای پیشگیری از شوک و هیپوترمی.

ندادن خوراکی در شرایط خطر

در برخورد با مصدوم سوخته، به‌ویژه اگر علائم شوک دارد، معمولاً فرد احساس تشنگی شدید می‌کند و ممکن است از شما آب یا خوراکی بخواهد. در عین حال، بسیاری از این مصدومان به احتمال زیاد به جراحی، دارو یا بیهوشی در بیمارستان نیاز پیدا می‌کنند. وجود مایع یا غذا در معده می‌تواند در حین بیهوشی خطر «آسپیراسیون» یا ورود محتویات معده به ریه را افزایش دهد که وضعیت بسیار خطرناکی است.

به همین دلیل، در کمک‌های اولیه، به مصدوم سوختگی گسترده، مصدوم مشکوک به شوک یا هر مصدومی که احتمال دارد نیاز به جراحی یا اقدامات بیمارستانی فوری داشته باشد، نباید خوراکی یا نوشیدنی داد. تنها استثناها، شرایط خاصی هستند که توسط تیم اورژانس یا پزشک تشخیص داده می‌شوند، نه توسط امدادگر عادی در صحنه حادثه.

اگر مصدوم کاملاً هوشیار است، سوختگی محدود و سطحی دارد، علائم شوک ندارد، و انتقال به مرکز درمانی ممکن است طولانی باشد، در برخی منابع، اجازه دادن به جرعه‌های بسیار کوچک آب در صورت تشنگی مطرح می‌شود. با این حال، در فضای تصادف و برای رانندگان عادی، راهبرد ایمن این است که از دادن هرگونه مایع یا غذا خودداری کنند و تشنگی را فقط با مرطوب کردن لب‌ها با پارچه نمناک یا پنبه مرطوب کمی تسکین دهند.

همچنین دادن نوشیدنی‌های کافئین‌دار، الکلی، یا نوشیدنی‌های بسیار گرم و بسیار سرد، حتی در سوختگی‌های خفیف، توصیه نمی‌شود، زیرا می‌تواند بر گردش خون، هوشیاری یا وضعیت عمومی فرد تأثیر منفی بگذارد.

قاعده ایمنی برای امدادگر غیرحرفه‌ای:
به مصدوم دارای سوختگی شدید یا علائم شوک، «هیچ خوراکی یا نوشیدنی» ندهید.
تشنگی را تنها با مرطوب کردن لب‌ها کمی تسکین دهید و منتظر تیم اورژانس بمانید.