21.2.3. شکستگی و آسیب ستون فقرات

Table of Contents

ثابت نگه داشتن مصدوم

در برخورد با فردی که احتمال شکستگی استخوان یا آسیب ستون فقرات دارد، مهم‌ترین اصل «ثابت نگه داشتن بدن» است. هرگونه حرکت نادرست می‌تواند تکه‌های شکسته استخوان را جابه‌جا کند و به نخاع آسیب برساند و فرد را دچار فلج دائمی یا حتی مرگ کند. به همین دلیل، از همان لحظه‌ای که به مصدوم می‌رسید باید فرض کنید ستون فقرات آسیب دیده است، مگر این‌که بعدا توسط تیم پزشکی خلاف آن ثابت شود.

نشانه‌هایی که شما را نسبت به آسیب ستون فقرات مشکوک می‌کند شامل این موارد است: تصادف شدید خودرو، پرتاب شدن از خودرو یا موتورسیکلت، سقوط از ارتفاع، برخورد شدید در ناحیه سر، گردن، پشت یا کمر، شکایت مصدوم از درد شدید در گردن یا کمر، ناتوانی در حرکت دادن دست یا پا، احساس مورمور، بی‌حسی یا ضعف در اندام‌ها، تغییر شکل غیرطبیعی در محور ستون فقرات یا گردن و ناهوشیاری پس از ضربه. در همه این شرایط باید با مصدوم مانند فردی که ستون فقراتش آسیب دیده رفتار کنید، حتی اگر خود او بگوید «حالم خوب است» یا سعی کند بلند شود.

اولین کاری که انجام می‌دهید ایجاد ایمنی صحنه است، تا خود شما یا مصدوم در معرض خطر بیشتر مانند عبور خودروها، آتش‌سوزی یا ریزش نباشید. سپس بدون جابه‌جا کردن بدن، کنار سر مصدوم قرار بگیرید، با او صحبت کنید و او را آرام کنید. اگر هوشیار است به او توضیح دهید که برای حفاظت از ستون فقرات اجازه حرکت ندارد و شما کمک خواهید کرد. کاهش اضطراب، از زور زدن و تقلاهای ناخواسته جلوگیری می‌کند.

اگر مصدوم به پشت خوابیده است، بهترین کار این است که او را همان‌گونه نگه دارید و از تکان خوردن سر، گردن و ستون فقرات جلوگیری کنید. اگر هنوز کسی کنار مصدوم نیست، شما می‌توانید با قرار گرفتن در بالای سر او، دو طرف سر را با دستان خود مثل گیره بگیرید و بدون وارد کردن فشار، سر را در امتداد بدن ثابت نگه دارید. این کار را تا رسیدن امداد ادامه می‌دهید یا تا زمانی که فرد دیگری بتواند جای شما را بگیرد. اگر چند نفر حضور دارند، باید با هماهنگی کامل هر حرکت احتمالی را با شمارش بلند انجام دهند تا سر، گردن و تنه «هم‌زمان» حرکت کند و پیچ نخورد.

به یاد داشته باشید که در کمک‌های اولیه هدف شما «درمان شکستگی» نیست، بلکه «جلوگیری از بدتر شدن آسیب» است. گچ گرفتن، جا انداختن شکستگی، کشیدن بدن، فشار دادن روی ستون فقرات یا هرگونه حرکت اصلاحی کار شما نیست و می‌تواند فوق‌العاده خطرناک باشد.

در هر مصدوم دارای ضربه شدید، تا زمانی‌که مطمئن نشده‌اید ستون فقرات سالم است، باید او را مانند فردی با آسیب ستون فقرات در نظر بگیرید و از هرگونه خم کردن، چرخاندن یا نشاندن او خودداری کنید.

جابه‌جا نکردن عضو

در برخورد با شکستگی اندام‌ یا آسیب ستون فقرات، یکی از مهم‌ترین اصول این است که «آنچه شکسته است را تکان ندهید». در شکستگی‌های معمولی، مثلا دست یا پا، حرکت دادن عضو می‌تواند خون‌ریزی داخلی را بیشتر کند، اعصاب و رگ‌ها را آسیب بزند و درد شدید ایجاد کند. در مورد ستون فقرات، این خطر چند برابر است، زیرا حرکت نادرست می‌تواند نخاع را قطع یا فشرده کند.

اگر شکستگی در دست یا پا رخ داده است و خطر فوری جان مصدوم مانند آتش‌سوزی، ریزش یا برخورد دوباره خودرو وجود ندارد، بهترین انتخاب این است که مصدوم را در همان حالت نگه دارید، بدن او را گرم و آرام کنید و منتظر اورژانس بمانید. در صورت امکان می‌توانید با قرار دادن بالش، پتوی تا شده یا لباس‌های جمع‌شده در دو طرف عضو شکسته، از حرکت آن جلوگیری کنید، بدون این‌که آن را بکشید یا به زور صاف کنید.

در مورد ستون فقرات، اصل «جابه‌جا نکردن» بسیار جدی‌تر است. نباید مصدوم را بنشانید، بلند کنید، روی پاهای خود قرار دهید، از زیر بغل بکشید، یا او را تنها با کمک یک نفر بچرخانید. حتی اگر مصدوم شکایت می‌کند که در این وضعیت درد دارد یا احساس خفگی می‌کند، تنها در یک حالت اجازه جابه‌جایی محدود وجود دارد و آن زمانی است که «خطر فوری مرگ» مانند آتش، دود غلیظ، احتمال انفجار یا سقوط وجود داشته باشد. در چنین حالتی نیز باید تلاش کنید گردن و ستون فقرات را تا حد امکان در یک خط مستقیم نگه دارید و با کمک چند نفر بدن را «یک‌تکه» جابه‌جا کنید.

یکی از اشتباه‌های رایج این است که اطرافیان به‌سرعت مصدوم را از خودرو بیرون می‌کشند، روی صندلی می‌نشانند یا سعی می‌کنند لباس‌های او را کامل درآورند. هر کدام از این حرکات می‌تواند به نخاع آسیب جبران‌ناپذیر وارد کند. اگر لازم است برای بررسی خون‌ریزی یا تنفس لباس‌ها را کنار بزنید، این کار را با بریدن یا باز کردن زیپ انجام دهید، نه با پیچاندن و چرخاندن بدن.

اگر مصدوم خود تلاش می‌کند بنشیند یا بلند شود، با آرامش و قاطعیت از او بخواهید در همان وضعیت بماند و برایش توضیح دهید که حرکت ممکن است باعث فلج شدن دائمی شود. صحبت کردن روشن و مطمئن، بسیار بیشتر از دستور خشک «تکان نخور» مؤثر است.

تا جایی‌که خطر مرگ فوری وجود ندارد، مصدوم با احتمال آسیب ستون فقرات را جابه‌جا نکنید، ننشانید، نایستانید و از زیر بغل نکشید. هر حرکت بدون ضرورت می‌تواند به قطع نخاع منجر شود.

حمایت از گردن

گردن، ظریف‌ترین و مهم‌ترین بخش ستون فقرات از نظر خطر نخاعی است. در بسیاری از ضربه‌های ترافیکی، ابتدا سر و گردن آسیب می‌بیند و حتی اگر شکستگی در کمر یا پشت باشد، هر تکان ناگهانی سر می‌تواند نیروی چرخشی را به تمام ستون فقرات منتقل کند. به همین دلیل در کمک‌های حرفه‌ای از «گردن‌بند طبی» و «تخته ستون فقرات» استفاده می‌شود. شما در صحنه حادثه معمولا این تجهیزات را در اختیار ندارید، اما می‌توانید با روش‌های ساده تا حدی از گردن حمایت کنید.

اگر مصدوم به پشت خوابیده و هوشیار است، در بالای سر او زانو بزنید، طوری که صورت شما درست بالای صورت او باشد. دستان خود را دو طرف سر، روی استخوان‌های گیجگاهی قرار دهید و سر را در همان وضعیت فعلی ثابت نگه دارید. مراقب باشید سر را بالا نیاورید، چانه را بیش از حد به سینه نزدیک نکنید و فشاری وارد نکنید، فقط مثل یک گیره آرام سر را نگه دارید تا نچرخد و خم نشود. هر بار که اطرافیان می‌خواهند کاری انجام دهند، مانند کنترل خون‌ریزی، جابه‌جا کردن پاها یا گذاشتن پتو، یادآوری کنید که سر و گردن نباید تکان بخورد.

اگر امکان دارید، می‌توانید با قرار دادن لباس تا شده، حوله، پتوی جمع‌شده یا هر وسیله نرم و پایدار در دو طرف گردن و سر، از حرکت جانبی آن جلوگیری کنید. این وسایل باید به‌اندازه کافی بزرگ باشند که از گوش‌ها بالاتر بیایند و فاصله خالی دو طرف سر را پر کنند، اما به خود گردن و گلو فشار نیاورند. پس از گذاشتن این تکیه‌گاه‌ها، باز هم بهتر است دستان خود را روی آن‌ها بگذارید و هر دو، سر را پایدار کنید.

در فرد بیهوش با احتمال آسیب ستون فقرات، حمایت از گردن با یک مشکل مهم روبه‌رو است: حفظ راه هوایی. در کمک‌های معمول بدون آسیب ستون فقرات، برای باز کردن راه هوایی از روش «سر به عقب، چانه به بالا» استفاده می‌شود، اما در آسیب گردن، این کار می‌تواند بسیار خطرناک باشد. در این‌جا، اگر مجبور به باز کردن راه هوایی هستید، از روش «کشیدن چانه» استفاده می‌شود، یعنی بدون خم کردن سر به عقب، فقط چانه را کمی به بالا می‌کشید تا زبان از پشت گلو فاصله بگیرد. این کار بسیار ظریف است و باید همراه با حفظ خط مستقیم سر، گردن و بدن انجام شود. اگر نسبت به توانایی خود مطمئن نیستید و مصدوم هنوز نفس می‌کشد، بهتر است فقط گردن را ثابت نگه دارید و سریع‌تر با اورژانس تماس بگیرید.

هرگز سعی نکنید گردن را «صاف» کنید، اگر در وضعیت کج قرار دارد، یا سری را که افتاده بالا بیاورید، مگر این‌که برای باز کردن راه هوایی و نجات جان لازم باشد و آن‌هم با تکنیک صحیح. کشیدن یا چرخاندن گردن، یا تلاش برای «جا انداختن» آن مانند کاری که در فیلم‌ها نشان داده می‌شود، می‌تواند نخاع را کاملا قطع کند.

در هر ضربه شدید، گردن مصدوم را همان‌طور که هست، در امتداد بدن و بدون خم شدن یا چرخیدن نگه دارید. از حرکت دادن سر برای راحتی، صحبت، نوشاندن آب یا تکیه دادن جدا خودداری کنید.

جلوگیری از حرکت غیرضروری

حفظ ایمنی ستون فقرات فقط با ثابت نگه داشتن اولیه تمام نمی‌شود. در تمام مدتی که در کنار مصدوم هستید باید مراقب «حرکت‌های کوچک اما خطرناک» باشید، زیرا حتی یک چرخش جزئی تنه، لغزش روی زمین یا تلاش برای جابه‌جا کردن لباس‌ها می‌تواند ستون فقرات را دچار آسیب بیشتر کند.

نخست، اطرافیان کنجکاو یا مضطرب را مدیریت کنید. خیلی وقت‌ها دوستان، خانواده یا رانندگان دیگر بدون آموزش، از روی دلسوزی سعی می‌کنند مصدوم را بلند کنند، روی صندلی بنشانند، جا‌به‌جا کنند، یا او را به خودرو شخصی منتقل کنند. شما باید با صدای آرام اما قاطع توضیح دهید که هرگونه حرکت ممکن است منجر به فلج دائمی شود و فقط کارکنان اورژانس حق جابه‌جایی حرفه‌ای دارند. اگر افراد متعدد حاضرند، می‌توانید به یکی از آن‌ها مسئولیت «دور نگه داشتن جمعیت» را بدهید تا خودتان روی مراقبت از مصدوم تمرکز کنید.

دوم، هر کاری را که لازم است انجام دهید طوری برنامه‌ریزی کنید که کمترین حرکت ممکن ایجاد شود. مثلا اگر می‌خواهید خون‌ریزی بازو را کنترل کنید، سعی کنید با بریدن آستین به محل زخم دسترسی پیدا کنید، نه با بلند کردن بازو یا چرخاندن شانه. اگر می‌خواهید مصدوم را گرم نگه دارید، پتو را از بالا روی او بیندازید، نه این‌که بدن را برای کشیدن پتو زیر او بلند کنید. اگر لازم است ساک یا وسیله‌ای را از زیر سر یا پشت او بردارید، ابتدا ارزیابی کنید که آیا برداشتن آن بدون چرخاندن ستون فقرات امکان‌پذیر است یا خیر. بسیاری مواقع بهتر است جسم را همان‌جا رها کنید تا تیم امدادی با تجهیزات مناسب بتواند آن را مدیریت کند.

سوم، از مصدوم بخواهید خود نیز از حرکت‌های ناگهانی خودداری کند. ممکن است او بخواهد سرش را بچرخاند تا بداند چه خبر است، دستش را برای گرفتن گوشی یا عینک دراز کند، یا تلاش کند بنشیند تا «راحت‌تر نفس بکشد». با او ارتباط چشمی برقرار کنید، نامش را صدا کنید و برایش توضیح دهید که فعلا مهم‌ترین کار او «بی‌حرکت ماندن» است و شما به همه چیز رسیدگی می‌کنید. دادن حس کنترل و اطلاع، اضطراب او را کاهش می‌دهد و تمایل به حرکت را کم می‌کند.

چهارم، خود شما نیز باید از تکیه دادن اتفاقی به بدن مصدوم، هل دادن پاها با زانو، یا کشیدن او هنگام خم شدن رویش خودداری کنید. بهتر است پیش از هر حرکت، چند ثانیه فکر کنید که آیا این کار واقعا لازم است و چگونه می‌توانید آن را با کمترین جابه‌جایی انجام دهید. رفتار آرام و بدون شتاب شما، الگوی دیگران هم خواهد شد.

در برخورد با آسیب ستون فقرات، هر کاری که انجام می‌دهید باید با اصل «حداقل حرکت ممکن» هماهنگ باشد. هر حرکت اضافه، حتی اگر کوچک به‌نظر برسد، باید حذف یا تا رسیدن نیروهای امدادی به تعویق بیفتد.

انتظار برای نیروهای امدادی

پس از انجام اقدامات اولیه مانند ایمن‌سازی صحنه، تماس با اورژانس، ثابت نگه داشتن ستون فقرات و کنترل خون‌ریزی‌های واضح، مهم‌ترین وظیفه شما «انتظار هوشیارانه» برای رسیدن نیروهای امدادی است. این انتظار به معنی دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه مراقبت فعال و پیگیر از وضعیت مصدوم بدون ایجاد حرکت اضافی است.

ابتدا باید مطمئن شوید که درخواست کمک را به‌درستی منتقل کرده‌اید. هنگام تماس با اورژانس، نوع حادثه، تعداد مصدومان، مکان دقیق (نام خیابان، نزدیک‌ترین تقاطع، کیلومتر جاده، یا نشانه‌های مشخص) و به‌خصوص «احتمال آسیب ستون فقرات» را ذکر کنید. اطلاع از این موضوع باعث می‌شود تیم اورژانس با تجهیزات مناسب مانند گردن‌بند طبی و تخته ستون فقرات اعزام شود.

در طول انتظار، به‌طور منظم وضعیت هوشیاری، تنفس و رنگ پوست مصدوم را بررسی کنید. اگر هوشیار است، هر چند دقیقه با او صحبت کنید، اسمش را بپرسید، او را تشویق کنید آرام بماند و از او بخواهید در صورت احساس بدتر شدن وضعیت، مثلا تنگی نفس، تشدید درد گردن یا بی‌حسی جدید در دست یا پا، به شما اطلاع دهد. این گفت‌وگو هم شما را از وضعیت او آگاه نگه می‌دارد و هم از نظر روحی او را آرام می‌کند.

اگر در طول انتظار، وضعیت عمومی او بدتر شد، مثلا تنفسش کند یا ضعیف شد، رنگ لب‌ها یا صورتش کبود شد یا هوشیاری‌اش کاهش یافت، فورا دوباره با اورژانس تماس بگیرید و تغییر وضعیت را گزارش دهید. اگر مجبور شدید برای حفظ جان او اقداماتی مانند باز کردن راه هوایی یا احیای قلبی ریوی انجام دهید، باز هم تا حد امکان ستون فقرات را در یک محور نگه دارید. در شرایطی که انتخاب بین «خطر مرگ» و «خطر آسیب نخاعی» است، نجات جان اولویت دارد، اما حتی در این حالت هم تلاش کنید حداقل حرکت ممکن را ایجاد کنید.

فضای اطراف مصدوم را تا حد امکان خلوت نگه دارید تا وقتی نیروهای امدادی رسیدند، بتوانند به‌سرعت به او دسترسی پیدا کنند. اگر سایه یا آفتاب شدید وجود دارد، می‌توانید بدون جابه‌جا کردن بدن، با استفاده از چتر، پارچه یا خودرو سایه ایجاد کنید و بدن او را از سرما یا گرما محفوظ نگه دارید. اما هرگز تنها برای راحتی نسبی، او را به جای دیگر منتقل نکنید.

هنگام رسیدن نیروهای امدادی، اطلاعاتی را که می‌دانید به‌صورت کوتاه و منظم منتقل کنید: چطور حادثه رخ داده، کجا ضربه خورده، از چه زمانی کنار او هستید، چه اقداماتی انجام داده‌اید، آیا در طول این مدت تغییر قابل‌توجهی در حرکت دست و پا، احساس، یا سطح هوشیاری رخ داده است یا نه. سپس از آن‌ها پیروی کنید و در صورت نیاز برای ثابت نگه داشتن سر یا کمک در بلند کردن مصدوم روی تخته، تحت راهنمایی آن‌ها همکاری کنید.

پس از انجام کمک‌های اولیه، به‌جای جابه‌جایی یا انجام اقدامات اضافی، باید با حفظ بی‌حرکتی ستون فقرات، وضعیت حیاتی مصدوم را زیر نظر بگیرید و تا رسیدن اورژانس فقط کارهایی انجام دهید که برای «نجات جان» لازم است، نه برای راحتی یا جابه‌جایی.