KAHIBARO Bookshelves
Discord Login Register

4.2. کار با اعداد

انواع نمایش عددی در پایتون

در فصل «اعداد (int، float)» با خودِ نوع‌های عددی آشنا می‌شوید. در این بخش تمرکز روی «کار عملی با اعداد» است؛ یعنی این‌که در برنامه‌های روزمره چطور با اعداد سر و کار داشته باشیم و از امکانات آمادهٔ پایتون استفاده کنیم.

اعداد صحیح و اعشاری در عمل

چند نکتهٔ عملی در کار با int و float:

  • تقسیم معمولی با / همیشه نتیجهٔ اعشاری (float) می‌دهد:
  print(5 / 2)   # 2.5
  print(4 / 2)   # 2.0
  • تقسیم صحیح با // بخشِ صحیحِ نتیجه را برمی‌گرداند (بدون اعشار):
  print(5 // 2)  # 2
  print(7 // 3)  # 2
  • باقی‌مانده با %:
  print(5 % 2)   # 1
  print(10 % 3)  # 1
  • توان (به توان رساندن) با **:
  print(2 ** 3)   # 8
  print(10 ** 2)  # 100

تبدیل بین نوع‌های عددی

گاهی لازم است یک عدد صحیح را به اعشاری تبدیل کنیم یا برعکس. این کار با توابع سازندهٔ نوع انجام می‌شود:

  • تبدیل به عدد صحیح (int()): اعشار را حذف می‌کند (گرد نمی‌کند، فقط قطع می‌کند):
  x = 3.9
  print(int(x))   # 3
  y = -2.7
  print(int(y))   # -2
  • تبدیل به عدد اعشاری (float()):
  a = 5
  print(float(a))     # 5.0
  b = "12.5"
  print(float(b))     # 12.5

اگر تبدیل از رشته (str) انجام می‌دهید، رشته باید یک عدد معتبر باشد، وگرنه خطا می‌گیرید:

s = "123"
print(int(s))     # 123
t = "abc"
print(int(t))     # خطا: ValueError

اعداد منفی و قدر مطلق

  • برای نوشتن عدد منفی، یک - قبل از عدد می‌گذاریم:
  a = -5
  b = 10
  c = b - 3   # 7
  d = b - a   # 15  (چون b - (-5) = 10 + 5)
  • تابع abs() قدر مطلق را برمی‌گرداند (فاصلهٔ عدد تا صفر، بدون توجه به علامت):
  print(abs(-5))   # 5
  print(abs(3))    # 3
  print(abs(-2.7)) # 2.7

گرد کردن اعداد اعشاری

در محاسبات واقعی معمولاً نمی‌خواهیم تعداد زیادی رقم اعشار ببینیم. تابع round() برای گرد کردن است.

گرد کردن ساده

اگر فقط یک عدد به round() بدهید، به نزدیک‌ترین عدد صحیح گرد می‌کند:

print(round(3.2))   # 3
print(round(3.6))   # 4
print(round(2.5))   # 2 (رفتار پیش‌فرض پایتون)
print(round(3.5))   # 4

توجه: در پایتون، اعداد نیمه (مثل 2.5، 3.5 و ...) همیشه به نزدیک‌ترین عدد زوج گرد می‌شوند. این برای محاسبات آماری مفید است.

گرد کردن به تعداد رقم مشخص

اگر آرگومان دوم را هم بدهید، تعیین می‌کنید چند رقم بعد از ممیز نگه داشته شود:

x = 3.14159265
print(round(x, 2))  # 3.14
print(round(x, 3))  # 3.142
print(round(x, 0))  # 3.0

ترتیب انجام عملیات (اولویت عملگرها)

وقتی چند عمل حسابی پشت سر هم می‌نویسید، ترتیب انجام آن‌ها مهم است. پایتون از این ترتیب پیروی می‌کند:

  1. پرانتزها ()
  2. توان **
  3. ضرب و تقسیم و تقسیم صحیح و باقی‌مانده * ،/ ،// ،%
  4. جمع و تفریق + ،-

مثال:

result1 = 2 + 3 * 4
print(result1)  # 14  (چون 3 * 4 اول حساب می‌شود)
result2 = (2 + 3) * 4
print(result2)  # 20  (چون پرانتز اول حساب می‌شود)
result3 = 2 ** 3 * 4
print(result3)  # 32  (چون توان قبل از ضرب است: 2 ** 3 = 8، بعد 8 * 4)
result4 = 10 - 6 / 3 + 2
# اول 6 / 3 = 2.0، بعد 10 - 2.0 + 2 = 10.0
print(result4)  # 10.0

برای خوانایی و جلوگیری از اشتباه، بهتر است از پرانتز استفاده کنید؛ حتی اگر بدانید اولویت چطور است.

استفاده از اعداد در متغیرها و به‌روزرسانی آن‌ها

کار معمول با اعداد این است که مقدارشان در طول برنامه تغییر کند (مثل امتیاز بازی، موجودی حساب، شمارنده، و ...).

جمع کردن و کم کردن روی یک متغیر

score = 0        # امتیاز اولیه
score = score + 10
score = score + 5
print(score)     # 15

پایتون برای این حالت‌های رایج میان‌بُر (عملگر ترکیبی) دارد:

  • x += y یعنی x = x + y
  • x -= y یعنی x = x - y
  • x = y یعنی x = x y
  • x /= y یعنی x = x / y
  • x //= y یعنی x = x // y
  • x %= y یعنی x = x % y
  • x = y یعنی x = x y

مثال:

count = 0
count += 1   # count = 1
count += 1   # count = 2
count -= 1   # count = 1
print(count)

این میان‌بُرها در حلقه‌ها و محاسبات تکراری بسیار پرکاربرد هستند.

خطای رایج با اعداد اعشاری (خطای نمایش)

در رایانه‌ها بعضی اعداد اعشاری را نمی‌توان دقیقاً نمایش داد. به همین دلیل گاهی نتیجه‌هایی مثل این می‌بینید:

print(0.1 + 0.2)   # ممکن است 0.30000000000000004 چاپ شود

این رفتار طبیعیِ نمایش دودویی اعداد اعشاری است و مخصوص پایتون نیست. برای بیشتر کارهای روزمره می‌توانید با round() نتیجه را مرتب کنید:

x = 0.1 + 0.2
print(round(x, 2))   # 0.3

اگر بعداً در علم داده یا کارهای مالی حرفه‌ای‌تر کار کنید، روش‌های دقیق‌تری را یاد می‌گیرید؛ در این مرحله فقط لازم است تعجب نکنید و بدانید این یک «اشتباهِ محاسباتی» نیست، فقط «نحوهٔ نمایش» است.

تابع‌های عددی سادهٔ پرکاربرد

علاوه بر عملگرها، خودِ پایتون چند تابع ساده و مفید برای کار با اعداد دارد (بدون نیاز به کتابخانهٔ اضافی):

  • max() پیدا کردن بیشترین عدد بین چند مقدار
  • min() پیدا کردن کمترین عدد بین چند مقدار
  • sum() جمع کردن یک مجموعه از اعداد (مثل لیست)

مثال‌های ساده:

a = 5
b = 12
c = -3
print(max(a, b, c))   # 12
print(min(a, b, c))   # -3
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
print(sum(numbers))   # 15

تابع‌های عددی پیشرفته‌تر (مثل ریشهٔ دوم، سینوس، و ...) در فصل «کتابخانه‌های استاندارد» و زیرعنوان math معرفی می‌شوند.

چند تمرین پیشنهادی

برای تمرین کار با اعداد، می‌توانید برنامه‌های بسیار کوچک زیر را بنویسید:

  1. برنامه‌ای که طول و عرض مستطیل را بگیرد و محیط و مساحت آن را حساب کند.
  2. برنامه‌ای که یک مبلغ را بگیرد و ۹٪ مالیات به آن اضافه کند و مقدار نهایی را نمایش دهد (با round تا ۲ رقم اعشار).
  3. برنامه‌ای که یک عدد بر حسب دقیقه دریافت کند و آن را به ساعت و دقیقه تبدیل کند (مثلاً ۱۳۵ دقیقه → ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه، با استفاده از // و %).
  4. برنامه‌ای که سه عدد بگیرد و بیشترین و کمترین آن‌ها را چاپ کند (با استفاده از max و min).

Views: 0

Comments

Please login to add a comment.

Don't have an account? Register now!

Where to Move

Move chapter:

  • ☰ 1. فصل ۱: برنامه‌نویسی چیست؟
    • ☰ 1.1. برنامهٔ کامپیوتری چیست؟
      • ☰ 1.2. پایتون چیست؟
        • ☰ 1.3. پایتون کجا استفاده می‌شود؟
          • ☰ 1.4. چگونه برنامه‌نویسی به حل مسائل کمک می‌کند
            • ☰ 1.5. اولین برنامهٔ پایتون شما
            • ☰ 2. فصل ۲: راه‌اندازی پایتون
              • ☰ 2.1. نصب پایتون (ویندوز / macOS / لینوکس)
                • ☰ 2.2. استفاده از پایتون در ترمینال
                  • ☰ 2.3. استفاده از یک IDE (IDLE / VS Code)
                    • ☰ 2.4. اجرای اسکریپت‌های پایتون
                      • ☰ 2.5. حالت تعاملی پایتون
                      • ☰ 3. فصل ۳: متغیرها و انواع داده
                        • ☰ 3.1. متغیر چیست؟
                          • ☰ 3.2. ایجاد متغیرها
                            • ☰ 3.3. اعداد (`int`، `float`)
                              • ☰ 3.4. متن (`str`)
                                • ☰ 3.5. مقادیر بولی (`True`، `False`)
                                  • ☰ 3.6. بررسی نوع داده با `type()`
                                  • ☰ 4. فصل ۴: عملیات پایه
                                    • ☰ 4.1. عملیات حسابی
                                      • ☰ 4.2. کار با اعداد
                                        • ☰ 4.3. عملیات روی رشته‌ها
                                          • ☰ 4.4. ترکیب متن و متغیرها
                                            • ☰ 4.5. کامنت‌ها در پایتون
                                            • ☰ 5. فصل ۵: ورودی و خروجی کاربر
                                              • ☰ 5.1. دریافت ورودی از کاربر
                                                • ☰ 5.2. تبدیل ورودی به عدد
                                                  • ☰ 5.3. قالب‌بندی خروجی
                                                    • ☰ 5.4. نوشتن برنامه‌های تعاملی
                                                    • ☰ 6. فصل ۶: شرط‌ها (if / else)
                                                      • ☰ 6.1. عملگرهای مقایسه‌ای
                                                        • ☰ 6.2. عملگرهای منطقی
                                                          • ☰ 6.3. if، elif، else
                                                            • ☰ 6.4. شرط‌های تو در تو
                                                              • ☰ 6.5. اشتباهات رایج مبتدیان
                                                              • ☰ 7. فصل ۷: حلقه‌ها
                                                                • ☰ 7.1. چرا حلقه‌ها مفید هستند؟
                                                                  • ☰ 7.2. حلقه‌های while
                                                                    • ☰ 7.3. حلقه‌های for
                                                                      • ☰ 7.4. شمارنده‌های حلقه
                                                                        • ☰ 7.5. break و continue
                                                                          • ☰ 7.6. تمرین‌های حلقه
                                                                          • ☰ 8. فصل ۸: مجموعه‌های داده
                                                                            • ☰ 8.1. لیست‌ها (Lists)
                                                                              • ☰ 8.2. تاپل‌ها (Tuples)
                                                                                • ☰ 8.3. دیکشنری‌ها (Dictionaries)
                                                                                  • ☰ 8.4. مجموعه‌ها (Sets – مقدماتی)
                                                                                    • ☰ 8.5. انتخاب ساختار دادهٔ مناسب
                                                                                    • ☰ 9. فصل ۹: توابع
                                                                                      • ☰ 9.1. چرا توابع مهم هستند؟
                                                                                        • ☰ 9.2. تعریف توابع
                                                                                          • ☰ 9.3. پارامترها و آرگومان‌ها
                                                                                            • ☰ 9.4. مقادیر بازگشتی
                                                                                              • ☰ 9.5. محدودهٔ متغیرها (محلی در برابر سراسری)
                                                                                                • ☰ 9.6. استفادهٔ مجدد از کد
                                                                                                • ☰ 10. فصل ۱۰: کار با فایل‌ها
                                                                                                  • ☰ 10.1. فایل چیست؟
                                                                                                    • ☰ 10.2. خواندن فایل‌های متنی
                                                                                                      • ☰ 10.3. نوشتن و افزودن به فایل‌ها
                                                                                                        • ☰ 10.4. مسیر فایل‌ها
                                                                                                          • ☰ 10.5. برنامه‌های ساده مبتنی بر فایل
                                                                                                          • ☰ 11. فصل ۱۱: خطاها و اشکال‌زدایی
                                                                                                            • ☰ 11.1. انواع خطاها
                                                                                                              • ☰ 11.2. خواندن پیام‌های خطا
                                                                                                                • ☰ 11.3. خطاهای رایج مبتدیان
                                                                                                                  • ☰ 11.4. try و except
                                                                                                                    • ☰ 11.5. راهبردهای اشکال‌زدایی
                                                                                                                    • ☰ 12. فصل ۱۲: استفاده از کتابخانه‌های پایتون
                                                                                                                      • ☰ 12.1. کتابخانه چیست؟
                                                                                                                        • ☰ 12.2. وارد کردن ماژول‌ها
                                                                                                                          • ☰ 12.3. کتابخانه‌های استاندارد
                                                                                                                            • ☰ 12.3.1. math
                                                                                                                              • ☰ 12.3.2. random
                                                                                                                                • ☰ 12.3.3. datetime
                                                                                                                                • ☰ 12.4. نصب کتابخانه‌های خارجی با pip
                                                                                                                                • ☰ 13. فصل ۱۳: برنامه‌نویسی شی‌گرا (OOP)
                                                                                                                                  • ☰ 13.1. برنامه‌نویسی شی‌گرا چیست؟
                                                                                                                                    • ☰ 13.2. کلاس‌ها و اشیاء
                                                                                                                                      • ☰ 13.3. ویژگی‌ها و متدها
                                                                                                                                        • ☰ 13.4. متد `__init__`
                                                                                                                                          • ☰ 13.5. کپسوله‌سازی
                                                                                                                                            • ☰ 13.6. وراثت (مقدماتی)
                                                                                                                                              • ☰ 13.7. مثال‌های سادهٔ شی‌گرا
                                                                                                                                              • ☰ 14. فصل ۱۴: خودکارسازی با پایتون
                                                                                                                                                • ☰ 14.1. خودکارسازی چیست؟
                                                                                                                                                  • ☰ 14.2. خودکار کردن وظایف ساده
                                                                                                                                                    • ☰ 14.3. کار با فایل‌ها و پوشه‌ها
                                                                                                                                                      • ☰ 14.4. خودکارسازی پردازش متن
                                                                                                                                                        • ☰ 14.5. زمان‌بندی اجرای اسکریپت‌ها
                                                                                                                                                          • ☰ 14.6. مثال‌های کاربردی خودکارسازی
                                                                                                                                                          • ☰ 15. فصل ۱۵: توسعهٔ وب با پایتون
                                                                                                                                                            • ☰ 15.1. وب چگونه کار می‌کند؟ (نمای کلی)
                                                                                                                                                              • ☰ 15.2. آشنایی با Flask
                                                                                                                                                                • ☰ 15.3. ساخت یک وب‌سرور ساده
                                                                                                                                                                  • ☰ 15.4. مسیرها و قالب‌ها (Templates)
                                                                                                                                                                    • ☰ 15.5. پردازش ورودی کاربر (فرم‌ها)
                                                                                                                                                                      • ☰ 15.6. API های بسیار ساده
                                                                                                                                                                      • ☰ 16. فصل ۱۶: علم داده با پایتون
                                                                                                                                                                        • ☰ 16.1. علم داده چیست؟
                                                                                                                                                                          • ☰ 16.2. کار با داده‌ها
                                                                                                                                                                            • ☰ 16.3. آشنایی با NumPy
                                                                                                                                                                              • ☰ 16.4. آشنایی با pandas
                                                                                                                                                                                • ☰ 16.5. مصورسازی داده با matplotlib
                                                                                                                                                                                  • ☰ 16.6. مثال‌های سادهٔ تحلیل داده
                                                                                                                                                                                  • ☰ 17. فصل ۱۷: پروژه‌های کوچک
                                                                                                                                                                                    • ☰ 17.1. بازی حدس عدد
                                                                                                                                                                                      • ☰ 17.2. ماشین‌حساب ساده
                                                                                                                                                                                        • ☰ 17.3. فهرست کارها (To-Do List)
                                                                                                                                                                                          • ☰ 17.4. تولیدکنندهٔ رمز عبور
                                                                                                                                                                                            • ☰ 17.5. برنامهٔ آزمون (Quiz)
                                                                                                                                                                                              • ☰ 17.6. پروژهٔ کوچک وب یا داده
                                                                                                                                                                                              • ☰ 18. فصل ۱۸: گام‌های بعدی
                                                                                                                                                                                                • ☰ 18.1. چگونه پایتون را تمرین کنیم
                                                                                                                                                                                                  • ☰ 18.2. نوشتن کد تمیز و خوانا
                                                                                                                                                                                                    • ☰ 18.3. انتخاب یک حوزهٔ تخصصی
                                                                                                                                                                                                      • ☰ 18.3.1. توسعهٔ وب
                                                                                                                                                                                                        • ☰ 18.3.2. علم داده
                                                                                                                                                                                                          • ☰ 18.3.3. خودکارسازی
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.3.4. توسعهٔ نرم‌افزار
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 18.4. منابع یادگیری و انجمن‌ها
                                                                                                                                                                                                            • ☰ 19. پیوست
                                                                                                                                                                                                              • ☰ 19.1. برگهٔ تقلب دستور زبان پایتون
                                                                                                                                                                                                                • ☰ 19.2. خطاهای رایج و راه‌حل‌ها
                                                                                                                                                                                                                  • ☰ 19.3. واژه‌نامهٔ اصطلاحات